An analysis of Yoruba customary land tenure, the creation and governance of family land, rules of intestate distribution, and the structural transformations introduced by colonial legislation and the Land Use Act of 1978.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ètò àṣà ilẹ̀ jíjẹ ní Ilẹ̀ Yorùbá dá lórí ìpìlẹ̀ èrò náà pé ilẹ̀ jẹ́ ti àpapọ̀ ìdílé àti mọ̀lẹ́bí dípò kí ó jẹ́ ti ẹnì kọ̀ọ̀kan ládàákọ. Lábẹ́ ètò yìí, ẹ̀tọ́ àpapọ̀ gíga jùlọ lórí ilẹ̀ wà lọ́wọ́ ẹbí tàbí ìdílé, nígbà tí àwọn ẹnì kọ̀ọ̀kan ní ẹ̀tọ́ lílò àti ẹ̀tọ́ ìní láti ro oko, kọ́lé, kí wọ́n sì gbé lórí apá kan ilẹ̀ àpapọ̀ tí a pín fún wọn. Nígbà tí olóògbe kan bá kú láìṣe ìwé ìpín-ogún, ilẹ̀ tí ó fi owó ara rẹ̀ rà máa ń bọ́ sọ́wọ́ àwọn àrọ́mọdọ́mọ rẹ̀ tààrà bí ilẹ̀ ẹbí. Àwọn ìlànà ìdájọ́ ti amúnisìn Gẹ̀ẹ́sì, àṣà gbígbé-ilẹ̀-fúnni ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, àti àwọn òfin bíi ti Land Use Act of 1978 yí àkópọ̀ ètò abẹ́-òfin àti ti àwùjọ yìí padà ní ọ̀rùndún kọkàndínlógún àti ogún.
Nínú ìmọ̀ òfin àṣà Yorùbá, a gbà pé ilẹ̀ ní pàtàkì jẹ́ ohun-ìní àwọn baba ńlá tí ó jẹ́ ti ìdílé (ìdílé, ẹgbẹ́ àrọ́mọdọ́mọ láti ìran baba) tàbí ẹbí tòrògòbà (ẹbí) [S1][S2]. Ẹnì kọ̀ọ̀kan kò ní ẹ̀tọ́ ìní pátápátá láti ta ilẹ̀ tàbí gbé e fún àjèjì láìsí àṣẹ láti ọ̀dọ̀ àpapọ̀ ẹbí. Dípò èyí, ẹ̀tọ́ ẹnì kọ̀ọ̀kan mọ sí ẹ̀tọ́ lílò nìkan: ẹ̀tọ́ tí ó dunjú, tí a lè jogún, tí a sì lè dáàbò bò láti lo, gbé orí rẹ̀, àti láti jẹ àǹfààní àwọn èso apá kan tí a yàn fún un nínú ilẹ̀ àpapọ̀ náà [S1][S3].
Corporate Lineage / Family (Ẹbí / Ìdílé)
[Holds Radical / Allodial Title]
|
+-------------------------+-------------------------+
| |
Administrative Head Individual Members
(Olórí Ẹbí / Dàwódù / Mọ̀gàjí) [Hold Usufructuary &
[Holds Fiduciary & Management Title] Possessory Rights]
Ilẹ̀ ẹbí máa ń wà sípò nípa onírúurú ọ̀nà abẹ́-òfin tí a mọ̀ lábẹ́ òfin àṣà:
Ìjogún Lẹ́yìn Ikú Láìṣe Ìwé Ìpín-ogún. Ọ̀nà àkọ́kọ́ tí ilẹ̀ ẹbí fi ń wáyé ni nígbà tí ẹnì kan tí ó ní ohun-ìní tí ó fi ọwọ́ ara rẹ̀ rà bá kú láìṣe ìwé ìpín-ogún lábẹ́ òfin àṣà [S1][S4]. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ tí ó bá kú, ẹ̀tọ́ ìní pátápátá tí olóògbe náà ní máa ń parí, yóò sì yí padà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ sí ohun-ìní àpapọ̀ ẹbí tí ó bọ́ sí ọwọ́ gbogbo àwọn ọmọ tí ó kù gẹ́gẹ́ bí àpapọ̀ [S1][S4]. Ìlànà yìí ni a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nínú ẹjọ́ pàtàkì náà Lewis v. Bankole (1908), níbi tí ilé-ẹjọ́ ti sọ pé nígbà tí olóògbe kan bá kú láìṣe ìwé ìpín-ogún, ilẹ̀ àti ilé rẹ̀ yóò di ti gbogbo àwọn ọmọ rẹ̀ tí ó wà láàyè gẹ́gẹ́ bí ilẹ̀ ẹbí lábẹ́ òfin àṣà [S4].
Ìṣẹ̀dálẹ̀ Nígbà Ẹ̀mí. Ẹni tí ó ní ohun-ìní lè sọ ọ́ di mímọ̀ kedere lásìkò tí ó wà láàyè pé ohun-ìní tí òun fi owó ara òun rà ti di ohun-ìní ẹbí, nípa yíya ilẹ̀ náà sọ́tọ̀ fún gbígbé, lílò, tàbí ibi ìsìnkú fún àwọn àrọ́mọdọ́mọ rẹ̀ lápapọ̀ [S5].
Ìpín Nípasẹ̀ Ìwé Ìpín-ogún. Olùkọ̀wé ìpín-ogún tí ó wà lábẹ́ òfin àṣà lè sọ ọ́ di mímọ̀ nínú ìwé ìpín-ogún tí a kọ sílẹ̀ pé ilẹ̀ kan pàtó yóò jẹ́ ti àwọn ọmọ tí a dárúkọ bí ohun-ìní ẹbí, èyí tí yóò mú kí àwọn ìgbòkègbodò lórí ilẹ̀ náà lẹ́yìn náà wà lábẹ́ ìkálọ́wọ́kò àṣà lòdì sí títà tàbí fífúnni ní ti ẹnì kọ̀ọ̀kan [S5].
Pípín Ilẹ̀ Tààrà láti Ìdílé. Ọba aláṣẹ ìbílẹ̀ (ọba) tàbí olórí abúlé (baálẹ̀), tí ó ń ṣe olùtọ́jú fún gbogbo àwùjọ, lè pín ilẹ̀ fún ẹ̀ka tuntun nínú ìdílé [S1][S3].
Ní gbàrà tí ohun-ìní bá ti di ilẹ̀ ẹbí, àwọn ọmọ ẹbí ẹnì kọ̀ọ̀kan kò lè ta á fúnra wọn, fi dọ́wọ́, fúnni bí ẹ̀bùn, tàbí fi sínú ìwé ìpín-ogún apá kan nínú ilẹ̀ tí a kò tíì pín náà [S5]. Ẹ̀tọ́ ọmọ ẹbí kọ̀ọ̀kan jẹ́ dọ́gba pẹ̀lú ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ ẹbí yòókù. Ìpín ti ẹnì kọ̀ọ̀kan kò ní ṣeé ta tàbí gbé fún ẹlòmíràn àyàfi lẹ́yìn tí a bá ti pín ilẹ̀ ẹbí náà ní ẹ̀tọ́, yálà nípasẹ̀ ìfẹnukò gbogbo àwọn olórí ọmọ ẹbí tàbí nípasẹ̀ àṣẹ ìpín-ilẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ilé-ẹjọ́ tí ó ní àṣẹ [S5].
Ìṣàkóso ilẹ̀ ẹbí wà lọ́wọ́ àwọn aṣáájú tí a yàn tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùtọ́jú fún àǹfààní àpapọ̀ gbogbo àwọn ọmọ ìdílé tí wọ́n wà láàyè, àwọn tí wọ́n ti kú, àti àwọn tí a kò tíì bí [S1][S3].
A mọ olórí ẹbí sí olórí ẹbí (tí ìtumọ̀ rẹ̀ ní tààrà jẹ́ "olórí ẹbí") [S1]. Nínú àwọn ìdílé tí wọ́n ń tẹ̀lé ìran baba, àkọ́bí ọkùnrin tí ó wà láàyè ni a ń pè ní dàwódù [S4][S6]. Ní àwọn agbègbè àti ìlú kan pàtó, bíi Ibadan, olórí agboolé ìdílé ni a ń pe oyè rẹ̀ ní mọ̀gàjí [S7].
Dàwódù tàbí olórí ẹbí ni ó ń kó ipa olùṣàkóso aṣojú àti olùtọ́jú ohun-ìní ẹbí nípò gbogbo àwọn àrọ́mọdọ́mọ tí wọ́n wà láàyè [S4][S6][S7]. Ipò yìí ní àwọn ojúṣe ìṣàkóso àti ti àbójútó nínú:
Àṣẹ ti olórí ẹbí wà fún ìṣàkóso àti ìtọ́jú nìkan; kò fi ẹ̀tọ́ ìní ti ara ẹni lórí gbogbo ohun-ìní náà fún un [S4][S7]. Nínú ẹjọ́ Akano v. Ajuwon (1982), Supreme Court of Nigeria tún tẹnu mọ́ ọn pé olórí ẹbí tàbí mọ̀gàjí jẹ́ olùtọ́jú àti alákòóso tí kò lè kà ilẹ̀ ẹbí sí ohun-ìní àdáni rẹ̀ [S7].
CONVEYANCE VALIDITY RULES
|
+--------------------------+--------------------------+
| |
Sale by Family Head WITHOUT Sale by Principal Members WITHOUT
Consent of Principal Members Consent of Family Head
| |
[ VOIDABLE ] [ VOID AB INITIO ]
(Can be set aside if challenged (Completely null from the outset;
promptly by non-consenting members) cannot convey any title whatsoever)
Nítorí pé ẹ̀tọ́ lórí ilẹ̀ wà lọ́wọ́ ẹbí gẹ́gẹ́ bí àjọṣepọ̀ kan, fífúnni ní ilẹ̀ ẹbí tí ó lẹ́sẹ̀ nílẹ̀ lábẹ́ òfin gba ìfìmọ̀ṣọ̀kan olórí ẹbí àti àwọn aṣojú pàtàkì láti àwọn ẹ̀ka ẹbí gbogbo [S5][S8]. Ìmọ̀-òfin àṣà ti Nàìjíríà gbé àwọn ìlànà tààrà kalẹ̀ tí ń darí àwọn ìfúnnilẹ̀ láìgbàṣẹ, èyí tí a ṣàlàyé nínú ẹjọ́ Ekpendu v. Erika (1959) tí a sì tún tẹnumọ́ nínú Adejumo v. Ayantegbe (1989):
Títà Tí Olórí Ẹbí Tà Láìsí Ìfọwọ́sí Àwọn Ọmọ Ẹbí Pàtàkì Jẹ́ Èyí Tí A Lè Fagi Lé. Bí olórí ẹbí bá ṣe ìfúnnilẹ̀ ti ilẹ̀ ẹbí láìfi ìmọ̀ sọ̀kan tàbí láìgba ìfọwọ́sí àwọn ọmọ ẹbí pàtàkì, ìgbòkègbodò náà kì í bàjẹ́ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ó jẹ́ èyí tí a lè fagi lé nípa ìgbésẹ̀ àwọn ọmọ ẹbí tí kò fọwọ́ sí i, tí wọ́n lè bẹ ilé-ẹjọ́ wò láti sọ títà náà di asán, bí wọ́n bá tètè gbé ìgbésẹ̀ láìsí ìfàsẹ́yìn tàbí ìfaradà [S8][S9].
Títà Tí Àwọn Ọmọ Ẹbí Pàtàkì Tà Láìsí Ìfọwọ́sí Olórí Ẹbí Jẹ́ Èyí Tí Kò Lẹ́sẹ̀ Nílẹ̀ Láti Ìbẹ̀rẹ̀ (Ab Initio). Bí àwọn ọmọ ẹbí pàtàkì bá gbìyànjú láti ta ilẹ̀ ẹbí láìsí ìkópa tàbí ìfọwọ́sí olórí ẹbí, títà náà kò lẹ́sẹ̀ nílẹ̀ rárá láti ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ wá. Kò gbé ẹ̀tọ́ kankan fún olùrajà, nítorí pé àjọṣepọ̀ labẹ́ òfin náà kò ní olórí alákòóso tí ó pọn dandan fún mímú ìwé ìgbé-iní-fúnni ṣẹ [S8][S9].
Nígbà tí ẹnì kan bá kú láìṣe wíwá (ìwé ìpín-iní), òfin àṣà Yorùbá gbà pẹ̀lú ọ̀nà méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún pípín iní olóògbé: ìdí-igi àti orí-ojorí [S6][S10].
Ìdí-igi túmọ̀ sí "ìsàlẹ̀ igi" tàbí "nípa kùkùté igi." Nínú ọ̀rọ̀ ìpín-iní, aya kọ̀ọ̀kan tí ó bímọ tí ó wà láàyè fún olóògbé dúró gẹ́gẹ́ bí "igi" tàbí ẹ̀ka ìyá tó dá dúró (stirps) [S6][S10].
Lábẹ́ ìdí-igi, a ń pín gbogbo iní náà sí ìwọ̀n dọ́gbàndọ́gba tí ó bá iye àwọn aya tí wọ́n bímọ fún olóògbé mu gẹ́lẹ́, láìka iye àwọn ọmọ tí ó wà nínú ẹ̀ka ìyá kọ̀ọ̀kan sí [S6][S10]. Àwọn ọmọ tí ó wà nínú ẹ̀ka kọ̀ọ̀kan yóò wá pín ìwọ̀n tí a pín fún ìyá wọn lọ́gbọọgbà láàárín ara wọn [S6].
DECEASED INTESTATE (Polygynous Estate)
|
+----------------------------+----------------------------+
| |
Branch 1: Wife A Branch 2: Wife B
(Has 1 surviving child) (Has 4 surviving children)
| |
Receives 1/2 of Estate Receives 1/2 of Estate
| |
Child 1 gets full 1/2 (50%) Each of 4 children gets 1/8 (12.5%)
Orí-ojorí túmọ̀ sí "orí dé orí" tàbí "nípa orí ẹnì kọ̀ọ̀kan." Lábẹ́ ọ̀nà yìí, a ń pín iní náà sí ìpín dọ́gbàndọ́gba láàárín gbogbo àwọn ọmọ tí ó wà láàyè lẹ́nì kọ̀ọ̀kan, pẹ̀lú àìka iye àwọn aya tàbí àwọn ẹ̀ka ìyá nínú ẹbí sí rárá [S10].
DECEASED INTESTATE (Polygynous Estate)
|
+----------------------------+----------------------------+
| |
Branch 1: Wife A Branch 2: Wife B
(Has 1 surviving child) (Has 4 surviving children)
| |
Child 1 Child 2 Child 3 Child 4 Child 5
| | | | |
Gets 1/5 (20%) Gets 1/5 Gets 1/5 Gets 1/5 Gets 1/5
Aáwọ̀ ìgbékalẹ̀ láàárín àwọn ọ̀nà ìpín-iní méjèèjì yìí dé ojútùú ìdájọ́ tó gbẹ̀yìn nínú ẹjọ́ Dawodu v. Danmole (1958/1962) [S6].
Aáwọ̀ Náà. Suberu, ẹni tí ó ní ohun-ìní ní Èkó tí ó kú láìṣe wíwá, kú nípa fífi àwọn ọmọ mẹ́sàn-án tí wọ́n wà láàyè sílẹ̀ tí àwọn aya mẹ́rin tí ó fẹ́ lábẹ́ òfin àṣà bí fún un. Aya kan ní ọmọ kan; òmíràn ní méjì; ẹ̀kẹta ní méjì; àti pé ẹ̀kẹrin ní ọmọ mẹ́rin. Aáwọ̀ bẹ́ sílẹ̀ láàárín àwọn àrólé tí wọ́n wà láàyè nípa bóyá kí a pín ohun-ìní náà sí ìpín mẹ́rin dọ́gbàndọ́gba gẹ́gẹ́ bí iye àwọn aya (ìdí-igi), tàbí sí ìpín mẹ́sàn-án dọ́gbàndọ́gba gẹ́gẹ́ bí iye àwọn ọmọ tí wọ́n wà láàyè (orí-ojorí) [S6].
Àwọn Ìpinnu Ilé-Ẹjọ́. Ilé-Ẹjọ́ Gíga Jù Lọ ti Àpapọ̀ Nàìjíríà ní ọdún 1958, tí Ìgbìmọ̀ Ìdájọ́ ti Privy Council tẹ̀lé ní ọdún 1962, ṣe ìdájọ́ pẹ̀lú àṣẹ lórí ipò tí àwọn àṣà méjèèjì wà sí ara wọn:
Àwọn onímọ̀ nípa òfin ti jiyàn lórí ìbámu pẹ̀lú òfin-ìbágbépọ̀ àti ẹ̀tọ́ tààrà ti ìdí-igi. Onímọ̀ òfin B. O. Nwabueze jiyàn pé ìdí-igi ń fa àìdọ́gba ńlá nínú ètò àwọn ìdílé olówo-púpọ̀ ti òde-òní, níbi tí ọmọ kan ṣoṣo láti ọ̀dọ̀ ìyàwó kan yóò ti gba ìpín tí ó pọ̀ púpọ̀ ju ti àwọn ọmọ-baba tí wọ́n jẹ́ ti ìyá tí ó bí ọmọ púpọ̀ lọ [S10]. Àwọn alárìíwísí fẹsẹ̀ múlẹ̀ pé àìdọ́gba yìí tako àwọn ìpìlẹ̀ ẹ̀tọ́ tààrà ti òde-òní. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ilé-ẹjọ́ Nàìjíríà ti pa ìdí-igi mọ́ gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ìdájọ́ tí ó di dandan láti tẹ̀lé, tí wọ́n sì ń wò ó gẹ́gẹ́ bí ètò tí a ṣe láti pa ìdọ́gba mọ́ láàárín àwọn ẹ̀ka ìyá tí wọ́n dọ́gba dípò kí a máa wo ẹnì kọ̀ọ̀kan àwọn ọmọ [S6][S10].
Ìbéèrè mìíràn tí ó tan mọ́ ọn tí a kò tíì yanjú dá lórí ààlà àṣẹ adánìkàndá ti olórí ẹbí. Nínú ẹjọ́ Adeniji v. Adeniji (1972), Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Nàìjíríà fi ààlà òfin tí ó dunjú sílẹ̀ láìpinnu lórí bóyá olórí ẹbí ní ẹ̀tọ́ gbígbòòrò láti fipá mú orí-ojorí wá nígbà tí aáwọ̀ bá wà láàárín àwọn ẹ̀ka ìdílé tí ń bára wọn díje lórí ogún [S11].
Lábẹ́ ìmọ̀-òfin àṣà Yorùbá, gbígbé ilẹ̀ àti ilé fúnni nígbà tí ẹnì kan bá kú láìṣe ìwé-ìpín-ogún ń tẹ̀lé ìbátan ẹ̀jẹ̀ (àjọṣepọ̀ nípa ẹ̀jẹ̀) dípò àjọṣepọ̀ nípa ìgbéyàwó [S2][S12].
Opó tí ó wà láàyè kì í ṣe àrọ́mọdọ́mọ ẹ̀jẹ̀ nínú ìran ọkọ rẹ̀ tí ó kú. Nítorí náà, opó kì í jogún ẹ̀tọ́ ohun-ìní ilẹ̀ àti ilé ọkọ rẹ̀ tí ó kú lábẹ́ òfin àṣà [S2][S12]. Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Àpapọ̀ fìdí ẹ̀kọ́-òfin yìí múlẹ̀ nínú ẹjọ́ Suberu v. Sunmonu (1957), níbi tí Jibowu, F.J., ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé lábẹ́ òfin àti àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá, aya kò lè jogún ohun-ìní ọkọ rẹ̀ tí ó kú [S12].
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò fún opó ní ẹ̀tọ́ láti ni ohun-ìní gẹ́gẹ́ bí tirẹ̀, opó tí ó wà láàyè ń pa àwọn ẹ̀tọ́ àṣà mọ́ láti tẹ̀dó síbẹ̀ àti láti lo ohun-ìní náà jẹ:
DEVOLUTION UNDER CONSANGUINITY
|
Deceased Husband (Property Owner)
|
+-----------------------------+-----------------------------+
| |
Direct Descendants (Children) Surviving Widow(s)
[Consanguineous Heirs] [Affinal Relations]
| |
Inherit Proprietary Title to Real Property Excluded from Proprietary Title;
under Customary Law (*Ìdí-Igi* / *Orí-Ojorí*) Retain Conditional Right of Residence
Àwọn ìpinnu ìdájọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò amúnisìn sábà máa ń ṣàfihàn ètò nínilẹ̀ ti Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ètò kan ṣoṣo tí kò ṣeé yípadà jákèjádò gbogbo àwọn ẹ̀ka-ẹ̀yà. Síbẹ̀síbẹ̀, ìwádìí òfin fi hàn pé onírúurú àṣà agbègbè tí ó níye lórí ló wà [S1].
Onímọ̀ nípa ẹ̀dá àti onímọ̀ òfin P. C. Lloyd fi hàn pé àṣà ilẹ̀ Yorùbá yàtọ̀ láàárín àwọn ilẹ̀ ọba ní agbègbè kọ̀ọ̀kan, èyí tí ó yàtọ̀ pátápátá sí àwọn ìpinnu tí wọ́n gbé ka ti Èkó nìkan nínú àwọn ilé-ẹjọ́ amúnisìn [S1]. Ní àwọn agbègbè ìlà-oòrùn Yorùbá, títí kan Ondo àti apá kan Ekiti, ètò ìran nípasẹ̀ apá méjèèjì (baba àti ìyá) ń mú àwọn òfin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ wá nípa ogún jíjẹ àti pípín ilẹ̀ ní ìfiwéra sí ètò ti apá baba nìkan tí ó wọ́pọ̀ ní àwùjọ Oyo àti Ibadan [S1]. Bákan náà, ètò ohun-ìní Ijebu fi àwọn àṣà ọ̀tọ̀ hàn nípa fífún àwọn tí kì í ṣe ọmọ ìran ní ilẹ̀ ẹbí nípasẹ̀ àdéhùn ìràpadà pàtàkì [S1].
Ìmọ̀-òfin amúnisìn, gẹ́gẹ́ bí a ṣe rí i nínú àpèjúwe Privy Council nínú ẹjọ́ Amodu Tijani v. Secretary, Southern Nigeria (1921), pe ètò nínilẹ̀ àbáláyé ti Áfíríkà ní ohun tí a kò lè gbé fún ẹlòmíràn rárá, ní sísọ pé ilẹ̀ jẹ́ ti àwọn ìran àtijọ́, ti ìsinsìnyí, àti ti ọjọ́ iwájú, tí a kò sì lè gbé fún ẹlòmíràn láé [S3].
Ẹ̀rí ìtàn àti ti ìmọ̀ nípa ẹ̀dá fihàn pé àpèjúwe àwọn amúnisìn yìí kò kún tó [S1]. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé títà pátápátá fún èrè owó kò sí ní Ilẹ̀ Yorùbá kí àwọn amúnisìn tó dé, àwọn ọ̀nà àṣà àti lábẹ́ àdéhùn fún gbígbé ohun-ìní fún ẹlòmíràn ti wà pẹ́ kí àjọṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ará Yúróòpù tó bẹ̀rẹ̀:
Dídá àmúsìn Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ti Lagos sílẹ̀ ní ọdún 1861 mú àwọn èrò-òfin Gẹ̀ẹ́sì wá tí ó yí àwọn àjọṣe ìní-iní àbáláyé padà [S2].
HISTORICAL TRANSFORMATION OF TENURE
|
1. PRE-COLONIAL SYSTEM
- Communal and lineage radical title (*Ẹbí* / *Ìdílé*).
- Inalienable radical title; usufructuary individual rights.
- Conditional transfers (*Ìwọ̀fà*, *Ìṣákọ́lẹ̀*).
|
2. COLONIAL ERA INTERVENTIONS
- Introduction of English fee simple, mortgages, and individual deeds.
- Public Lands Acquisition Ordinance (1917).
- Unauthorized sales by *Olórí Ẹbí*; widespread land litigation.
|
3. LAND USE ACT OF 1978
- Radical title vested in State Governors (Section 1).
- Private ownership converted to Rights of Occupancy (Statutory/Customary).
- Mandatory State consent for alienation (Sections 21 and 22).
Ìṣàkóso amúnisìn ti Gẹ̀ẹ́sì mú àwọn èrò-ìmọ̀ nípa ohun-ìní ti Gẹ̀ẹ́sì wọlé, títí kan ìní pátápátá láìníbẹ̀rù (fee simple absolute), ìgbé-iní-fúnni ti ẹnì-kọ̀ọ̀kan, àwọn ìfìdí-iní-gbówó lábẹ́ òfin, àti àwọn ìmúṣẹ-ìdájọ́ ilé-ẹjọ́ [S2]. Àwọn èrò-ìmọ̀ wọ̀nyí ṣiṣẹ́ ní àkókò kan náà pẹ̀lú òfin àṣà àti ìṣe tí a kò kọ sílẹ̀, èyí sì dá awuyewuye àti ìkọlù sílẹ̀ nínú ètò náà:
Àwọn ìgbésẹ̀ lábẹ́ òfin bíi Public Lands Acquisition Ordinance ti 1917 fún àwọn aláṣẹ amúnisìn ní agbára láti gba ilẹ̀ dandan fún àwọn ète ìlú, ní sísan owó-ẹ̀san fún àwọn olóyè àjùmọ̀pín tí a mọ̀ [S2]. Òfin yìí mú kí ìfọ́ká àwọn ẹ̀tọ́ ìdílé láti ìran-dé-ìran yára kánkán nípa kíkà àwọn olórí àbáláyé sí àwọn tí a ń sanwó fún lórí ọ̀rọ̀ ajé, tí ó sì fò mọ́ àpapọ̀ àwọn ọmọ ìdílé [S2][S3].
Ìyípadà lábẹ́ òfin tí ó ga jùlọ nínú ètò ìní-ilẹ̀ ní Nàìjíríà wáyé pẹ̀lú fífòfin-dìmúlẹ̀ Land Use Decree (No. 6 of 1978), èyí tí a wá ń pè ní Land Use Act (LUA) lẹ́yìn náà, tí Ìjọba Ológun Àpapọ̀ gbé kalẹ̀ [S13].
LAND USE ACT OF 1978: STRUCTURE
|
RADICAL TITLE: Vested in the Governor of each State
(Held in trust for all Nigerians)
|
+---------------------------+---------------------------+
| |
URBAN AREAS: RURAL AREAS:
Statutory Right of Occupancy Customary Right of Occupancy
Granted by Governor (Sections 5 & 34) Granted by Local Government (Sections 6 & 36)
| |
Mandatory Governor Consent Mandatory Local Government / Governor Consent
for Alienation (Section 22) for Alienation (Section 21)
Land Use Act mú àwọn àyípadà pàtàkì wá nínú ìṣàkóso ilẹ̀:
Fífi Gbongbo Ẹ̀tọ́-Ìní Lé Lọ́wọ́ (Section 1). Òfin náà fi gbogbo ilẹ̀ tí ó wà láàárín agbègbè Ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan lé Gómìnà Ológun ti Ìpínlẹ̀ náà lọ́wọ́, láti dìmú ní ìgbẹ́kẹ̀lé àti láti ṣàkóso rẹ̀ fún ìlò àti àǹfààní àpapọ̀ gbogbo ọmọ Nàìjíríà [S13]. Ètò yìí gba ẹ̀tọ́-ìní àbáláyé pátápátá kúrò lọ́wọ́ àwọn olórí ìbílẹ̀, àwọn oba, àti àwọn olórí ìdílé [S13].
Yíyípadà sí Àwọn Ẹ̀tọ́ Ìgbé-lórí-ilẹ̀. Òfin náà rọ́pò ẹ̀tọ́-ìní pátápátá àti ẹ̀tọ́-ìní àbáláyé pẹ̀lú ẹ̀tọ́ tí ó kéré sí i tí a mọ̀ sí "Right of Occupancy" [S13]:
Àwọn Ẹsẹ̀-òfin Ìyọ̀nda (Sections 21 àti 22). Òfin náà ka gbígbé ẹ̀tọ́ ìgbé-lórí-ilẹ̀ fún ẹlòmíràn nípasẹ̀ títà, ìfìdí-iní-gbówó, fífúnni ní àkóso, tàbí títún-yá-fún-ẹlòmíràn léèwọ̀ láìkọ́kọ́ gba ìyọ̀nda látọwọ́ Gómìnà Ìpínlẹ̀ (fún àwọn ẹ̀tọ́ statutory) tàbí Ìjọba Ìbílẹ̀ tí ó yẹ (fún àwọn ẹ̀tọ́ customary) [S13].
Ipa tí Section 1 ti Land Use Act ní lábẹ́ òfin dá àríyànjiyàn ńlá sílẹ̀ láàárín àwọn onímọ̀ nípa òfin ní Nàìjíríà:
Èrò-ìmọ̀ Ṣíṣọ-di-ti-Orílẹ̀-èdè (Nwabueze). Onímọ̀ nípa òfin B. O. Nwabueze sọ pé Land Use Act sọ gbogbo ilẹ̀ ní Nàìjíríà di ti orílẹ̀-èdè ní ti tòótọ́. Lábẹ́ èrò yìí, Òfin náà pa ìní àdáni, freehold, àti ìní àbáláyé rẹ́, nípa gígba gbongbo ẹ̀tọ́-ìní kúrò lọ́wọ́ àwọn ẹbí àti àwọn ìdílé tí ó sì sọ àwọn olóhun tẹ́lẹ̀ di àwọn tí ó wà lórí ilẹ̀ pẹ̀lú ìwé-àṣẹ tàbí àwọn ayálégbé lábẹ́ ìfẹ́-inú Ìjọba Ìpínlẹ̀ [S14].
Àbá Èrò Ìgbẹ́kẹ̀lé Ìṣàkóso (Omotola). Ọ̀jọ̀gbọ́n J. A. Omotola jiyàn pé Òfin Ìlò Ilẹ̀ (Land Use Act) kò gbẹ́sẹ̀ lé ohun-ìní àdáni tàbí pa àwọn ẹ̀tọ́ àbáláyé tí ó wà tẹ́lẹ̀ rẹ́ [S13]. Dípò bẹ́ẹ̀, Omotola tẹnu mọ́ ọn pé Òfin náà fi ìgbẹ́kẹ̀lé ìṣàkóso lé orí àwọn ẹ̀tọ́ àbáláyé àti ti ẹ̀tọ́ títọ́ tí ó wà láìrun wọ́n. Àwọn ẹ̀tọ́ àǹfààní ìlò-ilẹ̀ ti àwọn ẹbí àti àwọn ọmọ ìdílé wà ní pípé, tí a yí padà sí àwọn ẹ̀tọ́ ìgbé-ilẹ̀ àbáláyé tàbí ti òfin tí a fọwọ́ sí, tí ó wà lábẹ́ àwọn ìlànà ogún àbáláyé àti ìṣàkóso ẹbí [S13].
Ìpinnu Ilé-Ẹjọ́. Ilé-Ẹjọ́ Gíga Jù Lọ ti Nàìjíríà fi àṣẹ gba ojú-ìwòye Omotola nípa ìbòrí ìṣàkóso nínú ẹjọ́ pàtàkì ti Abioye v. Yakubu (1991) [S15]. Ilé-ẹjọ́ náà fòfin pinnu pé Òfin Ìlò Ilẹ̀ kò fòpin sí àjọṣepọ̀ láàárín àwọn olùní-ilẹ̀ àbáláyé àti àwọn ayálò-ilẹ̀ àbáláyé wọn. Ìní-ilẹ̀ àbáláyé àti àwọn ìlànà inú ilé ti pínpín ilẹ̀ ẹbí ṣì ń ṣiṣẹ́ lábẹ́ ìbòrí òfin ti ètò Ẹ̀tọ́ Ìgbé-ilẹ̀ [S13][S15].
THE SCHOLARLY AND JUDICIAL DEBATE
|
+--------------------------+--------------------------+
| |
NATIONALIZATION THEORY REGULATORY OVERLAY THEORY
(B. O. Nwabueze) (J. A. Omotola)
| |
- Complete nationalization of land. - Administrative trust atop existing rights.
- Abolition of private & customary title. - Customary & family rights remain intact.
- Owners reduced to State tenants/licensees. - Usufruct converted to "Deemed Occupancy".
|
[ ADOPTED BY SUPREME COURT ]
(*Abioye v. Yakubu* [1991])
Àìbáramu títóbi ṣì wà láàárín òfin ilẹ̀ ti ìlànà àkọsílẹ̀ àti ìṣe àbáláyé tí ń ṣiṣẹ́ jákèjádò Ilẹ̀ Yorùbá [S1][S13].
Nítorí pé òfin ilẹ̀ àbáláyé kò ní àkọsílẹ̀ tí a sì ń gbà á láti inú ìrántí àwùjọ, àkọsílẹ̀ òfin dákẹ́ lórí àwọn ìlànà tí ó jọra fún gbogbo ẹ̀ka-ẹ̀yà Yorùbá [S1]. Àwọn ilé-ẹjọ́ di dandan láti gbẹ́kẹ̀lé ẹ̀rí àwọn ẹlẹ́rìí nínú ẹjọ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan láti pinnu àwọn àṣà agbègbè ti àwọn àwùjọ pàtó [S1][S4].
Bákan náà, àwọn àkọsílẹ̀ tí a fojú rí dákẹ́ nípa ìwọ̀n pípé tí a ń tẹ̀lé àwọn ìlànà òfin ní àwọn àwùjọ ìgbèríko [S13]. Ní ti gidi, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdúró-ìṣòwò ilẹ̀ ní àwọn agbègbè ìgbèríko àti àwọn agbègbè etí-ìlú ló ń lọ pátápátá nípasẹ̀ pípín ilẹ̀ ẹbí àbáláyé, ẹ̀rí àwọn ẹlẹ́rìí, àti àwọn àmì ààlà àbáláyé, tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní ẹ̀yìn àwọn ètò ìforúkọsílẹ̀ tí a gbé kalẹ̀ lábẹ́ Òfin Ìlò Ilẹ̀ [S1][S13].
[S1] P. C. Lloyd, Yoruba Land Law (Oxford University Press, 1962). [S2] T. O. Elias, Nigerian Land Law and Custom (Routledge & Kegan Paul, 1951; 3rd ed. 1962). [S3] Judicial Committee of the Privy Council, Amodu Tijani v. Secretary, Southern Nigeria [1921] 2 AC 399. [S4] Speed, Acting C.J., Lewis v. Bankole (1908) 1 NLR 81. [S5] G. B. A. Coker, Family Property among the Yorubas (Sweet & Maxwell, 1958). [S6] Judicial Committee of the Privy Council, Dawodu v. Danmole [1962] 1 WLR 1053; affirming (1958) 3 FSC 46. [S7] Supreme Court of Nigeria, Akano v. Ajuwon (1982) 11 SC 1. [S8] Federal Supreme Court of Nigeria, Ekpendu v. Erika (1959) 4 FSC 79. [S9] Supreme Court of Nigeria, Adejumo v. Ayantegbe (1989) 3 NWLR (Pt. 110) 417. [S10] B. O. Nwabueze, Nigerian Land Law (Nwamife Publishers / Africana Publishing, 1972). [S11] Supreme Court of Nigeria, Adeniji v. Adeniji (1972) 1 All NLR 301. [S12] Jibowu, F.J., Suberu v. Sunmonu (1957) 2 FSC 33. [S13] J. A. Omotola, Essays on the Land Use Act 1978 (Lagos University Press, 1984). [S14] B. O. Nwabueze, The Presidential Constitution of Nigeria (C. Hurst & Co. / Nwamife Publishers, 1982). [S15] Supreme Court of Nigeria, Abioye v. Yakubu [1991] 5 NWLR (Pt. 190) 130.
The CMS mission and Crowther, how and why Yoruba people converted to two world religions, the British annexation, indirect rule and what it did to kingship, and the making of "Yoruba" as one identity.
A comprehensive analysis of the sources, evidentiary mechanisms, proverbial jurisprudence, statutory tests, and succession doctrines governing Yorùbá customary law.
What aya and ọkọ actually encode, why a married woman never stops belonging to her father's lineage, the politics of co-wives, widowhood and inheritance under Yoruba customary law, and the grounds on which a woman could leave.
The Yoruba court hierarchy from the compound to the palace, how evidence and oaths worked, why the aim was restoration rather than blame, and what the colonial and Nigerian legal systems did to all of it.
The procedural hierarchy, judicial venues, appellate processes, and enforcement mechanisms of pre-colonial Yoruba dispute resolution from the household to the royal palace court.
How traditional Yoruba jurisprudence establishes truth through metaphysical covenants, deity invocations, and judicial ordeals when material evidence is absent.