Ifẹ̀ Glass and Beads

Ifẹ̀ Glass and Beads · Ìpilẹ̀ṣẹ̀

Dígí àti ìlẹ̀kẹ̀ Ifẹ̀ dúró fún ọ̀kan lára àwọn àṣà ìmọ̀-ẹ̀rọ ìlò iná tí ó ní ìyàtọ̀ jùlọ ní ti ìmọ̀-ẹ̀rọ ní ayé sànmánì agbedeméjì. Èyí tí a wà jáde ní pàtàkì láti igbó mímọ́ Igbo Olokun ní Ilé-Ifẹ̀, apá gúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, àwọn ohun-èlò wọ̀nyí pèsè ẹ̀rí fífì-ojú-rí tí ó péye pé àwọn oníṣẹ́-ọnà ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ní sànmánì agbedeméjì dá ilé-iṣẹ́ àkọ́kọ́ ti ṣíṣe dígí tó dúró lórí ara rẹ̀ sílẹ̀ tí ó dá lórí àwọn èròjà àbínibí [S1][S2]. Dípò kí wọ́n kàn yọ́ àwọn ohun tí a kó wọlé láti òkè-òkun, àwọn aṣedígí ní Ilé-Ifẹ̀ ṣe àpọ̀pọ̀ dígí láti inú àwọn iyanrìn kuwọ́ọ̀sì àti àwọn àpáta fẹ́lísípàtíìkì ti agbègbè láàárín ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹẹdógún Sànmánì Tiwa (CE), wọ́n sì ṣe àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn ìlẹ̀kẹ̀ kéékèèké tí a fà jáde tí ó tàn kálẹ̀ kọjá àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣòwò agbègbè púpọ̀ [S1][S3].

Fún nǹkan bí ọgọ́rùn-ún ọdún, ìmọ̀ ẹ̀kọ́ amúnisìn sọ àwọn nǹkan wọ̀nyí lórúkọ lọ́nà tí kò tọ́ sí orísun ilẹ̀ Yúróòpù tàbí Mẹditaréníà, tàbí kí wọ́n gbà gbọ́ pé àwọn àwùjọ Áfíríkà kò ní agbára ìmọ̀-ẹ̀rọ fún ṣíṣe àpọ̀pọ̀ dígí àkọ́kọ́ [S4][S5]. Ìtúpalẹ̀ àkópọ̀ ti òde-òní, nípa lílo ìpín-ìsọ̀rí àwọn èròjà pẹ̀lú ìṣedéédé gíga, ti yí àwọn àbá wọ̀nyẹn po nípa yíya àwọn àmì kẹ́míkà àrà-ọ̀tọ̀ sọ́tọ̀ tí kò sí ní ibòmíràn nínú ìtàn àgbáyé ti ṣíṣe dígí [S1][S2]. Àkọsílẹ̀ yìí ṣàlàyé ní kíkún nípa àwọn àyíká ìmọ̀-ìwádìí-ìsẹ̀ǹbáyé, àwọn ohun-èlò àìṣiṣẹ́lórí, àwọn ọ̀nà ìmọ̀-ẹ̀rọ ìlò iná, ẹ̀rí ọjọ́-orí, ìpínkiri agbègbè, àti àwọn àkójọpọ̀ ilé-ìkó-ohun-ìṣẹ̀ǹbáyé-sí tí ó ṣàpèjúwe ìpèsè dígí Ifẹ̀.

The Igbo Olokun Workshops and Archaeological Context

Ibùdó àkọ́kọ́ fún ṣíṣe dígí ní Ilé-Ifẹ̀ ni igbó mímọ́ tí a mọ̀ sí Igbo Olokun (Igbó ti Olókun). Olókun ni òrìṣà Yorùbá tí ó ní í ṣe pẹ̀lú òkun, àwọn omi jíjìn, ọrọ̀ ìlẹ̀kẹ̀, àti aásìkí ti ara. Àwọn ìwádìí ìmọ̀-ìsẹ̀ǹbáyé ní Igbo Olokun, pàápàá àwọn ìwà-ilẹ̀ pẹlẹbẹ tí a ṣe ní àwọn ẹ̀ka ìdánwò tí a sọ ní IO-A dé IO-D, ti ṣí àwọn àkójọpọ̀ púpọ̀ ti àwọn àṣẹ́kù ilé-iṣẹ́ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ṣíṣe àpọ̀pọ̀ dígí nígbọ̀ọ̀rọ̀ ooru gíga hàn [S1][S2].

Àkójọ àwọn ohun-èlò tí a rí gbà láti Igbo Olokun pẹ̀lú:

Àwọn ohun-amọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ tí ó péye àti èyí tí ó fọ́, pàápàá àwọn apẹ amọ̀ olódi kìjikìji fún ṣíṣe dígí [S2][S6].
Àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí tí a wà jáde tí ó lé ní 12,000, tí èyí tí ó pọ̀ jùlọ nínú wọn jẹ́ àwọn ìlẹ̀kẹ̀ kéékèèké oníwọ̀ méjì tí a fà jáde [S1][S2].
Àwọn àpáta amọ̀ ìbòjú iná tàbí ti apẹ amọ̀ tí ó di dígí àti àwọn ẹ̀fọ́rọ́ ìgbékalẹ̀ amọ̀ [S2][S6].
Àwọn èròjà àpọ̀pọ̀ àìṣiṣẹ́lórí, àwọn àbùdá ohun-àlùmọ́ọ́nì tí kò tíì dà, àti àwọn ẹ̀fọ́rọ́ dígí [S1][S2].
Àwọn àkìbọ̀lọ̀ dígí pẹlẹbẹ pàtó àti àwọn àkàrà dígí tí a yọ́ pọ̀, tí a mọ̀ nípa ẹ̀kọ́-ìṣẹ̀dálẹ̀-ènìyàn sí ajé ilẹ̀kẹ̀ (ọrọ̀ ìlẹ̀kẹ̀ tàbí àkàrà ìlẹ̀kẹ̀) [S2][S6].

Àwọn àkójọpọ̀ kejì àti àwọn àyíká ojúbọ ní ibòmíràn ní Ilé-Ifẹ̀, títí kan àwọn ibùdó Ita Yemoo àti Woye Asiri, ti pèsè àwọn àkójọpọ̀ ìlẹ̀kẹ̀ tí ó jọra àti àwọn ohun-amọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ, èyí tí ó fi hàn pé lílo àti fífi dígí lélẹ̀ fún ètùtù tàn kálẹ̀ jákèjádò ìlú [S2]. Síbẹ̀síbẹ̀, ibi pàtàkì ti ilé-iṣẹ́ fún yíyọ́ àti ṣíṣe àpọ̀pọ̀ wà ní pípéjọ sí Igbo Olokun [S1][S2].

+-----------------------------------------------------------------------------+
|               MEDIEVAL GLASS PRODUCTION AT ILE-IFE (11th–15th c. CE)        |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|  RAW MINERALS              PRIMARY MELTING            BEAD FABRICATION      |
|  - High-alumina quartz     - Refractory crucibles     - Molten glass drawn  |
|    sands                     (1 to 7 liter capacity)    into hollow canes   |
|  - Pegmatite / feldspar    - Temperatures > 1200°C    - Cut into seed beads |
|    fluxes                  - 2.5 to 17.5 kg per         (< 4 mm diameter)   |
|  - Local iron/cobalt         crucible charge          - Reheated / tumbled  |
|    colorants               - HLHA/LLHA glass formed     for smooth edges    |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Materials and Chemical Composition

Pàtàkì àkọ́kọ́ ti dígí Ifẹ̀ wà nínú àkópọ̀ àwọn èròjà rẹ̀, èyí tí ó yàtọ̀ pátápátá sí gbogbo àwọn àṣà ṣíṣe dígí ti àkókò náà ní Europe, Middle East, North Africa, àti Asia [S1][S2]. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ dígí ti Ayé Àtijọ́ nínú ìtàn jẹ́ mọ́ ọ̀kan nínú àwọn ìdílé àkópọ̀ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ dáadáa: dígí soda-lime tí a da natron ohun-àlùmọ́ọ́nì sí (èyí tí ó wọ́pọ̀ ní ìpèsè ti Roman àti Byzantine ìgbà ìjímìjí), dígí soda-lime tí a da eérú ewéko halophytic sí (tí ó wọ́pọ̀ nínú ṣíṣe dígí ti Islamic), tàbí dígí eérú igi olódi potash gíga (àbùdá ti àríwá àti àárín gbùngbùn Europe ní sànmánì agbedeméjì) [S1][S5].

Ní ìyàtọ̀ sí èyí, àyẹ̀wò àkópọ̀ ti dígí Ifẹ̀ nípa Laser Ablation Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry (LA-ICP-MS) àti Scanning Electron Microscopy with Energy Dispersive Spectroscopy (SEM-EDS) fi hàn pé dígí láti Igbo Olokun jẹ́ mọ́ àwọn ẹgbẹ́ àkópọ̀ àbínibí méjì [S1][S2]:

High-Lime, High-Alumina (HLHA) Glass: Èyí ni ó para pọ̀ jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ jùlọ nínú dígí ìmọ̀-ìsẹ̀ǹbáyé tí a wà jáde ní Ilé-Ifẹ̀. Àbùdá rẹ̀ ni ìwọ̀n tí ó ga lọ́nà àrà ọ̀tọ̀ ti alumina ($\text{Al}_2\text{O}_3$, ní gbogbogbò láàárín 10% àti 15% nípa ìwọ̀n) àti lime ($\text{CaO}$, ní gbogbogbò láàárín 12% àti 18% nípa ìwọ̀n), pẹ̀lú àkópọ̀ ìwọ̀n kékeré ti àwọn alkali oxide (soda àti potash) [S1][S2].
Low-Lime, High-Alumina (LLHA) Glass: Oríṣiríṣi àkópọ̀ kejì tí a rí nínú àwọn àṣẹ́kù ti Igbo Olokun, èyí tí ó ní àkójọ alumina gíga ṣùgbọ́n tí ìwọ̀n lime rẹ̀ kéré jù, tí ó dúró fún àwọn ètò àpọ̀pọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tàbí àwọn orísun ohun-èlò àìṣiṣẹ́lórí [S1][S2].

The Mineral Batch

Àwọn ìwọ̀n gíga ti alumina àti lime jẹ́ àmì kẹ́míkà tààrà ti ìṣẹ̀dá àpáta agbègbè gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà [S1][S2]. Àwọn aṣedígí ti Ilé-Ifẹ̀ lo:

Orísun Silica: Iyanrìn quartz àti granite ti agbègbè tí ojú-ọjọ́ ti gbó gidigidi, tí ó ní àwọn ìwọ̀n àbínibí gíga ti alumina [S1].
Àwọn Èròjà Ìfiyọ́: Àwọn àpáta pegmatite àti granite agbègbè tí ó kún fún feldspar. Lílo àwọn ohun-àlùmọ́ọ́nì feldspathic pèsè alumina, lime, àti àwọn alkali tí ó yẹ láti dín ìwọ̀n ooru yíyọ́ quartz kù, èyí tí ó mú kí ó má ṣe pọndandan láti lo soda, natron, tàbí eérú ewéko inú òkun tí a kó wọlé [S1][S2].
Àwọn Èròjà Àwọ̀ àti Chromophore: Àkójọpọ̀ náà kún fún dígí aláwọ̀ aró tó ń yí padà (dichroic blue), aró-aláwọ̀-ewé, àti pupa tòrògbò. Àwọn àyẹ̀wò kẹ́míkà fi hàn pé àwọn oníṣẹ́-ọnà lo àwọn ohun-àlùmọ́ọ́nì agbègbè tí ó kún fún irin àti kobalti láti darí àwọn àbùdá ìmọ́lẹ̀ àti ipò oxidation, èyí tí ó mú àbájáde dichroic àrà-ọ̀tọ̀ wá níbi tí àwọn ìlẹ̀kẹ̀ ti ń yí àwọ̀ padà ní ìbámu pẹ̀lú igun àti bí ìmọ́lẹ̀ ṣe ń kọjá lára wọn [S1][S2].

Ìrísí kẹ́míkà yìí jẹ́ ẹ̀rí tààrà fún ìṣẹ̀dá àkọ́bẹ̀rẹ̀. Ilé-iṣẹ́ kan tí ó wulẹ̀ ń yọ́ àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí a kó wọlé láti Mediterranean tàbí Islamic nìkan yóò tún àwọn àmì soda-lime tàbí eérú ewéko ti àwọn dígí àkọ́kọ́ yẹn gbé jáde [S1][S5]. Wíwà tí àwọn èérún ohun-àlùmọ́ọ́nì tí kò tíì yọ́ wà nínú àwọn agbada-ìyọ́nú, èyí tí ó bá ìṣẹ̀dá àpáta agbègbè mu, jẹ́rìí sí i pé a da àwọn èròjà àìṣiṣẹ́lórí pọ̀ tí a sì yọ́ wọn papọ̀ ní tààràtà ní Ilé-Ifẹ̀ [S1][S2].

Ìwọ̀n Èròjà Ìṣẹ̀dá	Dígí Standard Mediterranean / Roman	Dígí Islamic Plant-Ash	Dígí Medieval Ifẹ̀ (Igbo Olokun)
Èròjà Ìfiyọ́ Àkọ́kọ́	Natron Ohun-àlùmọ́ọ́nì	Eérú Ewéko Halophytic	Pegmatite Feldspathic ti Agbègbè [S1][S2]
Alumina ($\text{Al}_2\text{O}_3$)	Lọ́pọ̀ ìgbà 1.5%–3.5%	Lọ́pọ̀ ìgbà 1.0%–3.0%	Gíga Púpọ̀: 10%–15% [S1][S2]
Lime ($\text{CaO}$)	Lọ́pọ̀ ìgbà 5%–8%	Lọ́pọ̀ ìgbà 4%–9%	Gíga: 12%–18% [S1][S2]
Ìpínsísọ̀rí Ìmọ̀-ẹ̀rọ	Low-alumina soda-lime	Low-alumina soda-lime	High-Lime High-Alumina (HLHA) [S1][S2]
Orísun Ìṣẹ̀dá	Mediterranean Basin	Near East / North Africa	Autonomous Southwestern Nigeria [S1][S2]

Ìmọ̀-ẹ̀rọ Ìlò-iná àti Àwọn Ọ̀nà Ìṣẹ̀dá

Ìṣelọ́pọ̀ dígí àti ìlẹ̀kẹ̀ ní Ilé-Ifẹ̀ gba ìṣàkóso ooru tí ó ga jọjọ, ìmọ̀-ẹ̀rọ àwọn ohun-èlò aṣeékoorudúró, àti àwọn ọgbọ́n iṣẹ́-ọwọ́ pàtàkì.

Àwọn Agbada-ìyọ́nú Aṣeékoorudúró

Yíyọ́ àkọ́bẹ̀rẹ̀ wáyé nínú àwọn agbada-ìyọ́nú amọ̀ tí ó tóbi gan-an, tí ó ṣí sílẹ̀, tí ó sì nípọn, èyí tí a fi àmọ̀ aṣeékoorudúró ti agbègbè ṣe tí ó lè kojú ìwọ̀n ooru tí ó ju 1200 degrees Celsius lọ láìwó tàbí yọ́ sínú àpòpọ̀ náà ṣáájú àkókò [S2][S6].

Àwọn ìwáhùn awalẹ̀pìtàn ti ṣe àkọsílẹ̀ àwọn eérún agbada-ìyọ́nú tí ó lé ní 800 láti Igbo Olokun [S2]. Àwọn ohun-èlò wọ̀nyí kì í ṣe àwọn ìkòkò ìyọ́nú kéékèèké:

Àyè Inú: Àwọn ohun-èlò tí a tún kọ́ ní àyè inú tí ó bẹ̀rẹ̀ láti lita 1 sí 7 [S2].
Ìwọ̀n Àpòpọ̀: Ìwọ̀n àkójọpọ̀ kan ní láàárín kìlógíráàmù 2.5 sí 17.5 ti dígí tí ó yọ́ [S2].
Ìyídígí Inú: Àwọn ògiri inú ti àwọn agbada-ìyọ́nú fi ìyídígí líle hàn, èyí tí ó fi ìbáṣepọ̀ tààrà hàn láàárín àpòpọ̀ HLHA tí ó yọ́ àti amọ̀ náà, tí ó sì sábà máa ń há àwọn ìpele dídì ti dígí aláwọ̀, àdínkù, àti àwọn èérún quartz tí kò tíì yọ́ mọ́ra [S2][S6].

Ìṣẹ̀dá àwọn ètò ààrò-ìyọ́nú tí ó gba àwọn agbada-ìyọ́nú ńlá wọ̀nyí ṣì jẹ́ ìbéèrè tí kò tíì ní ìdáhùn nínú àwọn ìwé-ìwádìí awalẹ̀pìtàn [S2]. Àwọn ọ̀rúndún ti ìdàgbàsókè ìlú, ìgbálẹ̀ fún iṣẹ́-àgbẹ̀, àti wíwalẹ̀ fún ìlẹ̀kẹ̀ ní Igbo Olokun ti ba ìrísí òkè ti àwọn ààrò náà jẹ́, tí ó sì fi kìkì àwọn ohun-èlò aṣeékoorudúró, àwọn ìpele àdínkù, àti àwọn kòtò ẹ̀wúró sílẹ̀ [S2].

+-----------------------------------------------------------------------------+
|           STRUCTURAL PROFILE OF AN ILE-IFE GLASSMAKING CRUCIBLE             |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|                                                                             |
|         \  Molten Batch Charge: 2.5 to 17.5 kg HLHA Glass       /           |
|          \ (1 to 7 Liters Volume; Temperatures > 1200°C)       /            |
|           \                                                   /             |
|   Refractory\===============================================/ High-temp     |
|   Ceramic    |                                             |  Vitrified     |
|   Wall       |   Internal Slag Layer & Unreacted Quartz    |  Inner         |
|   (Thick)    |   Grains Trapped Along Wall Surfaces        |  Margin        |
|              \                                             /                |
|               \===========================================/                 |
|                               Basal Fabric                                  |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Ọ̀nà Fífa Dígí

Ní kété tí a ti yọ́ àpòpọ̀ dígí náà papọ̀ tí ó sì ti dọ́gba dáadáa, àwọn aṣelẹ̀kẹ̀ lo ọ̀nà fífa dígí dípò ọ̀nà wíwé dígí láti ṣe àwọn ìlẹ̀kẹ̀ [S1][S2].

Ìlànà fífa dígí náà lọ báyìí:

Oníṣẹ́-ọnà yóò kó àkójọpọ̀ dígí tí ó yọ́ sórí ọ̀pá tàbí ọ̀pá-ìfọn-afẹ́fẹ́, tí yóò sì fi afẹ́fẹ́ sí inú rẹ̀ [S1].
A ó fa àkójọpọ̀ náà ní kíákíá síta, nípa fífa àkójọpọ̀ tí ó yọ́ náà di àwọn ọ̀pá dígí gígùn, tẹ́ẹ́rẹ́, tí ó ní ihò nínú [S1].
Ní kété tí wọ́n bá tutù, a ó dá tàbí bẹ́ àwọn ọ̀pá wọ̀nyí sí àwọn wẹ́wẹ́ kéékèèké, tí ń mú àwọn ìlẹ̀kẹ̀ gbọ̀ngọ̀rọ̀ kéékèèké tí wọ́n dọ́gba jáde [S1][S2].
Èyí tí ó pọ̀ jù nínú àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí a ṣe ní Igbo Olokun jẹ́ micro-beads tàbí seed beads, pẹ̀lú ìwọ̀n ìbú òde tí kò tó 4 millimeters [S1][S2].
Àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí a bẹ́ náà ní àwọn etí tí ó mú tí ó sì rí gàgàbá. Láti mú kí wọ́n ṣeé wọ̀, àwọn òṣìṣẹ́ kó àwọn wẹ́wẹ́ tí a bẹ́ náà sínú ohun-èlò kejì pẹ̀lú èròjà aṣenílọ́wọ́ (bíbẹ́rẹ̀ láti eérú kúnná tàbí iyanrìn) tí wọ́n sì mì wọ́n pọ̀ tàbí tún wọn gbóná nínú ààrò tí ooru rẹ̀ kéré díẹ̀, èyí tí ó mú kí àwọn etí rọ̀ tí wọ́n sì dídọ̀kí pẹ̀lú dídán, tí wọ́n sì di ìlẹ̀kẹ̀ tí ó ṣeé wọ̀ [S1][S2].

Ìtòlẹ́sẹẹsẹ iṣẹ́ ìpèsè yìí gba ìfọwọ́sowọ́pọ̀ iṣẹ́ agbára tó gíga, dídúró lórí ìwọ̀n ooru láìdáwọ́dúró, àti ìmọ̀-ọwọ́ títọ́ nínú fífà ọ̀pá gíláàsì, èyí tí ó yọrí sí àràádọ́ta ọ̀kẹ́ ìlẹ̀kẹ̀ kéékèèké tí wọ́n jọra tí ó báradé fún iṣẹ́ ọnà abẹ́rẹ́ tó ki, àwọn adé, ìlẹ̀kẹ̀ ọrùn, àti àwọn aṣọ ọba [S1][S3].

Ìtòlẹ́sẹẹsẹ Àkókò àti Àwọn Àríyànjiyàn lórí Ọjọ́-orí

Fífìdí ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò pípé ti ìpèsè gíláàsì Ifẹ̀ mú àwọn àríyànjiyàn pàtàkì nínú ìlànà ìṣwádìí wá, èyí tí ó dá lórí àwọn àbájáde ìwọ̀n radiocarbon àti àwọn àyẹ̀wò luminescence tí kò bára mu.

Ìtòlẹ́sẹẹsẹ Àkókò Radiocarbon

Ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò tí a tẹ́wọ́gbà fún góńgó ìpèsè gíláàsì àkọ́bẹ̀rẹ̀ ní Igbo Olokun sinmi lórí àwọn ọjọ́-orí radiocarbon láti orí accelerator mass spectrometry (AMS) tí a rí láti ara èédú inú ìpele ilẹ̀ tí ó ní ìsopọ̀ tààrà pẹ̀lú àwọn ẹ̀fọ́rọ́ agbada ìyọ́mọ gíláàsì in situ, àwọn àkókù iṣẹ́ ọnà ìmọ̀-ẹ̀rọ, àti àwọn ìpele ilẹ̀ iṣẹ́ ìlẹ̀kẹ̀ [S1][S2].

Àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ radiocarbon AMS wọ̀nyí fi àkókò ìpèsè àkọ́bẹ̀rẹ̀ sí àárín ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹẹdógún CE (tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 1000 sí 1450 CE) láìsí iyèméjì [S1][S2]. Àkókò yìí bá Ìgbà Ayé Àtijọ́ ti Ilé-Ifẹ̀ mu tààrà, èyí tí a mọ̀ fún kíkọ́ àwọn pèpéle àfọ́kù ìkòkò tí ó gbòòrò, ṣíṣe àwọn ère idẹ àti amọ̀ tí ó gbajúmọ̀ káàkiri àgbáyé, àti ìmúfidímúlẹ̀ ètò ìṣèlú ti ìjọba ọba [S1][S2].

Àìbáradé Ìwọ̀n Thermoluminescence

Àríyànjiyàn pàtàkì kan bẹ́ sílẹ̀ nígbà tí a ṣe àwọn àyẹ̀wò àkọ́kọ́ ti thermoluminescence (TL) àti optically stimulated luminescence (OSL) lórí àwọn kókó amọ̀ àti àwọn ohun èlò amọ̀ iṣẹ́-ọnà láti Igbo Olokun. Ọ̀pọ̀ àwọn ọjọ́-orí luminescence tọ́ka sí àwọn àkókò ní ẹgbẹ̀rún ọdún kìíní BCE, èyí tí ó fi hàn sí àwọn olùwòran àkọ́kọ́ pé ṣíṣe gíláàsì ní Ifẹ̀ lè ti bẹ̀rẹ̀ nígbà àtijọ́ púpọ̀ [S1].

Ìfẹnukò àwọn onímọ̀-ìjìnlẹ̀ àwárí ohun ìgbanì lónìí kọ àwọn ọjọ́-orí ti ẹgbẹ̀rún ọdún kìíní BCE wọ̀nyí [S1]. Àwọn onímọ̀-ìjìnlẹ̀ àwárí ohun ìgbanì ti fi hàn pé:

Ilẹ̀ Igbo Olokun ti jìyà ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún ti ìdàrúdàpọ̀ ilẹ̀ líle, wíwa kòtò, àti wíwá ìlẹ̀kẹ̀ láti ọwọ́ àwọn ará ìlú, èyí tí ó dá àdàpọ̀ gíga ti àwọn ìpele ilẹ̀ àtijọ́ pẹ̀lú àwọn àkójọ ilẹ̀ iṣẹ́-ọwọ́ tó tẹ̀lé e sílẹ̀ [S1][S2].
Kò sí àwọn ẹ̀rí gíláàsì tó jẹ́rìí sí i, àwọn ààrò ìyọ́mọ àkọ́bẹ̀rẹ̀, tàbí àkójọ ìlẹ̀kẹ̀ nínú ìpele ilẹ̀ níbikíbi ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ẹgbẹ̀rún ọdún kìíní BCE [S1][S3].
Àwọn ọjọ́-orí radiocarbon AMS tí a ṣe lórí àwọn ohun alààyè tí kò pẹ́ kù láti inú àwọn ibi ìwá-ilẹ̀ tí a sé pa dáadáa (bíi àwọn ẹ̀ka IO-A títí dé IO-D) fohùnṣọ̀kan lórí ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹẹdógún CE [S1][S2].

Ìgbẹ́kẹ̀lé pọ̀ pé ìpèsè àkọ́bẹ̀rẹ̀ jẹ́ àròsọ-ìṣẹ̀dá tuntun ti sànmánì àárín gbùngbùn ayé àtijọ́ ti Ilé-Ifẹ̀ [S1].

Ìkọ̀wé Ìtàn àti Àwọn Àríyànjiyàn Onímọ̀

Ìkọ̀wé ìtàn nípa gíláàsì Ifẹ̀ ṣe àfihàn ìyípadà láti orí àwọn àpẹẹrẹ ìtànkálẹ̀ láti òkè-òkun nígbà ìjọba amúnisìn sí ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ àwárí ohun ìgbanì tó péye.

Ìtànkálẹ̀ Láti Òkè-òkun lòdì sí Ìṣẹ̀dá Ìbílẹ̀

Nígbà tí onímọ̀ nípa ẹ̀yà ènìyàn ti Germany, Leo Frobenius, bẹ Ilé-Ifẹ̀ wò láàárín ọdún 1910 àti 1912, ó kó àwọn ohun orí ilẹ̀ jọ ó sì ṣe àwọn ìwádìí ìwá-ilẹ̀ ní Igbo Olokun, níbi tí ó ti rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlẹ̀kẹ̀ àti àwọn ẹ̀fọ́rọ́ agbada ìyọ́mọ [S4][S7]. Frobenius kọ̀ láti gbà gbọ́ pé àwọn oníṣẹ́-ọnà ará Áfíríkà ìbílẹ̀ lè dá irú ìmọ̀-ẹ̀rọ iná àti ìyọ́mọ onípele gíga bẹ́ẹ̀ gbé kalẹ̀ fúnrawọn. Ó tẹ àbá ẹ̀kọ́ tí a kò fìdí rẹ̀ múlẹ̀ jáde pé Ifẹ̀ jẹ́ àkókù ilẹ̀ ọ̀làjú Mediterranean tí ó sọnù tàbí ti "Atlantis" inú àlọ́, pẹ̀lú àbá pé gíláàsì náà wá láti àwọn ilẹ̀ amúnisìn ti Greek tàbí Etruscan àtijọ́ [S4].

Káàkiri àárín ọ̀rúndún ogún, àwọn onímọ̀ sànmánì amúnisìn bíi Frank Willett àti William Fagg kọ àwọn àbá Atlantis ti Frobenius sílẹ̀ ṣùgbọ́n wọ́n tẹ̀síwájú láti jiyàn lórí bóyá wọ́n pèsè gíláàsì náà ní Ifẹ̀ ní tòótọ́ [S5][S6]. Àbá kan tí ó wọ́pọ̀ sọ pé àwọn aṣelẹ̀kẹ̀ Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà wà nínú àtúnṣe ẹlẹ́ẹ̀kejì nìkan: ríra àwọn ìlẹ̀kẹ̀ òwò àti àwọn kọlọfín gíláàsì tí a kó wọlé láti ọ̀dọ̀ àwọn ọ̀wọ́-èrò oníṣòwò Mùsùlùmí tí ń kọjá aṣálẹ̀ Sahara tàbí àwọn oníṣòwò etíkun ti Europe, àti yíyọ́ wọn láti tún wọn ṣe sí àwọn àwòrán ìbílẹ̀ [S5][S6].

Ìyanjú Àríyànjiyàn lórí Ìpèsè Àkọ́bẹ̀rẹ̀

Àríyànjiyàn lórí ìpèsè àkọ́bẹ̀rẹ̀ lòdì sí àtúnṣe ẹlẹ́ẹ̀kejì ni a yanjú pátápátá láàárín ọdún 2006 àti 2018 nípasẹ̀ àwọn ẹ̀kọ́ ìṣàyẹ̀wò èròjà tí ó tẹ̀lé ìlànà láti ọwọ́ Lankton, Ige, Rehren, Babalola, Dussubieux, àti McIntosh [S1][S2][S3][S5]. Nípa ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn agbada ìyọ́mọ àti àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí a parí tán, wọ́n fi hàn pé:

Ìkójọpọ̀ èròjà kẹ́míkà (HLHA àti LLHA) jẹ́ àkànṣe nínú kẹ́míkà tí kò sì bá àwọn orísun gíláàsì ti Mediterranean, Europe, Asia, tàbí Middle East mu [S1][S2].
Ara àwọn agbada ìyọ́mọ ní àwọn èròjà àṣẹ́kù tí wọ́n yọ́ láàbọ̀ (quartz àti pegmatitic flux) tí ó dúró tààrà fún ìṣètò àwọn ohun èlò àkọ́bẹ̀rẹ̀ [S2][S6].
Àwọn àkàrà gíláàsì ńlá (ajé ilẹ̀kẹ̀) dúró fún àkójọ gíláàsì àárín tí a dà tààrà láti inú àwọn agbada ìyọ́mọ àkọ́bẹ̀rẹ̀ kí a tó fà wọ́n sínú àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí a parí [S2][S6].

+-----------------------------------------------------------------------------+
|             HISTORIOGRAPHICAL TRAJECTORY OF IFE GLASS STUDIES               |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|  EARLY 20th CENTURY          MID-20th CENTURY        21st CENTURY           |
|  - Leo Frobenius (1913)      - Willett & Fagg        - Lankton, Rehren,     |
|  - Diffusionist theories     - Acknowledged local      Babalola, McIntosh   |
|  - Attributed to Greek,        beadworking             - LA-ICP-MS & SEM-EDS |
|    Etruscan, or "Atlantis"   - Hypothesized          - Proved autonomous,   |
|    colonies [S4]               secondary remelting     primary synthesis of |
|                                of imports [S5][S6]     HLHA glass [S1][S2]  |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Àwọn Àríyànjiyàn tí Kò Tí Ì Yanjú

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti fìdí ìṣelọ́pọ̀ àkọ́kọ́ múlẹ̀, àwọn ìbéèrè pàtàkì méjì ṣì jẹ́ agbègbè ìwádìí tí ń lọ lọ́wọ́:

Àwọn Orísun Èròjà Ìyọ́-ohun Pípéye: Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé èròjà ìyọ́-ohun náà jẹ́ pegmatite àbínibí tí ó kún fún feldspar, gbogbo àwọn ibi kùsà jẹ́ọ́lọ́jì gidi tí ó wà láyìíká agbègbè alumọ́ọ́nì Osun àti Ondo kò tíì di mímọ̀ dájúdájú tàbí kí a so wọ́n mọ́ àwọn ibi-iṣẹ́ pàtó [S1][S2].
Ìkọ́lé Ààrò: Nítorí pé a kò tíì rí àwọn ààrò tí kò bàjẹ́, ọ̀nà ìmọ̀-ìkọ́lé bí àwọn oníṣẹ́-ọnà ṣe ṣe tí wọ́n sì pa ìwọ̀n ìgbóná inú tí ó tó 1200 degree Celsius mọ́ fún àwọn ohun èlò tí ìwọ̀n wọn tó 17.5 kg ṣì jẹ́ ohun tí a fòye rí láti ara bí àwọn àgbá-ìkòkò ṣe di dígí dípò ẹ̀rí ìkọ́lé tààrà [S2].

Ìpínkiri láàárín Agbègbè àti Àwọn Ìgbékalẹ̀ Ìṣòwò

Ifẹ̀ kò ṣe àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí fún lílò nínú ààfin nìkan. Àwọn àwárí ìmọ̀-ìkàgbá káàkiri Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà fi hàn pé a ta àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí HLHA tí a ṣe ní Ilé-Ifẹ̀ rékọjá ẹgbẹẹgbẹ̀rún kìlómítà, tí wọ́n sì jẹ́ apá pàtàkì nínú ìṣòwò láàárín àwọn agbègbè ṣáájú dídé àwọn ará Yúróòpù [S1][S3].

A ti wa àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí ó ní àmì kẹ́míkà High-Lime, High-Alumina ti Ifẹ̀ tí a sì ti fìdí wọn múlẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ibùdó àwárí ìmọ̀-ìkàgbá pàtàkì ti ìgbà sẹ́ńtúrì agbedeméjì káàkiri Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà [S3]:

Igbo-Ukwu (Southeastern Nigeria): Àwọn ibi ìsìnkú àti ètò ìrúbọ ti àwọn ọlọ́lá ti sẹ́ńtúrì kẹsàn-án sí kọkànlá CE ní ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn ìlẹ̀kẹ̀ nínú, tí apá kan nínú wọn bá àwọn èròjà high-alumina ti ìbẹ̀rẹ̀ gúúsù Nàìjíríà mu [S3].
Kissi (Burkina Faso): Àwọn ibojì láti sẹ́ńtúrì kọkànlá sí kẹrìnlá CE ní àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dichroic tí a fà jáde tí wọ́n ní àmì kẹ́míkà HLHA gidi ti Igbo Olokun [S3].
Gao (Mali): Àwọn ìwalẹ̀ ní ibùdó ìṣòwò Gao lẹ́bàá Odò Niger rí àwọn ìlẹ̀kẹ̀ HLHA nínú àwọn ìpele ibùgbé ti ìgbà agbedeméjì [S3].
Essouk / Tadmekka (Mali): A ti dá dígí HLHA mọ̀ ní ibùdó ọkọ̀-èrò aginjù trans-Saharan pàtàkì yìí ní Sahara, èyí tí ó fihàn pé dígí Ifẹ̀ lọ sí àríwá sínú nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣòwò aṣálẹ̀ [S3].

Àwọn ọ̀nà ìpínkiri wọ̀nyí fi hàn pé ṣáájú dídé àwọn ọkọ̀-ojú-omi Portuguese sí etíkun Atlantic ní ìparí sẹ́ńtúrì kẹdogun, Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ gbọ̀ngàn pàtàkì ní ilẹ̀ Áfíríkà fún kíkó àwọn ohun èlò iṣẹ́-ọwọ́ jáde lọ sí ilẹ̀ òkèèrè, tí ó ń fi àwọn ohun ìmọ̀-ẹ̀rọ olówó-iyebíye ránṣẹ́ sí àríwá sínú àwọn ilẹ̀-ọba Sahelian àti kọjá agbègbè igbó Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà [S1][S3].

+-----------------------------------------------------------------------------+
|            INTERREGIONAL DISTRIBUTION OF MEDIEVAL IFE HLHA GLASS            |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|                                                                             |
|   [Essouk / Tadmekka (Mali)]  <----+                                        |
|                                    |                                        |
|   [Gao (Mali)]  <------------------+ Trans-Regional Trade Routes            |
|                                    | (11th–15th centuries CE)               |
|   [Kissi (Burkina Faso)]  <--------+                                        |
|                                    |                                        |
|                         [ILE-IFE: IGBO OLOKUN]                              |
|                         (Primary HLHA Production)                           |
|                                    |                                        |
|   [Igbo-Ukwu (Nigeria)]  <---------+ Regional Forest Distribution           |
|                                                                             |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Àyíká Àwùjọ, Àtìlẹ́yìn Ọba, àti Ìsìn Olókun

Nínú èrò àti ìṣèlú ọba ti Yorùbá, ìlẹ̀kẹ̀ kì í ṣe ohun ọ̀ṣọ́ lásán. Wọ́n jẹ́ olórí ohun èlò fún àṣẹ mímọ́, ipò nínú àwùjọ, àti agbára ẹ̀dá.

Àṣẹ Ọba àti Ọọ̀ni

Àwọn ìlẹ̀kẹ̀, pàápàá àwọn tí ó jẹ mọ́ aṣọ àti ohun ọ̀ṣọ́ ọba, ní ìsopọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú ipò mímọ́ ti Ọọ̀ni (olórí olùṣàkóso Ilé-Ifẹ̀). Nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìṣèlú ti Yorùbá ti àtijọ́ àti ti òde-òní, ẹ̀tọ́ láti dé adé onílẹ̀kẹ̀ (adé ńlá tàbí adé orí), bàtà onílẹ̀kẹ̀, agbádá onílẹ̀kẹ̀, àti ọ̀pá-àṣẹ onílẹ̀kẹ̀ wà fún àwọn ọba nìkan tí wọ́n tọpasẹ̀ ìran wọn tààrà sí Odùduwà àti àwọn ìran ọba tí wọ́n tẹ Ifẹ̀ dó.

Ìṣelọ́pọ̀ dígí ní Igbo Olokun fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ dájúdájú iṣẹ́ tí ó wà lábẹ́ àkóso tààrà àti àtìlẹ́yìn ààfin Ọọ̀ni [S1]. Ìkójọpọ̀ àwọn àkùfá dígí ní àwọn agbègbè ọlọ́lá ti ọba àti àwọn igbó mímọ́ tí a yà sọ́tọ̀ fi hàn pé ìṣẹ̀dá dígí jẹ́ ẹgbẹ́ iṣẹ́-ọnà tí a ṣètò tàbí iṣẹ́ tí ààfin ń ṣe àtìlẹ́yìn fún, tí a fìṣọ́ ṣọ́ láti pa àkóso ọba mọ́ lórí ọrọ̀-ajé ti ọlá [S1][S2].

Ìsìn Olókun

Ibùdó gidi ti àwọn ibi-iṣẹ́ àkọ́kọ́ nínú Igbo Olokun so iṣẹ́-dígí pọ̀ mọ́ ìjọsìn Olókun tààrà. Gẹ́gẹ́ bí òrìṣà agbami òkun, omi ìbẹ̀rẹ̀ ayé, àti àwọn àṣírí jíjìn, a bọ̀wọ̀ fún Olókun gẹ́gẹ́ bí orísun pàtàkì fún ọrọ̀ ìlẹ̀kẹ̀ (ajé). A ka àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí sí ìrísí gidi ti ọrọ̀ àti agbára Olókun.

A kò wo iṣẹ́ pẹ̀lú dígí gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ lásán: ó jẹ́ iṣẹ́-ọnà mímọ́ tí ó kún fún ààtò níbi tí ìyípadà nípa iná (yíyí iyanrìn àti òkúta àìfọwọ́kàn padà sí dígí tí ń tàn tí ó sì ní àwọ̀ púpọ̀) ṣe jọ àwọn ìlànà ìṣẹ̀dá àti ìyípadà àtọ̀runwá ní àgbáálá ayé (àṣẹ) [S1][S2].

Ìbéèrè Nípa Àwọn Oníṣẹ́-ọnà tí A Dárúkọ

Àwọn àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ìkàgbá, ìtàn, àti ti ẹnu dákẹ́ rọ́rọ́ nípa àwọn ẹnì kọ̀ọ̀kan tí wọ́n jẹ́ oníṣẹ́-ọnà tàbí olùṣe-dígí tí a dárúkọ [S1][S2]. Yàtọ̀ sí iṣẹ́ gbígbẹ́ igi tàbí iṣẹ́ aṣọ ti Yorùbá ní sẹ́ńtúrì kọkàndínlógún àti ogún, níbi tí a ti kọ àkọsílẹ̀ dáadáa nípa àwọn gbajúmọ̀ agbẹ́gilére (bíbẹ̀rẹ̀ láti Olówè ti Ìsẹ̀ tàbí Areògùn ti Òsì-Ìlọ́rin), iṣẹ́ ṣíṣe dígí ní Ifẹ̀ ìgbà àtijọ́ jẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ tí kò ní orúkọ ẹnì kọ̀ọ̀kan, tí ó jẹ́ ti àpapọ̀, tí ó sì dá lórí ẹgbẹ́ [S1]. A ń gbé ìmọ̀ náà kọjá gẹ́gẹ́ bí àjọṣepọ̀ nínú àwọn ìran pàtó tàbí àwọn ẹgbẹ́ mímọ́ tí a yà sọ́tọ̀ fún iṣẹ́ Ọọ̀ni àti ìsìn Olókun, láìfi orúkọ ẹnì kọ̀ọ̀kan sílẹ̀ nínú àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ìkàgbá [S1][S2].

Àwọn Ohun Ìní Ilé Ìkó-ohun-ìṣẹ̀mbáyé-sí àti Àkọsílẹ̀ Ìpìlẹ̀ Wọn

Àpapọ̀ àwọn dígí Ifẹ̀, àwọn ìkòkò àgbàbọ̀, àti àwọn ẹ̀rún àṣẹ́kù ìlẹ̀kẹ̀ wà ní àpamọ́ nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé àkójọ ohun ìṣẹ̀ǹbáyé pàtàkì ti orílẹ̀-èdè àti ti àgbáyé.

1. National Museum, Ile-Ifẹ̀ and NCMM (Nigeria)

Ilé Àkójọ Ohun Ìṣẹ̀ǹbáyé ti Orílẹ̀-Èdè ní Ilé-Ifẹ̀, èyí tí Àjọ National Commission for Museums and Monuments (NCMM) ń ṣàkóso rẹ̀, ni ó ní àkójọ àkọ́kọ́, tí ó kún jùlọ, tí ó sì ní àkọsílẹ̀ ìmọ̀ ìtòlẹ́sẹẹsẹ ipele ilẹ̀ jùlọ nípa dígí Ifẹ̀ ní àgbáyé [S1][S2]:

Àwọn Ohun Ìní: Ó ju 12,000 àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí tí a gbẹ́ jáde (ní pàtàkì àwọn ìlẹ̀kẹ̀ kéékèèké afàtọ̀ tí àwọ̀ wọn ń yí padà láàárín pupa, ewéko, àti búlúù), àwọn ẹ̀fọ́rún ìkòkò àgbàbọ̀ 812, àwọn àkàrà dígí dídì ńlá, àwọn ẹ̀rún dígí tútù, àti àwọn amọ̀ akọojúìjàsiooru tí wọ́n ti di dígí [S1][S2].
Orísun: Àwọn ìgbẹ́lẹ̀ ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ lórí ipele ilẹ̀ tí a ṣàkóso rẹ̀ dáadáa ní igbó Igbo Olokun (tí ó pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka ìgbẹ́lẹ̀ IO-A, IO-B, IO-C, àti IO-D) tí Babalola àti àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ ṣe láàárín ọdún 2011 àti 2012, pẹ̀lú àwọn ohun àtijọ́ tí a rí gbà tẹ́lẹ̀ láti ojúbọ Ita Yemoo àti Woye Asiri [S1][S2].

2. The British Museum (London, United Kingdom)

Ilé Àkójọ Ohun Ìṣẹ̀ǹbáyé ti British Museum ní àwọn ohun àtijọ́ iṣẹ́ dígí àkọ́kọ́ àti àpapọ̀ àwọn ìlẹ̀kẹ̀ tí a gbà ní àkókò ìjọba amúnisìn ní Nigeria [S5][S6]:

Àkọsílẹ̀ Ìwé Ìforúkọsílẹ̀ / Ọ̀wọ́ Ìgbàwọlé: Àwọn ohun ìní pàtàkì pẹ̀lú àwọn ẹ̀fọ́rún ìkòkò àgbàbọ̀ ìṣedígí, àdínkù amọ̀ dídán, àkàrà ìlẹ̀kẹ̀ (ajé ilẹ̀kẹ̀), àti àwọn àpẹẹrẹ ìlẹ̀kẹ̀ dígí afàtọ̀ lábẹ́ nọ́ḿbà ìforúkọsílẹ̀ Af1946,18.291 àti Af1956,07.19a–d [S6].
Orísun: Tí a rí gbà láti inú àwọn ohun àrífòjúrí lórí ilẹ̀, àwọn ẹ̀bùn láti ọwọ́ àwọn aláṣẹ ìjọba amúnisìn, àti àwọn ìṣàwárí àkọ́kọ́ tí àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba amúnisìn àti àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ṣe, títí bíi William Fagg, Bernard Fagg, àti Frank Willett [S5][S6].
Ààlà Nípa Àyíká Ìṣẹ̀lẹ̀: Ní ìyàtọ̀ sí àwọn ìgbẹ́lẹ̀ òde-òní ti NCMM, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun ìní ilé àkójọ ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ní àkókò amúnisìn kò ní àwọn àkọsílẹ̀ ipò ipele ilẹ̀ kíkún tó péye nítorí pé a rí wọn gbà láti ibi ìwalẹ̀ ojú ilẹ̀ àdúgbò tàbí àkójọ eruku kejì [S5][S6].

3. Ethnologisches Museum (Staatliche Museen zu Berlin, Germany)

Ilé Àkójọ Ohun Ìṣẹ̀ǹbáyé Ethnologisches Museum ní Berlin ní àkójọ tí ó pẹ́ jùlọ ní Ilẹ̀ Yúróòpù fún dígí Ifẹ̀ àti àwọn amọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ [S4][S7]:

Àwọn Ohun Ìní: Àwọn ẹ̀fọ́rún dígí, ẹ̀rún dígí tútù, àti àwọn apá ìkòkò àgbàbọ̀ tí ó ti di dígí [S4][S7].
Orísun: Tí a gbà tààràtà nígbà ìrìn-àjò German Inner-African Exploration Expedition ti Leo Frobenius (1910–1912) láti inú àwọn kòtò ìṣàwárí àti àwọn ohun tí a kó lórí ilẹ̀ ní igbó Igbo Olokun [S4][S7].

Ìdápadà àti Àkọsílẹ̀ Nípa Ìmọ̀ Ohun Ìṣẹ̀ǹbáyé

Ìmúnilọ́wọ́gàbà àwọn ogún àṣà Ifẹ̀ látijọ́ láti ọwọ́ àwọn olùkójọ ará Yúróòpù gbòòrò kíákíá lẹ́yìn ìrìn-àjò Leo Frobenius ti ọdún 1910, èyí tí ó kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ère amọ̀ dídán, òkúta, àti idẹ pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ dígí àti amọ̀ lọ [S4][S7].

Nínú ìbáṣepọ̀ àgbáyé ti òde-òní lórí ogún àṣà, àwọn ìsapá lábẹ́ òfin àti ti gbogbo ènìyàn fún ìdápadà tí Àjọ National Commission for Museums and Monuments (NCMM) ti Nigeria ń lépa ti dá lórí púpọ̀ jùlọ àwọn ère idẹ ọba, àwọn orí àwòrán idẹ aláwọ̀ pupa, àti àwọn ère amọ̀, bíi orí idẹ olókìkí ti Orí Olókun [S4][S7].

Ní ìdàkejì, àkọsílẹ̀ ìtàn àti ti òfin tí a tẹ̀jáde fẹ́rẹ̀ẹ́ dákẹ́ rọrọ lórí àwọn ẹ̀tọ́ ìbéèrè ìdápadà láàárín orílẹ̀-èdè méjì tàbí àwọn àríyànjiyàn lábẹ́ òfin tí a yà sọ́tọ̀ ní pàtó fún àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí ti ìmọ̀ ohun ìṣẹ̀ǹbáyé tàbí àwọn ẹ̀rún àṣẹ́kù ìkòkò àgbàbọ̀ [S1][S7]. Nítorí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ jùlọ nínú àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí tí a gbẹ́ jáde, àwọn ìkòkò àgbàbọ̀, àti àwọn amọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ wà ní àtọ́jú síbẹ̀ ní Nigeria ní Ilé Àkójọ Ohun Ìṣẹ̀ǹbáyé ti Orílẹ̀-Èdè ní Ilé-Ifẹ̀, a ti ṣe ìtọ́jú àwọn àkójọ dígí ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ Yúróòpù gẹ́gẹ́ bí àwọn àkójọ ẹ̀kọ́ fún ìwádìí ìmọ̀ àkádẹ́mììkì àti ìmọ̀ ìwọ̀n àkókò ohun ìṣẹ̀ǹbáyé dípò kí wọ́n jẹ́ kókó pàtàkì fún àwọn àdéhùn ìdápadà olókìkí lábẹ́ òfin [S1][S6][S7].

Àkótán Àwọn Àwárí

Ìṣẹ̀dá Àkọ́kọ́ Aládàáni: Ìtúpalẹ̀ àkópọ̀ ohun èlò fi hàn pé Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ibi pàtàkì fún ìṣẹ̀dá dígí àkọ́kọ́ láàárín ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹẹ̀dógún Sànmánì Tiwa (CE), tí ń mú dígí àrà ọ̀tọ̀ tí a mọ̀ sí High-Lime High-Alumina (HLHA) jáde láti inú àwọn iyanrìn quartz àdúgbò àti àwọn èròjà feldspar tí ń yọ́ ohun èlò [S1][S2].
Ọgbọ́n Ìmọ̀-ẹ̀rọ Ọ̀nà Iná: Àwọn oníṣẹ́-ọnà lo àwọn ìkòkò àgbàbọ̀ amọ̀ ńlá tí ń kọ ojú ìjà sí ooru gíga gidigidi tí ó lè gba tó kìlógíráàmù 17.5 ti dígí yíyọ́, tí wọ́n sì ń fa àwọn ọ̀pá dígí ní ọ̀nà tí ó péye láti ṣẹ̀dá àwọn ìlẹ̀kẹ̀ kéékèèké tí ó wà ní ìwọ̀n déédéé tí kò ju mílímítà 4 ní ìbú-àárín [S1][S2].
Ìṣòwò Kárí-Ayé Ilẹ̀ Áfíríkà: A kó àwọn ìlẹ̀kẹ̀ dígí Ifẹ̀ lọ sí àwọn ibi gbogbo ní Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà, tí wọ́n dé àwọn ibùdó ìṣòwò àríwá ní Mali (Gao, Essouk) àti Burkina Faso (Kissi), èyí tí ó fìdí ipò Ilé-Ifẹ̀'s múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ojúkò iṣẹ́-ọwọ́ ńlá kí ìbáṣepọ̀ etíkun pẹ̀lú àwọn ará Yúróòpù tó bẹ̀rẹ̀ [S1][S3].
Àìlórúkọ Oníṣẹ́-ọnà: Iṣẹ́-ọwọ́ náà jẹ́ iṣẹ́ tí a kò mọ orúkọ ẹni tí ó ṣe é, tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ààfin àti ẹ̀sìn, tí ó sì fìdí múlẹ̀ nínú agbègbè mímọ́ ti Olókun, tí kò sì fi orúkọ ẹnìkọ̀ọ̀kan àwọn olùṣe sílẹ̀ nínú àkọsílẹ̀ ìtàn [S1].

Àwọn Orísun [S1] Babalola, A. B., L. Dussubieux, S. K. McIntosh, and Th. Rehren. "Chemical analysis of glass beads from Igbo Olokun, Ile-Ife (SW Nigeria): New light on raw materials, production, and interregional interactions." Journal of Archaeological Science 90 (2018): 92–105. [S2] Babalola, A. B., S. K. McIntosh, L. Dussubieux, and Th. Rehren. "Ile-Ife and Igbo Olokun in the history of glass in West Africa." Antiquity 91, no. 357 (2017): 732–750. [S3] Lankton, J. W., O. A. Ige, and Th. Rehren. "Early glass in West Africa: Analyses and review." Antiquity 80, no. 307 (2006): 111–129. [S4] Frobenius, Leo. The Voice of Africa: Being an Account of the Travels of the German Inner African Exploration Expedition in the Years 1910–1912. Vol. 1. London: Hutchinson & Co., 1913. [S5] Lankton, James W., Akin Ige, and Thilo Rehren. "Early Primary Glass Production in Southern Nigeria." Journal of African Archaeology 4, no. 1 (2006): 111–138. [S6] Babalola, A. B., Th. Rehren, A. Ige, and S. K. McIntosh. "The glass making crucibles from Ile-Ife, SW Nigeria." Journal of African Archaeology 16, no. 1 (2018): 31–59. [S7] Willett, Frank. Ife in the History of West African Sculpture. London: Thames and Hudson, 1967.