Ìpilẹ̀ṣẹ̀

Arts Deep: Section Guide · Ìpilẹ̀ṣẹ̀

Àwọn àṣà ojú-ìwòye, gbígbẹ́ ère, àti orin ti Yorùbá jẹ́ ètò ìmọ̀-ọ̀rọ̀ àti ohun-èlò tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ tí ó sì ní àjọṣepọ̀ tó gba iye tó ju ẹ̀gbẹ̀rún ọdún kan lọ [S1, S2]. Apá yìí ṣe ìwádìí lórí ẹ̀ka pàtàkì ogún nínú iṣẹ́ ọnà Yorùbá, bẹ̀rẹ̀ láti orí dídá idẹ àpòpọ̀ ti sẹ́ńtúrì agbedeméjì àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbálò-pẹ̀lú-iná títí dé gbígbẹ́ igi fún ẹ̀sìn, ìtòlẹ́sẹẹsẹ àyè ilé kíkọ́, aṣọ aró adìrẹ, àti lílo ìlù gẹ́gẹ́ bí afipò-ọ̀rọ̀-sọ̀rọ̀ [S1, S3, S4]. Fáìlì kọ̀ọ̀kan ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ọ̀nà ìṣẹ̀dá ohun-èlò nípa lílò, àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀wà-iṣẹ́-ọnà (ojú-onà, ìwà, àṣẹ), àwọn iṣẹ́ àwùjọ àti ti ètò-ìsìn, àti àwọn àríyànjiyàn ìtàn tí ń mú kí ìmọ̀ akẹ́kọ̀ọ́gboyè òde òní gbòòrò [S1, S5].

Àwọn ìpìlẹ̀ ìlànà méjì ló ń darí gbogbo apá yìí. Àkọ́kọ́, àwòrán ojú-ìwòye kò ṣeé yà sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ẹ̀ka ọ̀rọ̀ ìbílẹ̀: àwọn èrò bíi ìtútù (tútù tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀), dídán (dídán títóoro), àti jijọ (ìjọra tó bójú mu) jẹ́ àwọn ìwọ̀n ẹ̀wà tó lágbára tí a gbé kalẹ̀ nínú èrò Yorùbá dípò kí wọ́n jẹ́ kìkì ọ̀rọ̀ ọ̀ṣọ́ lásán [S1, S5, S6]. Èkejì, apá yìí pa àwọn ààlà tó lágbára mọ́ láàárín àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu nípa ìbẹ̀rẹ̀ ayé, àwọn àkókò ìwádìí ayé àtijọ́ nípa ìṣẹ̀ǹbáyé, àti àwọn àkọsílẹ̀ ti àkókò amúnisìn ti àwọn ará Yúróòpù [S2, S7].

Àwọn fáìlì náà

#	Fáìlì	Ìsọníṣókí lórí ìlà kan
01	Ifẹ̀ Orí Idẹ	Àṣà dídá idẹ àpòpọ̀ ti sẹ́ńtúrì kejìlá sí kẹrìnlá ti Ilé-Ifẹ̀, àyẹ̀wò ìmọ̀ irin, àwọn ọ̀nà ìyọ́-ìda-nú, àti bíbó àwọn àbá èrò ìtànkálẹ̀ ti àwọn amúnisìn lásán [S7, S8].
02	Ifẹ̀ Amọ̀ Yíyan	Àwọn orí amọ̀ yíyan ti àkókò àtijọ́, àwọn ohun-èlò ètò-ìsìn, àti àwọn ère tó jọ ohun abẹ̀mí gidi, pẹ̀lú àyẹ̀wò àyíká ìpele ilẹ̀ nínú ìmọ̀ ayé àtijọ́, àwọn ìmọ̀-ẹ̀rọ sísun amọ̀, àti àwọn iṣẹ́ ìrántí [S7, S9].
03	Ọ̀pọ́n Ifá	Àwọn ọpọ́n ifá gẹ́gẹ́ bí àwòrán àgbáyé, pẹ̀lú àyẹ̀wò àwọn àwòrán etígbòfò ti Èṣù, àwọn ààlà ètò, àti ipa ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ ti gbígbẹ́ igi nínú iṣẹ́ Ifá [S1, S10].
04	Ère Ìbejì	Àwọn ère ìrántí ìbejì, pẹ̀lú àyẹ̀wò iye ìbímọ ìbejì tó ga, àwọn ààtò ìsìnkú, àwọn ilé-iṣẹ́ agbẹ́gilére, àwọn ọ̀nà ìtọ́jú ara, àti ipò ẹ̀dá ti ìbejì tí ó kú [S1, S11].
05	Àwọn Ìbòjú Epa	Àwọn agbégbó ńláńlá ti agbègbè Èkìtì àti Ìgbómìnà, pẹ̀lú títọpinpin àwọn àyíká iṣẹ́ eré-ìdárayá, àwòrán jagunjagun, àti àwọn ère orí gíga fún ìrántí ìyá [S1, S12].
06	Ògbóni Edan	Àwọn ère idẹ àsopọ̀ méjì tí ẹ̀wọ̀n irin so pọ̀, pẹ̀lú àyẹ̀wò ìmọ̀ àgbáyé nípa ilẹ̀ (Ilẹ̀), àṣẹ ìdájọ́, àjọṣepọ̀ akọ àti abo, àti àwọn ààlà ọmọ-ẹgbẹ́ ti ẹgbẹ́ Ògbóni/Òṣùgbó [S5, S13].
07	Àwọn Adé Ìlẹ̀kẹ̀	Adé ìlẹ̀kẹ̀ mímọ́ (adé ńlá) ti àwọn ọba aládé (aládé), pẹ̀lú àyẹ̀wò àwòrán ẹyẹ (ẹyẹ), ojú ọba tí a bò mọ́lẹ̀, wíwà àwọn baba ńlá, àti àwọn ẹ̀rí àṣẹ ìmọ́lẹ̀ Ọlọ́run [S1, S14].
08	Yorùbá Òpó Ọ̀dẹ̀dẹ̀	Àwọn òpó ìtìlẹ́yìn ilé gbígbẹ́ (òpó) láti ọwọ́ àwọn olóyè agbẹ́gilére bíi Olowe of Ise àti Agbonbiofe of Efon-Alaaye, pẹ̀lú títọpinpin àwọn ìyípadà àyè agbàlá àfin àti àwòrán ìṣèlú [S1, S15].
09	Adìrẹ Eléko	Àwọn aṣọ àdírẹ ẹlẹ́kọ láti inú ẹ̀kọ gágá, pẹ̀lú àyẹ̀wò àwọn ìlànà àpẹẹrẹ ti àwọn obìnrin, àwọn àwòrán tí a fi ọwọ́ yà àti èyí tí a fi ojú-onà tẹ̀ (Olókòkó, Ìbàdàn Dùn), àti kẹ́míkà àwọn kòtò aró tí ń hó nípa àdánidá [S3, S16].
10	Adìrẹ Oníko àti Alábẹ̀rẹ́	Àwọn ọ̀nà aró dídì nípa dídí pẹ̀lú ọ̀kọ̀ àti rírán pẹ̀lú abẹ́rẹ́, pẹ̀lú àlàyé kíkún lórí àwọn ọ̀nà ìdènà aró, àwọn àpẹẹrẹ ìrántí, àti ìyípadà ìtàn sí aṣọ tí a fi ẹ̀rọ ṣe [S3, S16].
11	Iṣẹ́ Híhun Aṣọ Òkè	Aṣọ ọ̀pọ̀ tí a fi ọwọ́ hun ní gbalasa, pẹ̀lú àyẹ̀wò ìyapa ti akọ àti abo láàárín ọ̀pá-ìhun gbalasa tẹ́ẹ́rẹ́ ti ọkùnrin àti ọ̀pá-ìhun fífẹ̀ gbalasa ti obìnrin, ní pípọkànpọ̀ sórí àwọn aṣọ sányán, àlàárì, àti ẹtù [S3, S17].
12	Ìṣẹ̀dá Aró Elú	Kíkó ewéko Philenoptera cyanescens, yíyọ omi eérú, kẹ́míkà ìdínkù nínú àwọn kòtò aró olómi-eérú tí ń hó, àti àwọn ẹgbẹ́ obìnrin aláró (aláró) [S3, S16].
13	Ìlù Dùndún Afọ̀rọ̀sọ̀rọ̀	Ẹgbẹ́ ìlù dídún kọngọ, pẹ̀lú àyẹ̀wò àwọn ọ̀nà ìyípadà ohùn, fífarawe àwọn ohùn mẹ́ta ti ìmọ̀-èdè Yorùbá nípasẹ̀ ìró, àti àwọn orin ọba tàbí oríkì [S4, S18].
14	Ìlù Bàtá	Àwọn ìlù olójú méjì tó jẹ́ mímọ́ fún Ṣàngó àti Egúngún, pẹ̀lú ṣíṣe àyẹ̀wò ọ̀rọ̀ afipò-ọ̀rọ̀-sọ̀rọ̀ tí a fi pamọ́ (ẹnà bàtá), àwọn àpòpọ̀ títún ohùn awo ṣe (ìdà), àti àwọn ìlù alákọpọ̀ tó díjú [S18, S19].
15	Iṣẹ́ Amọ̀ Yorùbá	Àwọn ohun-èlò amọ̀ láti ọwọ́ àwọn obìnrin mọkòkò, pẹ̀lú ìwádìí lórí àwọn ọ̀nà kíkó amọ̀ yípo, àwọn omi ewéko fún dídá ojú amọ̀, ìṣiṣẹ́ afẹ́fẹ́ nínú títọ́jú omi, àti àwọn ohun-èlò ètò-ìsìn (àgbèbọ̀, orù) [S2, S20].
16	Iṣẹ́ Irin Yorùbá	Yíyọ irin àti rírọ irin ti ìbílẹ̀, pẹ̀lú àyẹ̀wò àwọn àrìrò iná, kẹ́míkà yíyọ irin nínú àrìrò, àwọn àṣẹ ẹ̀sìn ti Ògún, àti àwọn ìyípadà ètò-ọrọ̀ tí lílo irin alákuṣà mú wá [S2, S21].
17	Gíláàsì àti Ìlẹ̀kẹ̀ Ifẹ̀	Àwọn agbada amọ̀ yíyọ irin ti sẹ́ńtúrì agbedeméjì àti ṣíṣe ìlẹ̀kẹ̀ gíláàsì ní ibùdó Igbo Olokun, kẹ́míkà gíláàsì tí ó ní láìmù púpọ̀ àti alúmínà púpọ̀ (HLHA), àti pípínkiri nínú òwò agbègbè [S2, S22].
18	Ilé Kíkọ́ Yorùbá	Àwọn àgbékalẹ̀ àfin (àfin) àti ìrísí agbo ilé (agbo ilé), àwọn ètò kójọ omi òjò láàárín agbàlá, àwọn àbùdá ooru ti ògiri amọ̀, àwọn òrùlé koríko, àti pípín àwọn agbègbè àwùjọ àti ìṣèlú ti àṣẹ ọba [S15, S23].
19	Àwọn Ìbòjú Gẹ̀lẹ̀dẹ́	Àwọn eré egúngún láàárín àwọn ẹ̀ka ìwọ̀-oòrùn Yorùbá (Kétu, Ègbádò), pẹ̀lú àyẹ̀wò agbára ìyá (àwọn ìyá wa), àwọn orin Ẹ̀fẹ̀ ti òru, àti àwọn ère orí fún àríwísí àwùjọ [S5, S24].
20	Aṣọ Egúngún	Àwọn aṣọ egúngún ti àwọn baba ńlá (ẹkú), pẹ̀lú títọpinpin títò aṣọ lé ara wọn, àwọn ìtàn òwò aṣọ, ìyípo eré ìdárayá, àti àwọn iṣẹ́ ìrántí ìsìnkú [S1, S25].

Àwọn ọ̀nà ìtọ́sọ́nà fún kíkàwé

1. Ancient pyrotechnology and archaeological horizons

Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Ifẹ̀ Bronze Heads àti Ifẹ̀ Terracotta fún sáà iṣẹ́ gbígbẹ́ àtijọ́ ti Ilé-Ifẹ̀ (tí ó bẹ̀rẹ̀ láti nǹkan bí ọ̀rúndún kejìlá sí kẹdogún) [S7, S9]. Tẹ̀síwájú sí Ifẹ̀ Glass and Beads láti ṣàyẹ̀wò ìmọ̀-ẹ̀rọ gíláàsì olóró-ẹfun gíga àti alúmínà gíga tí a ṣàwárí rẹ̀ ní Igbo Olokun, èyí tí ó pèsè àwọn ẹ̀ṣọ́ ọba agbègbè pẹ̀lú àwọn ìlẹ̀kẹ̀ búlúù tó ń yí àwọ̀ padà (sègí) [S2, S22]. Tẹ̀síwájú sí Yorùbá Ironworking àti Yorùbá Pottery láti ṣàyẹ̀wò yíyọ irin nínú àrò, àwòrán àrò, àti ṣíṣe ohun-èlò amọ̀, èyí tí ó fìdí àwọn ìpìlẹ̀ ohun-èlò ti ìtẹ̀dó ìlú múlẹ̀ [S2, S20, S21].

2. Sacred sculpture and ritual visual culture

Ṣàyẹ̀wò Ọ̀pọ́n Ifá àti Ògbóni Edan láti mọ bí igi àti idẹ ṣe ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìdákọ̀ró ìmọ̀-ìwà fún ètò àgbáyé, ìdájọ́, àti ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ẹ̀mí [S1, S5, S10, S13]. Ka Ère Ìbejì fún ọ̀nà ìtọ́jú abẹ́lé àti ti ìyá lórí ikú ìbejì, kí o sì tẹ̀lé e pẹ̀lú Beaded Crowns Adé láti ṣàtúnyẹ̀wò bí aṣọ ìlẹ̀kẹ̀ ṣe ń ṣe alárinà láàárín ara ọba àti agbára ẹ̀mí àwọn baba ńlá [S1, S14].

3. Masquerade, performance, and movement

Ka Gẹ̀lẹ̀dẹ́ Masks láti rí bí àwọn àwùjọ Yorùbá apá ìwọ̀-oòrùn ṣe ń tu agbára ìṣẹ̀dá àti ìparun ti àwọn àgbà obìnrin nínú nípasẹ̀ ijó tí a fètò sí àti àwọn àṣíborí apanilẹ́rìn-ín [S5, S24]. So èyí pọ̀ mọ́ Egúngún Costume láti tọpasẹ̀ bí àwọn ẹ̀là aṣọ tí a kó jọ ṣe ń fi wíwà àwọn baba ńlá hàn ní gbangba [S1, S25]. Parí rẹ̀ pẹ̀lú Epa Masks láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ohun tí a nílò nínú agbára eré-ìdárayá fún mímú ìwọ̀ntúnwọ̀nsì àwọn àṣíborí ère ńlá wà nígbà àwọn ọdún ìbílẹ̀ ní apá àríwá-ìlà-oòrùn Ilẹ̀ Yorùbá [S1, S12].

4. Built environment and master carving ateliers

Ṣàyẹ̀wò Yorùbá Architecture fún ìtòlẹ́sẹẹsẹ àyè, àwọn àgbàlá akójọ-omiorò, àti pípín àwọn ààfin sí àgbègbè káàkiri àwọn ìlú àtijọ́ [S15, S23]. Ka Yorùbá Veranda Posts láti ṣàyẹ̀wò bí àwọn ọ̀gá agbẹ́gilére ṣe yí àwọn òpó tí ń gbé ilé ró padà sí àwọn àfihàn ojú fún ìwọ̀ntúnwọ̀nsì òṣèlú àti ọlá ìdílé [S1, S15].

5. Textiles, botanical chemistry, and resist dyeing

Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Indigo Elú Production láti ṣàyẹ̀wò kẹ́míkà àdánidá ti àwọn koto ìrẹbọ àtọwọ́dọ́wọ́ nípa lílo ewé Philenoptera cyanescens àti omi eérú igi [S3, S16]. Tẹ̀lé e pẹ̀lú Adìrẹ Eléko àti Adìrẹ Oníko and Alábẹ̀rẹ́ láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ètò àwòrán ìdènà pẹ̀lú ẹ̀kọ, ìdènà pẹ̀lú rírán, àti ìdènà pẹ̀lú dídè [S3, S16]. Parí rẹ̀ pẹ̀lú Aṣọ Òkè Weaving láti ṣàyẹ̀wò ìmọ̀-ẹ̀rọ ọ̀pá-ìwun aṣọ tín-ín-rín àti ipò àwọn ọ̀gá aṣọ-híhun ní Ìsẹ́yìn àti Ọ̀yọ́ [S3, S17].

6. Organology and drum speech surrogacy

Ka Dùndún Talking Drum láti ṣàyẹ̀wò ìmọ̀ ìró ti yíyí ohùn padà nípa fífà àti sísolẹ̀ àwọn osàn àti bí ó ṣe ń ṣàfarawé àwọn ohùn àsọjáde ti Yorùbá [S4, S18]. Ka Bàtá Drum láti fi èyí wéra pẹ̀lú ètò awọ-méjì aláìbọ́rí tí ó jẹ́ mímọ́ fún Ṣàngó, níbi tí a ti ń fi ọ̀rọ̀ pamọ́ sínú àwọn ìlànà ìkọrin dídúróṣinṣin (ẹnà bàtá) dípò àfarawé ohùn fàlàlà [S18, S19].

Àwọn ìkìlọ̀ nípa ìlànà-ìṣe àti àwọn agbègbè àríyànjiyàn

1. Sourcing and colonial historiography

Àwọn àkọsílẹ̀ àkókò amúnisìn ti ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ogún máa ń sọ léraléra pé àwọn iṣẹ́ ọnà Yorùbá tí ó jọ ohun àdánidá wá láti Mẹditaréníà tàbí láti àwọn agbára ìta, pàápàá jùlọ nínú àbá èrò Atlantis tí a ti kọ̀ sílẹ̀ ti Leo Frobenius nípa àwọn orí idẹ Ifẹ̀ [S7, S8]. Àwọn àkọsílẹ̀ inú abala yìí tú àwọn àbá wọ̀nyí ká ní kedere nípa lílo àtúnyẹ̀wò ìmọ̀ irin ti òde òní, ìwọ̀n ọjọ́-orí nípa thermoluminescence, àti ẹ̀rí ìpele ilẹ̀ [S2, S7, S22].

2. Initiate boundaries and public performance

Púpọ̀ nínú àwọn ohun-èlò tí a mẹ́nubà níhìn-ín jẹ́ ti àwọn ẹgbẹ́ awo àbùkùkù, pàápàá jùlọ ẹgbẹ́ Ògbóni àti àwọn ẹgbẹ́ awo Ifá inú [S5, S13]. Àwọn àkọsílẹ̀ náà bọ̀wọ̀ fún àwọn ààlà tó lágbára: wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ àwọn àwòrán gbangba, àwọn àkópọ̀ irin tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀, àti àwọn àjọsọ ẹ̀kọ́ nígbà tí wọ́n yẹra fún ṣíṣe àròsọ tàbí títẹ àwọn àṣírí awo tí kì í ṣe ti gbogbo ènìyàn jáde.

3. Dialectal and regional artistic variation

Iṣẹ́ ọnà Yorùbá kì í ṣe ohun kan ṣoṣo tí kò ní ìyàtọ̀. Àwọn àṣà agbègbè yàtọ̀ gedegbe láàárín àwọn ibùdó gbígbẹ́ ère ti Èkìtì àti Ìgbómìnà ní apá àríwá-ìlà-oòrùn, àwọn àṣà Kétu àti Ègbádò Gẹ̀lẹ̀dẹ́ ní apá ìwọ̀-oòrùn, àti àwọn ibùdó dídà-idẹ ti Ìjẹ̀bú ní apá gúúsù [S1, S12, S13]. Àkọsílẹ̀ kọ̀ọ̀kan ń tọ́ka sí àwọn ìyàtọ̀ agbègbè dípò gbígbé àṣà agbègbè kan ṣoṣo kalẹ̀ bí èyí tí ó wà fún gbogbo ayé.

Àwọn Orísun

[S1] Rowland Abiodun, Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art (Cambridge University Press, 2014). [S2] Akinwumi Ogundiran, The Yoruba: A New History (Indiana University Press, 2020). [S3] John Picton and John Mack, African Textiles: Looms, Weaving and Design (British Museum Publications, 1979). [S4] Akin Euba, Yoruba Drumming: The Dùndún Tradition (Bayreuth University, 1990). [S5] Babatunde Lawal, The Gẹ̀lẹ̀dé Spectacle: Art, Gender, and Social Harmony in an African Culture (University of Washington Press, 1996). [S6] Robert Farris Thompson, "Yoruba Artistic Criticism," in Warren L. d'Azevedo, ed., The Traditional Artist in African Societies (Indiana University Press, 1973), pp. 19-61. [S7] Frank Willett, Ife in the History of West African Sculpture (Thames and Hudson, 1967). [S8] Suzanne Preston Blier, Art and Risk in Ancient Yoruba: Ife History, Power, and Identity, c. 1300 (Cambridge University Press, 2015). [S9] Ekpo Eyo and Frank Willett, Treasures of Ancient Nigeria (Alfred A. Knopf, 1980). [S10] William R. Bascom, Ifa Divination: Communication Between Gods and Men in West Africa (Indiana University Press, 1969). [S11] Timothy O. Mobolade, "Ibeji Custom in Yorubaland," African Arts 4, no. 3 (1971), pp. 54-57. [S12] Robin Poynor, "Epa and Contemporary Dongodongoma Masquerades in Southwestern Nigeria," African Arts 20, no. 4 (1987), pp. 48-55. [S13] Denis Williams, Icon and Image: A Study of Art and Religion in African Experience (Allen Lane, 1974). [S14] Robert Farris Thompson, "The Sign of the Divine King: An Essay on Yoruba Bead-Embroidered Crowns with Veil and Bird Antiphonies," African Arts 3, no. 3 (1970), pp. 8-17. [S15] Roslyn Adele Walker, Olowe of Ise: A Yoruba Sculptor to Kings (National Museum of African Art, Smithsonian Institution, 1998). [S16] Jane Barbour and Doig Simmonds, eds., Adirẹ Cloth in Nigeria (The Institute of African Studies, University of Ibadan, 1971). [S17] Norma H. Wolff, "Rethinking Innovation: The History of Innovations in Yoruba Handwoven Textiles," African Arts 41, no. 3 (2008), pp. 78-87. [S18] Muraina Oyelami, Yoruba Dundun Music: A New Notation with Basic Exercises and Five Yoruba Drum Repertoires (Iwalewa-Haus, Bayreuth University, 1989). [S19] Amanda Villepastour, Ancient Text Messages of the Yorùbá Bàtá Drum: Cracking the Code (Ashgate Publishing, 2010). [S20] G. J. Afolabi Ojo, Yoruba Culture: A Geographical Analysis (University of London Press, 1966). [S21] David A. Aremu, "Preservation of Ampara and Delimiri Ironworking Sites: Toward the Promotion of Nigeria's Cultural Heritage," African Archaeological Review 16, no. 4 (1999), pp. 199-210. [S22] Babatunde Agbaje-Williams, "Historical Archaeology in Yorubaland: Ife and Old Oyo," in Akinwumi Ogundiran, ed., Precolonial Nigeria: Essays in Honor of Toyin Falola (Africa World Press, 2005), pp. 109-132. [S23] G. J. Afolabi Ojo, Yoruba Palaces: A Study of Afins of Yorubaland (University of London Press, 1966). [S24] Henry John Drewal and Margaret Thompson Drewal, Gẹlẹdẹ: Art and Female Power among the Yoruba (Indiana University Press, 1983). [S25] Henry John Drewal, John Pemberton III, and Rowland Abiodun, Yoruba: Nine Centuries of African Art and Thought (The Center for African Art, 1989).

Arts Deep: Section Guide