Yorùbá Dictionaries and Lexicography
The historical development of Yoruba dictionary-making from nineteenth-century missionary foundations through modern computational lexical databases.
intermediatehigh·
Loading…
The historical development of Yoruba dictionary-making from nineteenth-century missionary foundations through modern computational lexical databases.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Iṣẹ́ ìkọwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ Yorùbá ni àkọsílẹ̀ létòlétò, ìtumọ̀, àti ìpínsísọ̀rọ̀ nípa gírámà ti àkójọ ọ̀rọ̀ Yorùbá nínú àwọn ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tí a tẹ̀ jáde àti àwọn ibi-ìfipamọ́ data orí kọ̀ǹpútà. Àṣà yìí ti fẹrẹ̀ẹ́ tó ọgọ́rùn-ún ọdún méjì, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkójọ ọ̀rọ̀ àwọn ajíhìnrere onímọ̀-èdè tí a ṣe fún ìwàásù àti ìgbélárugẹ ìlànà ìkọ̀wé ní àwọn ọdún 1840 tí ó sì ti dàgbà di àwọn àkójọ ọ̀rọ̀ orí ẹ̀rọ kọ̀ǹpútà ti òde-òní tí ó ní àwọn àbáwọlé ọ̀rọ̀ tí ó tó ọgọ́rọ̀ọ̀rún ẹgbẹ̀rún. Ní gbogbo àkókò yìí, àwọn oníṣẹ́ ìkọwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ ti dojúkọ àwọn ìpèníjà ìgbékalẹ̀ tí ó jẹ́ mọ́ èdè náà nìkan, títí kan àkọsílẹ̀ àmì ohùn fónọ́lọ́jì, bí a ṣe ń ṣe àmójútó ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀ tí ń so mọ́ ara wọn nínú ìkọwé-ìtumọ̀, ìyàtọ̀ nínú ẹ̀ka-èdè, àti àkọsílẹ̀ oríṣiríṣi àwọn ọ̀rọ̀ láti àwọn agbègbè diaspora.
Àkọsílẹ̀ fọ́málì ti àkójọ ọ̀rọ̀ Yorùbá nípa lílo álífábẹ́ẹ̀tì bẹ̀rẹ̀ ní àárín ọ̀rúndún kọkàndínlógún nípasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín àwọn abínibí agbẹnusọ Yorùbá, àwọn Áfíríkà tí a sọ di òmìnira ní Sierra Leone, àti àwọn ajíhìnrere Kristẹni ti Yúróòpù [S1][S2].
Ìpìlẹ̀ iṣẹ́ ìkọwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ Yorùbá ti òde-òní ni a fi lélẹ̀ nípasẹ̀ Samuel Àjàyí Crowther, ẹni tí ó jẹ́ abínibí agbẹnusọ Yorùbá láti Ọ̀ṣogun tí a dá nídè kúrò nínú oko-ẹrú ní 1822, tí ó kàwé ní Freetown àti England, tí a sì yàn ní bísọ́ọ̀bù Áńgílíkánì àkọ́kọ́ ti Áfíríkà lẹ́yìn náà [S1][S2].
Iṣẹ́ àkójọ ọ̀rọ̀ pàtàkì àkọ́kọ́ ti Crowther ni Vocabulary of the Yoruba Language, tí a tẹ̀ jáde ní 1843 láti ọwọ́ Church Missionary Society ní London [S1]. Ìwé yìí ni a ṣe àkójọ rẹ̀ ní pàtàkì láàárín àwọn diaspora tí ń sọ Yorùbá (tí a mọ̀ sí Àkú) ní Freetown, Sierra Leone. Àkójọ ọ̀rọ̀ ti 1843 fi ìlànà ìkọ̀wé àkọ́kọ́ tí ó dá lórí Látìn lélẹ̀ fún Yorùbá. Crowther fi àwọn òwe kún àwọn orí-ọ̀rọ̀ láti fi bí àwọn ọ̀rọ̀ ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú àsọyé àdánidá hàn, pẹ̀lú mímọ̀ láti ìbẹ̀rẹ̀ pé àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá ń gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtumọ̀ àyíká-ọ̀rọ̀ wọn láti inú lílo ọ̀rọ̀ lọ́nà àkànlò [S1]. Síbẹ̀síbẹ̀, ìwé àkọ́kọ́ yìí kò ní ètò àkọsílẹ̀ àmì ohùn tí ó kún kẹ́kẹ́ tàbí tí ó létòlétò ní kíkún, èyí tí ó fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ tí a kọ bákannáà sílẹ̀ láìsí ìyàtọ̀ nínú títẹ̀jáde [S1].
Ní 1852, Crowther tẹ ẹ̀dà tí a fẹ̀ sí i lọ́pọ̀lọpọ̀ jáde: A Vocabulary of the Yoruba Language, pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ àkọ́kọ́ láti ọwọ́ O. E. Vidal, èyí tí Seeleys tẹ̀ jáde ní London [S2]. Ẹ̀dà ọdún 1852 yìí jẹ́ àkókò ìyípadà pàtàkì nínú ìmọ̀-èdè Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà. Nínú rẹ̀, Crowther ṣàgbékalẹ̀ àwọn àmì fawẹli àti kọ́ńsónáǹtì létòlétò:
Ìwé Crowther ti ọdún 1852 mú kí àṣà ìtẹ̀wé àwọn ajíhìnrere ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún fẹsẹ̀ múlẹ̀, ó sì dá ìpìlẹ̀ ìlànà ìkọ̀wé sílẹ̀ lórí èyí tí a kọ́ àwọn ìtumọ̀ ẹ̀kọ́, ti ìwé kíkà, àti ti Bíbélì tí ó tẹ̀lé e [S2].
Lẹ́yìn àwọn iṣẹ́ àkọ́kọ́ ti Crowther, ajíhìnrere Southern Baptist ti Amẹ́ríkà T. J. Bowen tẹ Grammar and Dictionary of the Yoruba Language jáde ní 1858, èyí tí Smithsonian Institution ní Washington, D.C. ṣe onígbọ̀wọ́ rẹ̀ tí wọ́n sì tẹ̀ ẹ́ jáde gẹ́gẹ́ bíi Volume 10 nínú ọ̀wọ́ ìwé Smithsonian Contributions to Knowledge [S3].
Iṣẹ́ Bowen pèsè àtúnyẹ̀wò ìkọwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ aládàáni tí ó kún fún ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ tí ó ṣàfihàn àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá, àwọn ìlànà gírámà, àti àwọn ìtumọ̀ sí èdè Gẹ̀ẹ́sì [S3]. Nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ ní àárín gbùngbùn àwọn agbègbè Yorùbá, Bowen kó àwọn ohun-èlò ọ̀rọ̀ jọ èyí tí ó ṣàfikún sí àwọn ìwé Crowther, tí ó sì pèsè àtòjọ ọ̀rọ̀ oní-èdè-méjì gbígbòòrò àti àpèjúwe ìgbékalẹ̀ gírámà fún àwọn olùgbọ́ onímọ̀ ní Amẹ́ríkà àti Yúróòpù [S3].
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ìmúlẹ̀ṣinṣin ti àkóso amúnisìn àti ìfẹ̀síwájú kíákíá ti àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ajíhìnrere ní Gúúsù Nàìjíríà mú kí àìní wà fún ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ oní-èdè-méjì tí ó rọrùn láti gbé dání tí ó sì tẹ̀lé ìlànà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́, olùkọ́, àti àwọn òṣìṣẹ́ ìṣàkóso amúnisìn [S4].
Ní 1913, Church Missionary Society tẹ A Dictionary of the Yoruba Language jáde nípasẹ̀ CMS Bookshop ní Lagos [S4]. Nígbà tí a tẹ̀ ẹ́ jáde lẹ́ẹ̀kan sí i lọ́pọ̀lọpọ̀ látọwọ́ Oxford University Press ní 1937 àti 1950, ìwé yìí di ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ ìtọ́kasí pàtàkì fún ẹ̀kọ́ Yorùbá fún ohun tí ó ju ààbọ̀ ọ̀rúndún lọ [S4].
A pín ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ CMS sí àwọn abala pàtó méjì:
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ CMS ti 1913 ní ìpínkiri tí kò láfiwé àti ipò ńlá láàárín àwọn ilé-iṣẹ́, àwọn onímọ̀-èdè àti àwọn oníṣẹ́ ìkọwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ ti òde-òní ṣe àkíyèsí àwọn àléébù ìlànà rẹ̀ [S4]. Àwọn àbáwọlé rẹ̀ fi ààyè gba àwọn ìtumọ̀ kúkúrú, tí ó wúlò fún ilé-ẹ̀kọ́ amúnisìn dípò àtúnyẹ̀wò ìgbékalẹ̀ jíjinlẹ̀ tàbí ti ẹ̀kọ́ ìmọ̀-èdè àti àwùjọ. Púpọ̀ sí i, síso àmì ohùn rẹ̀ sábà máa ń jẹ́ aláìbáradọ́gba, èyí tí ó fi àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti àwọn olùṣèwádìí àjèjì sílẹ̀ láti máa gbèrò àwọn ìlànà ohùn àti àwọn ààlà ìṣẹ̀dá-ọ̀rọ̀ tí a kò tẹ̀ jáde ní gbangba lórí ojú-ewé [S4].
Títẹ̀jáde ìwé Roy Clive Abraham tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ Dictionary of Modern Yoruba ní 1958 láti ọwọ́ University of London Press yí iṣẹ́ ìkọwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ Yorùbá padà nípasẹ̀ lílo ìlànà ìmọ̀-èdè ìgbékalẹ̀ àti àkọsílẹ̀ fònẹ́tíìkì gbígbòòrò sí èdè náà [S5].
Abraham, ẹni tí ó jẹ́ onímọ̀-èdè amúnisìn ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó jáfáfá tí ó sì ti ṣiṣẹ́ tẹ́lẹ̀ lórí Hausa, Tiv, àti Amharic, wo Yorùbá pẹ̀lú ìṣirò àpèjúwe tí ó yàtọ̀ pátápátá kúrò nínú àwọn àkójọ ajíhìnrere ti ìbẹ̀rẹ̀ [S5].
Ìwé atúmọ̀-èdè Abraham ṣì wà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn orísun ọ̀rọ̀ tí a ń tọ́ka sí jùlọ nínú ìmọ̀ èdè Áfíríkà, tí ó gbé ìwọ̀n kalẹ̀ fún pípéye nínú fònẹ́tíìkì [S5].
Láìka àṣeyọrí fònẹ́tíìkì ti Abraham sí, àwọn onímọ̀ abínibí ṣàkíyèsí pé àwọn àkójọpọ̀ ti Yúróòpù sábà máa ń kùnà láti mú àwọn ètò ìtumọ̀ àdánidá, ìbáṣepọ̀ gírámà ọ̀rọ̀-ìṣe, àti àwọn àkànlò-èdè gidi ti àwọn olùsọ abínibí wá [S6][S7][S9]. Olóyè Isaac Oluwole Delanọ, ẹni tí ó jẹ́ gbajúmọ̀ ònkọ̀wé Yorùbá, onímọ̀ èdè, àti olùkọ́ àṣà, yanjú àwọn àléébù wọ̀nyí nípasẹ̀ àwọn ìwé atúmọ̀-èdè aṣáájú méjì [S6][S7].
Nígbà tí Oxford University Press tẹ̀ ẹ́ jáde ní ọdún kan náà pẹ̀lú iṣẹ́ ti Abraham, Delanọ’s Atúmọ̀ Èdè Yorùbá: A Short Yoruba Grammar and Dictionary kọ àṣà ìtumọ̀ oní-èdè-méjì sílẹ̀ nípa mímú àwọn ìtumọ̀ Yorùbá oní-èdè-kan wá pẹ̀lú àwọn ìtumọ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó kúrú (ètò Yorùbá-Yorùbá-English) [S6].
Delanọ mọ̀ pé ṣíṣe àlàyé àwọn èrò-ìmọ̀ Yorùbá nípasẹ̀ èdè-àlàyé Yorùbá fúnni ní ààyè fún àwọn ìtumọ̀ àṣà tí ó péye èyí tí àwọn ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó bá a dọ́gba máa ń ba ìjìnlẹ̀ rẹ̀ jẹ́ nínú [S6]. Atúmọ̀ Èdè Yorùbá pèsè:
Ní ọdún 1969, Institute of African Studies ní University of Ife tẹ iṣẹ́ apá-méjì ti Delanọ’s jáde, A Dictionary of Yoruba Monosyllabic Verbs [S7].
Ní mímọ̀ pé gbòǹgbò ọ̀rọ̀-ìṣe eléyọ-sílébù ni ẹ̀rọ ìgbékalẹ̀ èdè Yorùbá, Delanọ ya àwọn ọ̀rọ̀-ìṣe sọ́tọ̀, ó sì to àwọn àkọsílẹ̀ lẹ́sẹẹsẹ gẹ́gẹ́ bí kọ́ńsónáǹtì ìpìlẹ̀ láti b títí dé y [S7]. Fún gbòǹgbò ọ̀rọ̀-ìṣe kọ̀ọ̀kan, Delanọ kọ àkọsílẹ̀ nípa:
Ìfojúsùn Delanọ’s lórí ìrìn-ọ̀rọ̀ ọ̀rọ̀-ìṣe kún àlàfo ńlá kan nínú àkọsílẹ̀ ìtàn, ní pípèsè àwọn àpẹẹrẹ ìrìn-ọ̀rọ̀ tí ó kọ́ àwọn gírámà ìgbékalẹ̀ ti èdè náà lẹ́yìn náà [S7][S9].
Ìyípadà láti inú ìkọ̀wé atúmọ̀-èdè orí-ìwé sí ìgbékalẹ̀ àbàtà ìmọ̀ orí kọ̀mpútà wá sí òtéńté ní ọdún 2008 pẹ̀lú títẹ Global Yorùbá Lexical Database v. 1.0 jáde, èyí tí Yíwọlá Awóyalé kójọ tí Linguistic Data Consortium (LDC) ní University of Pennsylvania sì tẹ̀ ẹ́ jáde (Nọ́ńbà Kátálọ́ọ̀gù LDC2008L03) [S8].
Àbàtà ìmọ̀ ọ̀rọ̀ ti Awóyalé dúró gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀ orí kọ̀mpútà tí ó tóbi jùlọ fún èdè Yorùbá tí a tíì kó jọ títí di òní, tí ó ní àwọn àkọsílẹ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí ó lé ní 368,000 nínú àbàtà ìmọ̀ àárín rẹ̀ tí ó sì gbòòrò kọjá 450,000 àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ tí a ṣàlàyé lórí wọn kọjá àwọn àkójọpọ̀ kọ̀mpútà tí ó jẹ mọ́ ọn [S8].
A kò kọ́ Global Yorùbá Lexical Database kìkì gẹ́gẹ́ bí àtòjọ ọ̀rọ̀ orí ẹ̀rọ lásán, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí orísun ìmọ̀ èdè tí a túpalẹ̀ pátápátá tí a pèsè ní àwọn ọ̀nà ìkọ̀wé kọ̀mpútà, títí kan SIL Toolbox àti XML tí a tò lọ́sọ̀ọ̀ṣọ [S8]. Àwọn ẹ̀ka ìgbékalẹ̀ pàtàkì rẹ̀ pẹ̀lú:
Iṣẹ́ Awóyalé dá afárá sílẹ̀ láàárín ìmọ̀ èdè àpèjúwe ti ìtàn, ẹ̀kọ́ nípa àwọn ọmọ tí ó fọ́nká, àti ìmọ̀ ẹ̀rọ fún ìgbékalẹ̀ èdè àdánidá (NLP), tí ó sì ń ṣiṣẹ́ bí orísun ìpìlẹ̀ fún ìmọ̀ kíkójọ ọ̀rọ̀ orí ẹ̀rọ ti Yorùbá [S8].
Ní ọ̀rúndún kọkànlélógún, ìbísí intanẹ́ẹ̀tì, àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ alágbèéká, àti ìwádìí tí ó wà fún gbogbo ènìyàn ló mú ìbújáde àwọn iṣẹ́ àkànṣe ọ̀rọ̀ orí ayélujára tí àwùjọ ń darí wá [S10][S11].
Nígbà tí onímọ̀ èdè àti ònkọ̀wé Kọ́lá Túbọ̀sún dá a sílẹ̀ tí ó sì ń darí rẹ̀, Yorùbá Name Project ṣe ìfilọ́lẹ̀ YorubaName.com ní ọdún 2015, èyí tí pèpéle ọ̀rọ̀ tí a fẹ̀ síi YorubaWord.com tẹ̀lé [S11].
Iṣẹ́ àkànṣe yìí yanjú àwọn ààlà àwọn àtúmọ̀-èdè títẹ̀jáde aláìṣeéyípadà nípasẹ̀ àkójọ ọ̀rọ̀ orí ayélujára tí ó jẹ́ oní-onírúurú amóhùnmáwòrán tí ó sì wà fún gbogbo ènìyàn [S11]. Àwọn àbùdá rẹ̀ pẹ̀lú:
Àwọn ibi-ìfipamọ́ orí ayélujára àfọwọ́sowọ́pọ̀, bíi Yorùbá Wiktionary àti àkójọ ọ̀rọ̀ Glosbe Yorùbá, pèsè àwọn ìtumọ̀ Gẹ̀ẹ́sì sí Yorùbá tí ó lọ síwájú àti sẹ́yìn láti ọwọ́ àwùjọ [S11]. Àwọn pẹpẹ wọ̀nyí ń gbàlejò àwọn àkójọ ọ̀rọ̀ orísun-ṣíṣí ti àwọn gbólóhùn tí a túmọ̀ ní méjì-méjì, àwọn àkíyèsí lórí ìrísí ọ̀rọ̀, àti àwọn àkójọ ọ̀rọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ òde òní, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé bí wọ́n ṣe wá láti ọwọ́ gbogbo ènìyàn ń mú kí ìbáramu àmì ohùn má ṣe dọ́gba nígbà gbogbo [S10].
Ìtàn iṣẹ́ ìkọ̀wé àtúmọ̀-èdè Yorùbá kún fún àwọn àríyànjiyàn tí ó pẹ́ títí nípa àṣẹ lórí èdè, àwọn àdéhùn lórí àkọtọ́, fífi àwọn ẹ̀ka-èdè kún un, àti àwọn ààlà tí ó wà fún àkọsílẹ̀ tí àwọn tí kì í ṣe ọmọ ìbílẹ̀ ṣe.
Àríyànjiyàn pàtàkì kan nínú iṣẹ́ ìkọ̀wé àtúmọ̀-èdè ní Áfíríkà dá lórí ipò àfiwé láàárín àwọn onímọ̀ èdè tí kì í ṣe ọmọ ìbílẹ̀ àti àwọn olùṣàkójọ tí wọ́n jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ [S5][S6][S9].
Nínú àtúnyẹ̀wò aláríwísí kan tí a tẹ̀jáde nínú Yorùbá Studies Review, Toyin Falola àti Michael Oladejo Afolayan (2021) ṣe ìgbéléwọ̀n àwọn àfikún Isaac Oluwole Delanọ ní ìbámu pẹ̀lú àwọn aṣáájú ará Yúróòpù bíi R. C. Abraham [S9]. Falola àti Afolayan ṣàkíyèsí pé láìka bí Abraham ṣe ṣe déédéé tó nínú fọnẹ́tíìkì, ipò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àjèjì tí kì í ṣe ọmọ ìbílẹ̀ fa àwọn àbùkù ìrísí tí ń tún ara wọn sọ léraléra:
Ní ìdàkejì ẹ̀wẹ̀, ìmọ̀ àbínibí Delanọ’s gẹ́gẹ́ bí olùsọ èdè fún un ní ààyè láti mú àwọn àbùdá àkànlò-èdè tí ń sàn yẹ̀jẹyẹ̀jẹ ti àwọn òwe Yorùbá, ọ̀rọ̀ àjọsọ ojoojúmọ́, àti ìbáṣepọ̀ gírámà láìba ìpele àṣà ti èdè náà jẹ́ [S6][S7][S9].
Ìbéèrè ìtàn kan ṣì wà nípa pípín iṣẹ́ olùkọ̀wé nínú àwọn ìtẹ̀jáde àkọ́kọ́ ti CMS [S1][S2]. Àwọn onímọ̀ ń jiyàn nípa ìwọ̀n tí àwọn àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti Samuel Àjàyí Crowther ti wá láti inú àtúnyẹ̀wò èdè ti ara rẹ̀ ní àfiwé sí bí àwọn àtúnṣe olóòtú àti àwọn èrò àtẹnudẹ́nu ti Látìnì láti ọwọ́ àwọn alábòójútó CMS ti Yúróòpù, bíi John Raban àti C. A. Gollmer, ṣe ṣe àmúlò rẹ̀ [S1][S2]. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Crowther jẹ́ olùsọ èdè àbínibí àti olùṣàkójọ àkọ́kọ́, ìgbìmọ̀ iṣẹ́-ìyìn-rere ní àṣẹ àtúnṣe olóòtú lórí àwọn ẹ̀ka gírámà àti àwọn ìtumọ̀ ẹ̀kọ́ Bíbélì [S1][S2].
Ọ̀nà àti bí àmì ohùn ṣe pọ̀ sí nínú kíkọ èdè ṣì jẹ́ orísun àríyànjiyàn nínú ẹ̀kọ́ àti ẹ̀ka kọ̀mpútà [S4][S5][S8][S10].
Àkọsílẹ̀ ìtàn fi ojúsàájú agbègbè hàn kedere. Láti àwọn ọdún 1840 títí dé àárín ọ̀rúndún ogún, àwọn olùkọ̀wé àtúmọ̀-èdè ti àwọn míṣọ́nnárì àti ti amúnisìn pọkàn pọ̀ fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ lórí àwọn oríṣiríṣi ẹ̀ka-èdè ti àárín-gbùngbùn-ìwọ̀-oòrùn nìkan, pàápàá Ọ̀yọ́ àti Ègbá [S1][S2][S4]. Ìpọkànpọ̀ yìí ló di ìpìlẹ̀ ohun tí a kọ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "Standard Yorùbá" (Yorùbá Àjùmọ̀lò) [S1][S4].
Nítorí náà, àkọsílẹ̀ ìtàn dákẹ́ pátápátá nípa àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ tí ó tẹ̀lé ìlànà tí ó sì kúnrẹ́rẹ́ nípa àwọn àkójọ ẹ̀ka-èdè ti ìlà-oòrùn àti gúúsù-ìlà-oòrùn, pẹ̀lú:
Àwọn oríṣiríṣi èdè agbègbè wọ̀nyí ní àwọn ìrísí fònọ́lọ́jì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àwọn fọ́nrán ọ̀rọ̀-ìṣe, àti àwọn ọ̀rọ̀ tí a yọ kúrò púpọ̀ nínú àwọn àtúmọ̀-èdè àkọ́kọ́ pàtàkì [S1][S4].
Nínú iṣẹ́ ìkọ̀wé àtúmọ̀-èdè ti orí ẹ̀rọ ayélujára, àwọn onímọ̀ ń jiyàn lórí bí a ṣe gbọdọ̀ pín àwọn ìpele èdè ti ilẹ̀ òkèèrè sí ẹ̀ka nínú àwọn àkójọ dátà Yorùbá [S8]. Nígbà tí Yíwọlá Awóyalé fi Lucumí, Trinidadian Yorùbá, àti Gullah pọ̀ sínú Global Yorùbá Lexical Database gẹ́gẹ́ bí ìtẹ̀síwájú nínú ìtàn ti àkójọ ọ̀rọ̀ Yorùbá, àwọn onímọ̀ èdè kan jiyàn pé àwọn ìpele èdè wọ̀nyí ti gba àmúlò àdàpọ̀ àṣà pàtàkì, àtúnṣe gírámà, àti àdàpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ kíríòlù nípasẹ̀ ìfarakìn pẹ̀lú èdè Spanish, French Creole, àti English, èyí tí ó ń béèrè ìyàtọ̀ pípéye kúrò nínú Yorùbá ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ti ìtàn [S8].
Bí ìmọ̀ ìtúmọ̀-èdè Yorùbá ṣe ń ṣiṣẹ́ ní àwọn àyè dídíjí́tálì àti ti ìmọ̀ kọ̀mpútà, àwọn ìpèníjà ìmọ̀-ẹ̀rọ àti ti ìmọ̀-èdè kan pàtó ṣì ń nípa lórí èdè náà [S10].
Gẹ́gẹ́ bí àwọn olùwádìí Ìfọwọ́ṣiṣẹ́ Èdè Àdánidá (Natural Language Processing - NLP), títí kan Irorun Orife et al. (2020) nínú Improving Yorùbá Diacritic Restoration, ṣe fihàn, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àkọsílẹ̀ Yorùbá dídíjí́tálì lórí ayélujára ló fi àwọn àmì ohùn àti àmì ìsàlẹ̀ sílẹ̀ pátápátá [S10].
Nítorí pé Yorùbá gbẹ́kẹ̀lé gíga-ìsàlẹ̀ ohùn àti irú fáwẹ́lì fún ìyàsọ́tọ̀ ìtumọ̀ ọ̀rọ̀, àìsí àwọn àmì ìkọ̀wé ń dá àìdánilójú ńlá sílẹ̀ nínú àwọn ọ̀rọ̀ tí a kọ bákannáà ṣùgbọ́n tí ìtumọ̀ wọn yàtọ̀ [S10]. Fún àpẹẹrẹ, àkọsílẹ̀ owo tí kò ní àmì lè dúró fún ó kéré tán ọ̀rọ̀ mẹ́rin tí kò tan mọ́ ara wọn rárá:
Àwọn irinṣẹ́ ìfọwọ́ṣiṣẹ́ èdè àdánidá, àwọn ẹ̀rọ ìwárí, àti àwọn pẹpẹ ìyédèpadà aládàáṣiṣẹ́ máa ń kùnà léraléra láti ṣiṣẹ́ lórí àwọn àkọsílẹ̀ Yorùbá lọ́nà tí ó péye nítorí pé àwọn àkójọ ọ̀rọ̀ dídíjí́tálì ìpìlẹ̀ kò ní àmúpadàbọ̀sípò àmì tí ó báradọ́gba [S10].
Àkọsílẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀kọ́ fi hàn pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga àti àwọn ẹgbẹ́ olùwádìí aládàáṣe ti ṣe àwọn àpẹẹrẹ àkọ́kọ́ ti ìtúmọ̀ àti àjọṣe ọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn àkójọ ọ̀rọ̀ ìyédèpadà ẹ̀rọ ti èdè méjì, WordNet Yorùbá tí ó péye, tí a fọwọ́sí, tí ó wà ní ìṣọ̀kan pátápátá tí gbogbo ènìyàn sì lè wọ̀fẹ́ (tí ó dọ́gba mọ́ Princeton WordNet fún èdè Gẹ̀ẹ́sì) kò tíì di pípari [S10]. Ìdàgbàsókè irúfẹ́ àkójọ ìbáṣepọ̀ ìtumọ̀ bẹ́ẹ̀ ṣì wà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ pàtàkì tí kò tíì parí nínú ìmọ̀ ìtúmọ̀-èdè kọ̀mpútà Yorùbá ti òde òní.
| Ọdún | Òǹkọ̀wé / Olùkójọ | Àkọ́lé | Olùtẹ̀wé / Ilé-iṣẹ́ | Àwọn Àbùdá Ìtòlẹ́sẹẹsẹ Pàtàkì | Ètò Ṣíṣe Àmì Ohùn |
|---|---|---|---|---|---|
| 1843 | Samuel Àjàyí Crowther | Vocabulary of the Yoruba Language | Church Missionary Society (London) [S1] | Àkójọ ọ̀rọ̀ àkọ́kọ́ tí ọmọ ìbílẹ̀ kójọ; ó fi àwọn òwe sínú àwọn àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ [S1]. | Ìpìlẹ̀ lásán / tí kò tẹ̀lé ètò pàtó [S1]. |
| 1852 | Samuel Àjàyí Crowther | A Vocabulary of the Yoruba Language | Seeleys / CMS (London) [S2] | Ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìlànà ìkọ̀wé; ó fìdí àwọn àmì ìsàlẹ̀ (ẹ, ọ, ṣ) àti àwọn ẹ̀yà gírámà múlẹ̀ [S2]. | Ohùn Òkè (´) àti Ìsàlẹ̀ (`) ni a fàmìsí; Àárín kò ní àmì [S2]. |
| 1858 | T. J. Bowen | Grammar and Dictionary of the Yoruba Language | Smithsonian Institution (Washington, D.C.) [S3] | Àtúnyẹ̀wò kíkún ti ìbẹ̀rẹ̀ tí a tẹ̀jáde fún ìwádìí ìmọ̀ ẹ̀kọ́ ní Americas [S3]. | Ètò àmì ìpìlẹ̀ tí ó tẹ̀lé ìlànà [S3]. |
| 1913 | Church Missionary Society (CMS) | A Dictionary of the Yoruba Language | CMS Bookshop (Lagos) / Oxford University Press [S4] | Ìtọ́kasí ìkọ́ni ti èdè méjì tí ó jẹ́ ìpele fún àwọn ilé-ìwé àti iṣẹ́ ìjọba amúnisìn [S4]. | Ohùn Òkè àti Ìsàlẹ̀ nìkan ló ní àmì; àìfàmìsí wọ́pọ̀ [S4]. |
| 1958 | Roy Clive Abraham | Dictionary of Modern Yoruba | University of London Press [S5] | Àwọn àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ tí ó kún rẹ́rẹ́ nípa ìpè-èdè, ìrísí àti ìtò-ọ̀rọ̀, àti ti ìmọ̀ àmúyẹ/àṣà [S5]. | Pípéye: gbogbo sílébù, àwọn ohùn afàyọ, àti àwọn ohùn àárín ni a fàmìsí ní kíkún [S5]. |
| 1958 | Isaac Oluwole Delanọ | Atúmọ̀ Èdè Yorùbá | Oxford University Press (London) [S6] | Aṣáájú nínú ìtumọ̀ èdè-kanṣoṣo Yorùbá (ìtòlẹ́sẹẹsẹ Yorùbá-Yorùbá-English) [S6]. | Ohùn Òkè àti Ìsàlẹ̀ nìkan ló ní àmì; ìlànà ìkọ́ni tó wọ́pọ̀ [S6]. |
| 1969 | Isaac Oluwole Delanọ | A Dictionary of Yoruba Monosyllabic Verbs | Institute of African Studies, University of Ife [S7] | Dojúkọ pátápátá lórí ìṣe gbongbo ọ̀rọ̀-ìṣe, àjọṣepọ̀ gírámà, àti àṣekún ọ̀rọ̀ [S7]. | Fàmìsí ní kíkún lórí àwọn gbongbo ọ̀rọ̀-ìṣe àti àwọn àpẹẹrẹ [S7]. |
| 2008 | Yíwọlá Awóyalé | Global Yorùbá Lexical Database v. 1.0 | Linguistic Data Consortium, Univ. of Pennsylvania [S8] | Ó ju àkọsílẹ̀ kọ̀mpútà 368,000 lọ; ìtúpalẹ̀ mọ́fíìmù; àkópọ̀ àwọn ará Ilẹ̀ Òkèèrè ti Atlantic [S8]. | Ètò ohùn kọ̀mpútà onípele-mẹ́ta tí a kóòdù ní kíkún [S8]. |
| 2015– | Kọ́lá Túbọ̀sún et al. | YorubaName.com / YorubaWord.com | Yorùbá Name Project [S11] | Àkójọ ìsọfúnni onírúurú-amóunmáwòrán tí gbogbo ènìyàn lè wọ̀fẹ́; ìtúpalẹ̀ ìtàn ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀; àwọn àkọsílẹ̀ ohùn / TTS [S11]. | Àwọn àmì ohùn tí a kọ ní kíkún pẹ̀lú ohùn gbígbọ́ [S11]. |
The CMS mission and Crowther, how and why Yoruba people converted to two world religions, the British annexation, indirect rule and what it did to kingship, and the making of "Yoruba" as one identity.
A scholarly analysis of major reference grammars, foundational syntactic debates, and dialectological classifications in Yorùbá linguistics.
How Yorùbá came to be written in Arabic and then Roman script, who decided the spelling rules, and why the subdots and tone marks are not optional.
A comprehensive scholarly survey of documented Yorùbá lexical databases, parallel machine translation corpora, named entity benchmarks, and speech datasets.
A comprehensive scholarly survey of Yorùbá computational linguistics, covering automatic diacritic restoration, machine translation, speech recognition, speech synthesis, and community benchmarks.
An analysis of Yorùbá language pedagogy, instructional materials, second-language tone acquisition research, and mother-tongue education policy in Nigeria.