The Yoruba court hierarchy from the compound to the palace, how evidence and oaths worked, why the aim was restoration rather than blame, and what the colonial and Nigerian legal systems did to all of it.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Òfin Yorùbá ní àwọn ilé-ẹjọ́, ìlànà ìgbẹ́jọ́, kòtẹ́milọ́rùn, àwọn ìlànà ẹ̀rí àti àwọn ìfìyàjẹni tó ṣeé múṣẹ, ìyàtọ̀ rẹ̀ sí òfin Gẹ̀ẹ́sì tó rọ́pò rẹ̀ kò sì fi bẹ́ẹ̀ wà nínú ètò rẹ̀ bí kò ṣe nínú ète rẹ̀. Teslim Olawale Elias fi ìyàtọ̀ náà lélẹ̀ nínú gbólóhùn kan tí àwọn ilé-ẹjọ́ Nàìjíríà ti ń tún sọ látìgbà náà: nígbà tí òfin Áfíríkà ń gbìyànjú pẹ̀lú ìmọ̀ọ́mọ̀ láti parí aáwọ̀ láàárín àwọn tó ń jà nínú ẹjọ́, òfin Gẹ̀ẹ́sì sábà máa ń dín ara rẹ̀ kù sí yíyanjú aáwọ̀ náà lásán nípa dídúró sórí pípín ẹ̀bi lásán [S1]. Èyí ni kókó ìpìlẹ̀ rẹ̀. Ìgbẹ́jọ́ aráàlú ní ilẹ̀ Yorùbá kò kọ́kọ́ ń wá bí a ṣe lè mọ ẹni tí ó jàre; ńṣe ni ó ń gbìyànjú láti tún àjọṣepọ̀ sọjí láàárín àwọn ènìyàn tí wọn yóò ṣì jọ máa gbé nínú agbo-ilé kan náà ní ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀.
Ọ̀nà tí ó dára jù láti lóye ètò yìí ni gẹ́gẹ́ bí àwọn ipele àṣẹ ìdájọ́ tí a tò sínú ara wọn níbi tí a ti ń yanjú gbogbo ọ̀ràn ní ipele tí ó rẹlẹ̀ jùlọ tí ó lè gba ọ̀ràn náà, tí kò sì ní lọ sí ipele tí ó ga jù bẹ́ẹ̀ lọ àyàfi lórí kòtẹ́milọ́rùn tàbí bí ọ̀ràn náà bá le gan-an.
Àtúntò Onadeko, èyí tí a fà jáde láti inú àwọn orísun àkọsílẹ̀ àti látinú àwọn ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú àwọn àgbàlagbà ní àwọn ilé-ẹjọ́ Ọba's ní Ago-Iwoye àti Oru-Ijebu, fún wa ní ipele mẹ́rin pẹ̀lú èkẹ́rùn-ún tí ó jẹ́ fún ìgbà díẹ̀ [S2].
Ilé baba. Gbogbo ọkùnrin tí ó ti gbéyàwó ni ó jẹ́ olórí ẹbí tòun tìyàwó àti àwọn ọmọ rẹ̀, ó sì jẹ́ ojúṣe rẹ̀ láti yanjú aáwọ̀ láàárín àwọn mẹ́ńbà rẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ó kọ́kọ́ ń gbọ́ tẹnu olùfisùn, lẹ́yìn náà ẹni tí a fẹ̀sùn kàn, lẹ́yìn náà àwọn ẹlẹ́rìí bí wọ́n bá wà. Ìpinnu rẹ̀ jẹ́ àpárí ní ipele yẹn, ó sì lè gbé ọ̀ràn náà lọ sí ipele tí ó ga jù bẹ́ẹ̀ lọ dá lórí irú rẹ̀ àti bí ó ṣe le tó [S3].
Agbo-ilé: olórí ẹbí. Olórí ẹbí, tí ó sábà máa ń jẹ́ ọkùnrin tí ó dàgbà jùlọ nínú ẹbí gbòòrò, ni ó máa ń ṣe alága lórí àwọn aáwọ̀ láàárín àwọn mọ̀lẹ́bí rẹ̀. Ẹbí fúnra rẹ̀ ni ó ń yàn án, a kò sì béèrè fún ìfọwọ́sí Ọba's fún un rí [S3]. Ilé-ẹjọ́ rẹ̀ kò fi bẹ́ẹ̀ ní ìlànà tí ó le koko, ó sì ń bójútó àwọn ẹjọ́ aráàlú láàárín ẹbí gbòòrò. Gbogbo àgbàlagbà nínú ẹbí, yálà ó ti gbéyàwó tàbí kò tíì gbéyàwó, ni ó ní ẹ̀tọ́ láti wà níbẹ̀ àti láti dá sí i. Olùfisùn yóò sọ ẹ̀dùn-ọkàn rẹ̀ yóò sì pe àwọn ẹlẹ́rìí, lẹ́yìn náà ẹni tí a fẹ̀sùn kàn àti àwọn ẹlẹ́rìí rẹ̀. Àwọn olùbánisọ̀rọ̀ máa ń bọbọ̀ bí wọ́n bá jẹ́ ọkùnrin, wọ́n sì máa ń kúnlẹ̀ bí wọ́n bá jẹ́ obìnrin gẹ́gẹ́ bí àmì ọ̀wọ̀ fún àwọn àgbàlagbà. Olórí ẹbí yóò wá pe àwọn àgbàlagbà tí ó wà níbẹ̀ láti sọ̀rọ̀ lórí ẹ̀rí náà, ó sì jẹ́ ojúṣe rẹ̀ láti ṣe àkópọ̀ àwọn àfikún wọ̀nyẹn kí ó sì yanjú ẹjọ́ náà. Ó lè gba owó ìtanràn, ọ̀jẹ̀, tàbí kí ó kàn béèrè fún ìtọrọ àforíjì pẹ̀lú ẹnu, pàápàá jùlọ níbi tí ẹni náà bá jẹ́ ọmọdé tàbí ìyàwó nínú ẹbí [S4]. Nígbà mìíràn, àsè alẹ́ máa ń tẹ̀lé ìpari ẹjọ́ náà láti tún ìfẹ́ àárín ara wọn sọjí nínú ẹbí, pẹ̀lú títa ọtí sílẹ̀ fún àwọn ìpìlẹ̀ baba ńlá kí ẹnì kankan tó jẹ tàbí mu [S4].
Ṣàkíyèsí àwọn kókó méjì pàtàkì tí ó wà nínú ètò yìí. Onídàájọ́ kì í ṣe akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ bí kò ṣe àgbà nínú mọ̀lẹ́bí; ìdájọ́ náà sì jẹ́ àkópọ̀ àfikún gbogbo àwọn tó pé jọ dípò ìpinnu ẹnì kọ̀ọ̀kan. Ìdí nìyí tí ìpàdé ẹbí ní ilẹ̀ Yorùbá fi ṣì ń ṣiṣẹ́ bí ó ṣe ń ṣe bẹ́ẹ̀ lónìí.
Àdúgbò: olórí àdúgbò. Àdúgbò kọ̀ọ̀kan ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbo-ilé nínú tí kò pọn dandan kí wọ́n jẹ́ mọ̀lẹ́bí nípasẹ̀ ẹ̀jẹ̀ tàbí ìgbéyàwó, olórí rẹ̀ sì ni olóyè aṣojú àdúgbò náà ní ilé-ẹjọ́ Ọba's [S5]. Ó ń gbọ́ gbogbo ẹjọ́ aráàlú nínú àdúgbò rẹ̀, ó ń ṣe ìgbẹ́jọ́ àkọ́kọ́ nínú àwọn ẹjọ́ ọ̀daràn láìyanjú wọn, ó sì lè ṣe ìdájọ́ lórí àwọn ọ̀ràn ọ̀daràn kéékèèké bíi olè jíjà àti panṣágà. Ó ń gbọ́ ẹjọ́ kòtẹ́milọ́rùn látọ̀dọ̀ ilé-ẹjọ́ olórí ẹbí's, a sì retí pé kí ó bá àwọn olórí àdúgbò mìíràn tí àwọn ènìyàn wọn kò lọ́wọ́ nínú ẹjọ́ náà jókòó. Ẹnikẹ́ni lè wà níbẹ̀, gbogbo àgbàlagbà tí ó wà níbẹ̀ sì ní ẹ̀tọ́ láti bi àwọn ẹlẹ́rìí tàbí àwọn olùpẹjọ́ léèrè ọ̀ràn. Ó lè fìyà jẹ ẹni tí ẹ̀bi rẹ̀ pọ̀ jù nípa gbígba owó ìtanràn, ó sì lè má fi ìyà kankan jẹ ẹni tí ẹ̀bi rẹ̀ kéré jù, pẹ̀lú ìfọwọ́sí Ọba's ó sì lè lé ẹnì kan kúrò nínú àdúgbò tàbí ìlú [S5].
Ààfin: ọba nínú ìgbìmọ̀. Orí-ìtẹ́ ti ètò ìṣàkóso àti ìdájọ́, àti ilé-ẹjọ́ kan ṣoṣo tí ó lè gbé ìdájọ́ ikú kalẹ̀ [S6]. Ó ń gbọ́ àwọn ẹjọ́ kòtẹ́milọ́rùn láti àdúgbò, àwọn aáwọ̀ aráàlú tó kọjá àdúgbò kan, àti àwọn ẹjọ́ ọ̀daràn tí ó lágbára. A lè gbọ́ àwọn ẹjọ́ ní gbangba tàbí ní ìkọ̀kọ̀. Ọba máa ń ṣe ìdájọ́ lẹ́yìn gbígbọ́ tẹnu àwọn olùpẹjọ́ àti àwọn àfikún láti ọ̀dọ̀ àwọn olóyè rẹ̀, a sì nílò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín àwọn olóyè tí ń ṣe ìdájọ́, pẹ̀lú ìfìyàjẹni ti ìgbìmọ̀ tí ó dá lórí ìfìmọ̀ṣọ̀kan tòótọ́ ti àwùjọ kì í ṣe ti fífojú-túmọ̀ lásán [S6]. Lọ́gán tí Ọba àti Ìgbìmọ̀ rẹ̀ bá ti ṣe ìdájọ́, kò sí ẹnì kankan tí ń pe kòtẹ́milọ́rùn lé e lórí mọ́, ẹnikẹ́ni tí ó bá sì ṣe bẹ́ẹ̀ ni a ń kà sí ọlọ̀tẹ̀, pẹ̀lú àfiyèsí kan ṣoṣo pé olùpẹjọ́ nínú ìlú tí ó wà lábẹ́ ìlú mìíràn lè pe kòtẹ́milọ́rùn sí ilé-ẹjọ́ ìlú olú-ìlú tí ó gba òmìnira [S6].
Ògbóni tàbí Òṣùgbò. Lókè àti lẹ́gbẹ̀ẹ́ gbogbo rẹ̀ ni Ògbóni wà, èyí tí a jíròrò rẹ̀ nínú Political Structure. Ó ń gba àwọn ẹjọ́ tí ètò ìdájọ́ lásán kò lè bójútó: àwọn ọ̀ràn tó kan ọba tàbí àwọn olókìkí mìíràn, àti àwọn ẹjọ́ ikú tí a retí pé kí ọba gbé kalẹ̀ fún un. Ìpinnu rẹ̀ jẹ́ àpárí yálà Ọba fọwọ́ sí i tàbí kò fọwọ́ sí i [S7].
Ojú pópó. Ẹ̀ka karùn-ún ti Onadeko ni ilé-ẹjọ́ fún ìgbà díẹ̀: àwọn aáwọ̀ tí ó bẹ́ sílẹ̀ ní ibi gbangba tí àwọn àgbàlagbà èyíkéyìí tí ó wà níbẹ̀ sì yanjú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, àwọn tí ó lè má mọ àwọn tí ń jà [S8]. Ọ̀ràn aráàlú tí kò le bíi ìjà tí kò sí ìfarapa ni a máa ń yanjú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ láìsí owó ìtanràn kankan àti láìdá ẹnì kankan lẹ́bi. Níbi tí ọ̀ràn náà bá jẹ́ ti ọ̀daràn, ojúṣe àgbàlagbà náà ni láti pẹrò sí ẹni tí a ṣẹ̀ nínú, dáàbò bo ẹni tí a fẹ̀sùn kàn kúrò lọ́wọ́ ìkọlù ọ̀pọ̀ ènìyàn, kí ó sì gbé e lọ sí ọ̀dọ̀ Ọba [S8]. Wíwà tí àgbàlagbà kan tí kò mọ wọ́n rí ní ẹ̀tọ́ láti dá sí i, àti pé ààbò fún ẹni tí a fẹ̀sùn kàn kúrò lọ́wọ́ àwọn ènìyàn jẹ́ apá kan ojúṣe náà, ń sọ púpọ̀ fún ọ nípa bí àṣẹ ọjọ́ orí ṣe ń ṣiṣẹ́ ní ti gidi.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà ló wà jákèjádò gbogbo ipele, a sì tọ́jú wọn sínú òwe, èyí tí ó jẹ́ ọ̀nà tí a gbà gbé òfin náà kalẹ̀ ní ti gidi.
A gbọ́dọ̀ gbọ́ tẹnu apá méjèèjì.
A gbọ́ ẹjọ́ etí kan, dá agbà òṣìkà ni.
Ẹni-tí / ń gbọ́ / ẹjọ́ / etí / kan, / dájọ́ / àgbà / ìkà / ni.
Ẹni tí ó ń dájọ́ lẹ́yìn tí ó gbọ́ tẹnu apá kan nínú ẹjọ́ jẹ́ àgbàlagbà aláìṣòdodo.
Olùyípadà-èdè: Tunde Onadeko
Àwọn àkíyèsí lórí ìtúmọ̀. Etí kan ń ṣe iṣẹ́ náà: àwòrán náà jẹ́ ti àgbàlagbà kan tí ó lo ìdajì ẹ̀yà ìgbọ́rọ̀ rẹ̀ nìkan ní ti gidi, nítorí náà a gbé àbùkù náà kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àìpé ní ti ara dípò àléébù ní ti ìwà rere, èyí tí ó mú kí ó ṣòro láti jiyàn pẹ̀lú ẹ̀sùn náà. Òṣìkà kó ìkà, aṣenilóró àti aláìṣòdodo mọ́ra papọ̀. Òwe náà fi ìpèkè ọ̀rọ̀ mọ́kànlá sọ, láìlo ọ̀rọ̀ ìmọ̀ òfin kankan, ìpìlẹ̀ tí òfin Roman pè ní audi alteram partem àti èyí tí òfin ilẹ̀ Nàìjíríà mú wọlé láti inú èdè Gẹ̀ẹ́sì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yà kan ti ìdájọ́ òdodo àdánidá [S10]. Onadeko gba òwe yìí sílẹ̀ ní ìkọ̀wé méjì tí ó yàtọ̀ díẹ̀ nínú ìwé àkàwé kan náà, ó sì tún gba ọ̀rọ̀ sísọ tí ó tan mọ́ ọn sílẹ̀ nípa bí wíwà àwọn àgbà ṣe ń dènà rúdurùdu, nítorí náà ọ̀rọ̀ gangan tí a lò máa ń yàtọ̀ bí ó ti ń tàn kálẹ̀.
Ọ̀rọ̀ àgbà ló ń kásẹ̀ ọ̀ràn nílẹ̀. Ẹnu àgbà lobi ti ń gbọ́, tí Onadeko túmọ̀ sí "elders have the final say", ń tọ́ka sí bí àkópọ̀ náà ṣe jẹ́ ìparí dípò kí ó jẹ́ bí èrò àgbà ṣe tọ̀nà tó [S11]. Ohun tí ó ń fòpin sí aáwọ̀ náà ni pé àṣẹ tí a mọ̀ dunjú ti sọ̀rọ̀, ìparí náà fúnra rẹ̀ sì ni góńgó.
Pípín ẹ̀bi, kì í ṣe dídá ẹ̀bi fún ẹnì kan. Nínú àwọn ẹjọ́ aráàlú, àwọn Yorùbá kì í dá ẹnì kan lẹ́bi kí wọ́n sì dá ẹnì kejì láre. Ẹnikẹ́ni nínú àwọn méjèèjì le ti ré kọjá àyè rẹ̀, nítorí náà a kò le dá ẹnì kankan láre ní kíkún, ìbéèrè náà sì ni pé ta ló jẹ̀bi jù. Alárinà náà a sọ fún àwọn méjèèjì ibi tí wọ́n ti hùwà tí kò dára, lẹ́yìn náà a parí ẹjọ́ náà nípa mímú kí ẹni tí ẹ̀bi rẹ̀ pọ̀ jù bẹ̀bẹ̀ tàbí nípa kìlọ̀ fún àwọn méjèèjì láti yẹra fún àwọn ìwà tí yóò fa àìbáradọ́rẹ̀ẹ́ [S12]. Àkópọ̀ ti Onadeko ni pé nínú àwọn ẹjọ́ aráàlú, ète náà kì í ṣe láti mọ ẹni tí ó jẹ̀bi tàbí aláìṣẹ̀ bí kò ṣe ìlaìjà, àti pé àjọgbé rere dípò ìdájọ́ òdodo fúnra rẹ̀ gan-an ni kókó ohun tí a kà sí pàtàkì [S13].
Àwọn ọ̀ràn ọ̀daràn yàtọ̀. Ìyàtọ̀ wà láàárín ọ̀ràn aráàlú àti ti ọ̀daràn, ọ̀daràn sì jẹ́ ọ̀daràn, ẹni tí ó hu ẹ̀ṣẹ̀ tó burú jáì tí kò ṣeé yanjú ní ìrọ̀wọ́-ìrọ̀sẹ̀ tàbí fojú fẹ́lẹ́ wò gẹ́gẹ́ bí ohun kékeré [S14]. Pípa ènìyàn, ìwà ọ̀tẹ̀ sí ìjọba, ẹ̀ṣẹ̀ ńlá, jíja ilé ní alẹ́, ìpanìyàn láìròtẹ́lẹ̀, lílu ènìyàn àti fipá bánilòpọ̀ jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ ọ̀daràn; mímọ̀ọ́mọ̀ ba dúkìá jẹ́, aáwọ̀, ẹ̀gàn àti gbèsè jẹ́ ọ̀ràn aráàlú [S14]. Níhìn-ín, a ń wádìí ẹ̀bi a sì ń fìyà jẹ ẹni tí ó jẹ̀bi. Àkọsílẹ̀ Bascom ni pé ìpànìyàn, ìwà ọ̀tẹ̀ àti jíja ilé ní alẹ́ ni a sábà máa ń fi ikú jẹ níyà, pé ìpanìyàn láìròtẹ́lẹ̀ tàbí nítorí ìmúbínú pẹ̀lú lílu ènìyàn ń fa owó ìtanràn pẹ̀lú ṣíṣeéṣe láti nani fún lílu ènìyàn, àti pé fipá bánilòpọ̀, tàn-kálọ, àti àgbèrè jẹ́ èyí tí a lè fi owó ìtanràn jẹ níyà [S14].
Ojúṣe àpapọ̀. Ìdílé àtọmọdọ́mọ jẹ́ kókó ojúṣe òfin àpapọ̀ tí ó wà láàárín ẹnì kọ̀ọ̀kan àti àṣẹ ìdájọ́ gíga ti ìjọba [S15]. A kọ́kọ́ ń fojú mọ ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìdílé pàtó kan kí ó tó di ọmọ àwùjọ lápapọ̀, èyí tí ó túmọ̀ sí pé ìdílé máa ń dánilóhùn fún àwọn ọmọ rẹ̀ ó sì ní ojúṣe láti kọ́ wọn lẹ́kọ̀ọ́.
Ọ̀nà àtọwọ́dọ́wọ́ tí a ń gbà ṣe é ni ẹ̀rí: àwọn ẹlẹ́jọ́ fúnra wọn, àwọn ẹlẹ́rìí tí ẹnì kọ̀ọ̀kan pè, àti fífọ̀rọ̀wá-lẹ́nu-wò látọwọ́ àwọn àgbàlagbà tí ó wà níbẹ̀. Níbi tí a kò ti le fi òtítọ́ ọ̀ràn múlẹ̀ nítorí pé kò sí àwọn ẹlẹ́rìí, a ń fi ẹni tí a fẹ̀sùn kàn sílẹ̀ fún ẹ̀rí ọkàn rẹ̀, tàbí kí a mú un búra, tàbí kí a fi ojú rẹ̀ kọ àdánwò [S16].
Ìbúra kì í ṣe ìlérí ilé-ẹjọ́ ti Ìwọ̀ Oòrùn láti sọ òtítọ́. Àpèjúwe Onadeko péye: ó jẹ́ èpè tí ènìyàn fi ń ṣẹ́bú ara rẹ̀ tí ó kún fún agbára ìbáwí, tí a ń ṣe lórí orúkọ àwọn òrìṣà tí a ń bẹ̀rù tàbí àwọn ohun mímọ́ tí a kà sí ohun abẹ́nú tí ó ń ṣàpẹẹrẹ irú ìyà tí olùbúra ń pè lé ara rẹ̀ lórí bí ó bá búra èké [S16]. Ohun tí ó kàn ni àkókò ìdúróde. Bí ibi kankan kò bá ṣẹlẹ̀ sí olùbúra láàárín àkókò kúkúrú, àwùjọ yóò dá a láre wọn yóò sì gbà á padà ní kíkún; bí ibi bá sì ṣẹlẹ̀ láìpẹ́ lẹ́yìn ìbúra náà, a óò dá a lẹ́bi a óò sì dájọ́ fún un [S16].
Àwọn ohun méjì ló tẹ̀lé e. Ọ̀nà yìí jẹ́ ohun èlò ẹ̀rí tòótọ́ dípò kìkì ìgbàgbọ́ lásán, nítorí pé ó ń ṣiṣẹ́ lórí ìmúratán ti ẹni tí ó jẹ̀bi láti gba ewu gidi, ẹni tí ó bá sì kọ̀ láti búra ti jẹ́wọ́ ẹ̀bi rẹ̀ ní ti gidi. Ó sì gbáralé ìgbàgbọ́ àjùmọ̀pín nínú òrìṣà tí a pè lórúkọ ní pátápátá, èyí tí ó jẹ́ ìdí tí àṣà náà fi dẹkùn tí ó sì tún yípadà lábẹ́ ẹ̀sìn Kristiẹni àti Islam. Àyípadà yìí hàn kedere nínú àwọn ilé-ẹjọ́ òde-òní ti Nàìjíríà, níbi tí ìbúra lórí irin, lórí Ògún, ti jẹ́ àṣàyàn tí òfin gbà wọlé lẹ́gbẹ̀ẹ́ Bíbélì tàbí Kùránì.
Àdánwò oóró jẹ́ ọ̀nà tí ó le koko jù, tí ó ní nínú jíjẹ tàbí mímu nǹkan kan tàbí kíkó ara sí àdánwò tí àbájáde rẹ̀ ni a ń kà sí ìdájọ́. Àdánwò igi obò, obò, fara hàn nínú àkọsílẹ̀ ní pàtó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹ̀sùn àjẹ́ sí àwọn obìnrin [S17]. Àdánwò oóró ni ẹ̀yà nínú ètò ìbílẹ̀ tí àwọn ilé-ẹjọ́ amúnisìn kọ̀ jùlọ kedere, kíkọ̀ náà sì ṣeé gbèjà lórí ẹ̀rí kedere pé májèlé ló ń pinnu àbájáde dípò ìwà.
Àwọn British gba òfin àbínibí wọlé, lẹ́yìn náà wọ́n ṣe àwọn ohun mẹ́ta sí i tí ó yí ìwà rẹ̀ padà.
Wọ́n gbé àwọn ìdánwò ìtẹ́wọ́gbà kalẹ̀. Abala 13 ti Supreme Court Ordinance of 1900 dá àbò bo òfin àbínibí níbi tí kò bá ti "ta kò ìdájọ́ òdodo àdánidá, ẹ̀tọ́ àti ẹ̀rí ọkàn rere" nìkan [S18] Àwọn òfin High Court ti àwọn agbègbè tún èyí gbé kalẹ̀ wọ́n sì fi ìdánwò kejì kún un, àìbá òfin èyíkéyìí tí ó wà ní lílò ní àkókò náà mu [S18]. Evidence Act fi ẹ̀kẹta kún un nípa pípèsè pé àṣà tí a gbaralé nínú àwọn ìgbẹ́jọ́ kò gbọdọ̀ jẹ́ mímúṣẹ bí ó bá ta kò ètò àbójútó gbogbo ènìyàn [S18]. Nítorí náà, ìlànà kan ti òfin Yorùbá gbọdọ̀ la àwọn asẹ́ mẹ́ta kọjá kí ilé-ẹjọ́ tó lò ó.
Ìwọ̀n fún àìbá-ìdájọ́-òdodo-mu kì í ṣe, ní ìpìlẹ̀, òfin ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì: nínú ẹjọ́ Rufai v Igbira N.A. wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé òfin àbínibí kan kò lòdì sí ìdájọ́ òdodo kìkì nítorí pé kò bá òfin ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tàbí èrò ìdájọ́ òdodo ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì mu [S19]. Ṣùgbọ́n èrò-ìgbàgbọ́ náà ní agbára pátápátá nípa lílò rẹ̀, kò sì fi àyè sílẹ̀ fún àtúnṣe kankan. Ọ̀rọ̀ tí Lord Atkin sọ nínú ẹjọ́ Eleko v Government of Nigeria, ẹjọ́ tí ó dá lórí àṣà ìbílẹ̀ nípa yíyọ àwọn olóyè nípò, ni pé ilé-ẹjọ́ kò lè fúnra rẹ̀ sọ àṣà tí ó burú jáì di èyí tí ó rọrùn, àti pé bí ó bá ṣì wà ní ipò ìwà-ìkà rẹ̀, a gbọ́dọ̀ kọ̀ ọ́ sílẹ̀ [S20]. Ilé-ẹjọ́ gbọ́dọ̀ gba gbogbo òfin náà pátápátá tàbí kí ó kọ̀ ọ́ pátápátá.
Wọ́n sọ òfin àṣà di nǹkan tí kò ju ẹ̀rí lásán lọ dípò òfin. Àwọn abala 72 àti 73 ti Òfin Ẹ̀rí (Evidence Act) gba ilé-ẹjọ́ ní àyè láti gba àwọn òfin àkọsílẹ̀ àti àwọn ìfilọ́lẹ̀ láìnílò ẹ̀rí. Abala 14 kọ ipò yìí fún òfin àṣà: a ń wo àṣà tí a sọ pé ó wà bí ẹ̀rí lásán tí ẹni tí ó sọ ọ́ gbọ́dọ̀ fi ẹ̀rí tí ó dunjú hàn láti fìdí rẹ̀ múlẹ̀, pẹ̀lú àwọn ẹ̀rí àtìlẹ́yìn, àyàfi bí a bá ti tẹ́wọ́gbà irú àṣà bẹ́ẹ̀ tẹ́lẹ̀ ní ilé-ẹjọ́ [S21]. Àbájáde rẹ̀ jẹ́ èyí tí ó kan ètò fúnra rẹ̀. Ẹni tí ó bá ń fi ẹjọ́ sùn tí ó gbẹ́kẹ̀ lé òfin Yorùbá gbọ́dọ̀ fi ẹ̀rí fún ohun tí ó wà nínú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun ẹ̀rí, nígbà tí ẹni tí ó bá gbẹ́kẹ̀ lé òfin tí a mú wá láti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì wulẹ̀ ní láti tọ́ka sí i lásán. Ìyàtọ̀ àìbáramu yìí ni ìdásí tí ó jinlẹ̀ jùlọ láti ọwọ́ àwọn amúnisìn, nítorí pé ó jẹ́ nípa ìlànà iṣẹ́ dípò kókó pàtàkì, ó sì ṣì wà títí di òní.
Wọ́n gba àṣẹ ìdájọ́. Wọ́n yọ àṣẹ lórí ẹjọ́ ìpànìyàn kúrò ní ilé-ẹjọ́ Ọba's ní ọdún 1908, wọ́n sì gbé e fún Olórí Adájọ́ ní Lagos [S22]. Òfin Ilé-ẹjọ́ Ìbílẹ̀ (Native Court Ordinance) ti ọdún 1914 dá àwọn ilé-ẹjọ́ sílẹ̀ ní ìpele A dé D pẹ̀lú àwọn olórí ọba tí ń ṣe alága lórí àwọn ìpele tí ó ga jù, àwọn ìjòyè tí kò fi bẹ́ẹ̀ ga lórí àwọn tí ó rẹlẹ̀, tí àwọn òṣìṣẹ́ amúnisìn ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì sì ń kó ipa pàtàkì; Òfin Àṣẹ Ìbílẹ̀ (Native Authority Ordinance) gbé àwọn ojúṣe ìṣàkóso àti ti ìdájọ́ lé àwọn Ọba àti Baálẹ̀ tí a mọ̀ [S22]. Ní ti èrò orí, àwọn ilé-ẹjọ́ ìbílẹ̀ ní òmìnira díẹ̀; ṣùgbọ́n ní ti gidi, gẹ́gẹ́ bí Onadeko ti ṣe àkíyèsí, àwọn kan wulẹ̀ ń tẹ̀lé ìfẹ́-inú àwọn òṣìṣẹ́ alákòóso lásán ni, àti pé ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn ilé-ẹjọ́ wọ̀nyí bá ìkọ̀sílẹ̀ kánkán pàdé ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè [S22].
Ohun tí ó kù lẹ́yìn èyí ni ẹ̀yà òfin Yorùbá tí àṣẹ òkèèrè kan ti pín sí àwọn apá tí a tẹ́wọ́gbà àti èyí tí a kò tẹ́wọ́gbà, tí a kọ sínú àwọn ìdájọ́ ti àwọn ilé-ẹjọ́ tí àṣẹ náà yan àwọn òṣìṣẹ́ fún tí ó sì ń bójútó wọn, tí a sì ń tọ́ka sí lẹ́yìn náà gẹ́gẹ́ bí "òfin àṣà Yorùbá". Ó yẹ kí olùkà wo àwọn ọ̀rọ̀ àkókò ìjọba amúnisìn nípa àṣà Yorùbá bí ẹ̀rí ohun tí a sọ fún àwọn ilé-ẹjọ́ amúnisìn tí wọ́n sì ṣe tán láti gbà, èyí tí kò jẹ́ ohun kan náà pẹ̀lú ohun tí àṣà náà jẹ́ ní ti tòótọ́.
Òfin àṣà ṣì jẹ́ orísun gidi ti òfin Nàìjíríà pẹ̀lú ètò ilé-ẹjọ́ ti ara rẹ̀. Àwọn àbùdá rẹ̀ tí a mọ̀ ni pé kò ní àkọsílẹ̀, ó lè yípadà, ó sì yàtọ̀ láti agbègbè dé agbègbè. Nípa àìní-àkọsílẹ̀ rẹ̀, Elias gẹ́gẹ́ bí Olórí Adájọ́ fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nínú ẹjọ́ Zaidan v Mohssen pé òfin àṣà ni ètò òfin èyíkéyìí tí kì í ṣe òfin àjùmọ̀lò (common law) tí kò sì jẹ́ èyí tí ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin Nàìjíríà tí ó nítòótọ́ gbé kalẹ̀, ṣùgbọ́n tí ó ṣeé múṣẹ tí ó sì dídandan láàárín àwọn ẹgbẹ́ tí ó wà lábẹ́ àṣẹ rẹ̀ [S23]. Nípa bí ó ṣe lè yípadà, Osborne C.J. nínú ẹjọ́ Lewis v Bankole (1908) pe ìyípadà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn àbùdá tí ó hàn gbangba jùlọ nínú àṣà ìbílẹ̀ ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, tí ó máa ń tẹ̀lé àwọn ìdí fún ohun tí ó wúlò nígbà gbogbo tí ó sì ń fi àìṣeé-ṣiyèméjì hàn nípa bí ó ṣe lè bá àwọn ipò tí ó yípadà mu láìsọ àwọn àbùdá tirẹ̀ pàtó nù pátápátá [S24].
Bí ó ṣe lè yípadà yẹn kì í ṣe ọ̀rọ̀ ẹnu lásán. Àpẹẹrẹ tí ó hàn kedere jùlọ ni ilẹ̀. Ilẹ̀ tí a dìmú lábẹ́ òfin àṣà jẹ́ èyí tí a kò lè gbé fún ẹlòmíràn tẹ́lẹ̀, tí a fi pamọ́ fún àwọn ìran tí ń bọ̀, tí a sì ń kà sí ohun mímọ́ fúnra rẹ̀ ní àwọn ibì kan, ṣùgbọ́n báyìí ó ṣeé gbé fún ẹlòmíràn nípa títà tààrà, ẹ̀bùn, ìfipamọ́, yíyá, àti pípín, ìyípadà tí àwọn ilé-ẹjọ́ Nàìjíríà tẹ́wọ́gbà gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ti agbára òfin àṣà láti yípadà fúnra rẹ̀ [S25].
Ètò nídìí ilẹ̀. Òfin ìpìlẹ̀ ni pé ẹbí tàbí àwùjọ ni ó ni ilẹ̀ dípò ẹnì kọ̀ọ̀kan. Ìní ti àwùjọ àti ti ẹbí jẹ́ àwọn èrò ìní pàtàkì tí kò sì sí àríyànjiyàn lórí wọn [S26]. Olórí ẹbí ni ó ń bójútó ilẹ̀ ẹbí, èyí tí ó wọ́pọ̀ jù ni ọmọkùnrin àgbà, ẹni tí ń pín àwọn apá ilẹ̀ fún àwọn ọmọ ẹbí fún lílò, tí ń gba owó ilé/ilẹ̀ níbi tí a bá yá a sí tí ó sì ń ṣe ìsirò fún wọn, ẹni tí kò sì lè gbé ilẹ̀ ẹbí fún ẹlòmíràn ní ti òfin nípa dídáṣe nìkan. Èyí ni òfin kan ṣoṣo tí ó lágbára jùlọ nínú òfin ohun-ìní ti Yorùbá, òun sì ni ìdí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹjọ́ ilẹ̀ ní Nàìjíríà fi ń dá lórí bóyá àwọn olórí ọmọ ẹbí fọwọ́ sí títà rẹ̀.
Òfin Lílo Ilẹ̀ (Land Use Act) ti ọdún 1978 fi gbogbo ilẹ̀ ní ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan sí abẹ́ àkóso gómìnà láti dìmú fún àwọn ènìyàn, tí ó sì yí àwọn ìní ilẹ̀ tí ó wà tẹ́lẹ̀ sí ẹ̀tọ́ láti gbé orí ilẹ̀. Kò pa ìní ilẹ̀ ti àṣà rẹ́ ní ti gidi: òfin àṣà tẹ̀síwájú láti ṣiṣẹ́ ní gúúsù lẹ́gbẹ̀ẹ́ Òfin náà, àti pé ìbáṣepọ̀ láàárín ilẹ̀ ẹbí àti ẹ̀tọ́ láti gbé orí ilẹ̀ lábẹ́ òfin ṣì jẹ́ ohun tí a ń jiyàn lé lórí [S27].
Ìjogúnba. Àṣà Yorùbá gbà pẹ̀lú àwọn ọ̀nà ìpín méjì tí ń bára wọn fẹsẹ̀múlẹ̀ tí a ṣàpèjúwe nínú Marriage and Family, ìdí ìgi per stirpes àti orí ojorí per capita [S28]. Àṣà tún gba ọmọ tí a bí lẹ́yìn ìgbéyàwó: nínú àṣà Yorùbá tí a tẹ́wọ́gbà nínú ẹjọ́ Alake v Pratt, níbi tí a ti gbà pé baba ni ó ni ọmọ, ọmọ tí a bí lẹ́yìn ìgbéyàwó máa ń pín dọ́gba pẹ̀lú àwọn ọmọ tí a bí lábẹ́ ìgbéyàwó tí a ṣe lábẹ́ Òfin Ìgbéyàwó (Marriage Ordinance) [S29]. Ìyẹn jẹ́ kókó pàtàkì kan tí ó yàtọ̀ sí òfin ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní àkókò náà, èyí tí ó le koko jù, ó sì jẹ́ àpẹẹrẹ kan tí òfin àṣà fi ní inú rere jù.
Agbègbè tí àríyànjiyàn tí ó wà láàyè tí kò sì tíì parí wà ni ẹ̀tọ́ ìjogúnba ti àwọn obìnrin. Àwọn òfin àṣà tí ń yọ àwọn ọmọbìnrin kúrò nínú ìjogúnba ni a ti kọ̀ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó lòdì sí òfin-ìbágbépọ̀, ní pàtàkì jùlọ nínú ẹjọ́ Ukeje v Ukeje (2014), bẹ́ẹ̀ sì ni Òfin Ẹ̀tọ́ Ọmọdé (Child Rights Act) ti ọdún 2003 ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà kan náà [S30]. Bóyá irú àwọn òfin bẹ́ẹ̀ jẹ́ apá kan tòótọ́ nínú àṣà Yorùbá rí, dípò kí ó jẹ́ ohun tí a mú le koko nígbà tí àwọn amúnisìn ń ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀, jẹ́ ìbéèrè ìtàn gidi kan tí àwọn ìwé ìwádìí kò tíì fún ní ìdáhùn tí ó dunjú.
Àríyànjiyàn tí a kò tíì yanjú. Èrò àwọn ọ̀mọ̀wé pín lórí èrò-ìdájọ́ repugnancy doctrine. Elias jiyàn pé ó ní ipa rere lórí ìdàgbàsókè òfin àṣà nípa yíyọ àwọn apá rẹ̀ tí ó le koko jù kúrò [S31]. Èrò òdìkejì, èyí tí a jiyàn lé lórí nínú àwọn ìwé ìwádìí àìpẹ́ yìí, ni pé ó yẹ kí a fojú sí òfin àṣà gẹ́gẹ́ bí ọ̀ràn òfin tí àwọn ilé-ẹjọ́ ń pinnu dípò kí ó jẹ́ ọ̀ràn ti òtítọ́ tí a ń fi ẹ̀rí ẹnu fìdí rẹ̀ múlẹ̀, àti pé ó yẹ kí a mú gbólóhùn repugnancy clause kúrò gẹ́gẹ́ bí àṣẹ́kù ìjọba amúnisìn tí ó ti dí ìdàgbàsókè àti ìfẹsẹ̀múlẹ̀ òfin àṣà lọ́wọ́, pẹ̀lú gbígbé àwọn ètò tí ó tọ́ kalẹ̀ fún ìtumọ̀ àti ìfìdí-òtítọ́-múlẹ̀ àwọn ìlànà àṣà [S32]. Àwọn ìdúró méjèèjì gba kókó òtítọ́ pàtàkì kan náà wọlé, èyí tí ó jẹ́ pé a ti fi ìwọ̀n àjèjì sí òfin Yoruba fún ohun tí ó ju ọgọ́rùn-ún ọdún lọ, àti pé èyí ni ìdí tí òfin àṣà fi wà ní ipò tí ó wà nínú ètò àtòjọ ipò òfin ti ilẹ̀ Nàìjíríà.
[S1] Teslim Olawale Elias, quoted as the epigraph in Modupe Nancy Wiwoloku, "The Role of Customary Law in the Nigerian Judicial System," Obafemi Awolowo University Law Journal, p. 133: African law strives consciously to reconcile the disputants in a law suit whereas English law often tends to limit itself to the bare resolution of the conflict by stopping at the mere apportionment of blame. https://oaulj.oauife.edu.ng/index.php/oaulj/article/download/13/12/22 [S2] Tunde Onadeko, "Yoruba Traditional Adjudicatory Systems," African Study Monographs 29, no. 1 (March 2008), pp. 15-28, on method (primary interviews with elders of the Ọba's courts at Ago-Iwoye and Oru-Ijebu, plus documentary sources) at p. 16, and on the four court strata with the ad hoc court as a fifth at pp. 22-23. https://jambo.africa.kyoto-u.ac.jp/kiroku/asm_normal/abstracts/pdf/29-1/06-26Onadeko.pdf [S3] Onadeko, pp. 17, 22-23, on the Baba as head of his immediate family with final pronouncements, hearing accuser then accused then witnesses, and passing matters up; and on the Olórí Ẹbí as the oldest man of the extended family appointed by family members without the Ọba's approval. [S4] Onadeko, pp. 18, 23, on the Olórí Ẹbí's informal court dealing with civil cases, the fine (ọ̀jẹ̀) or verbal apology particularly for a child or a wife of the family, the right of every adult to attend and contribute, the squatting and kneeling in presentation, the summarising of contributions, and the dinner and libation to the progenitors after settlement (citing Olaoba 1997). [S5] Onadeko, pp. 18, 24, on the Olórí Àdúgbò's jurisdiction over civil matters in the quarter, preliminary hearings in criminal cases, judgment on theft and adultery, appeals from the Olórí Ẹbí, sitting with other quarter heads, universal right of cross-examination by adults present, fining the guiltier party, and ostracism with the Ọba's approval. [S6] Onadeko, pp. 18-20, 24, on the Ọba's court as the apex, the only court that could impose capital punishment, hearing in public or behind closed doors, the requirement of consensus among adjudicating chiefs based on real rather than putative community consensus, the finality of judgment with appellants treated as rebels, and the single exception of appeal to a sovereign town's court. [S7] Onadeko, pp. 20-21, on Ògbóni/Òṣùgbò jurisdiction over cases involving dignitaries and the Ọba, its finality regardless of the Ọba's approval, and the Ọba's expectation to refer capital cases to it. [S8] Onadeko, pp. 25-26, on the ad hoc street court, elders who may not know the parties, immediate settlement of civil matters without fine or finding of guilt, and the elder's duty to pacify the aggrieved, protect the accused from mob action and refer criminal matters to the Ọba. [S9] Onadeko, p. 23, giving the proverb and the translation "He who gives judgment after listening to one side of a case is an unjust elder." Onadeko records the transcription both as A gbo ejo eti kan da, agba osika ni (p. 23) and, attached to the same English, as Agba kii wa loja kori omo tuntun wo (p. 26), which is in circulation as a distinct proverb about elders' presence preventing disorder; the transcription variance is his. [S10] Wiwoloku, "The Role of Customary Law," p. 140, on natural justice as reduced to audi alteram partem and nemo judex in causa sua. [S11] Onadeko, p. 24, on Ẹnu àgbà lobi ti ń gbọ́, glossed "Elders have the final say." [S12] Onadeko, p. 23, on civil settlement: either party might have overreacted, neither could be absolved, one might be seen as guiltier, and the mediator told both where they had behaved badly before requiring apology or warning. [S13] Onadeko, pp. 20, 26, on the Yoruba being concerned with reconciliation as well as blame with blame not paramount, and on good neighbourliness rather than justice per se being the concern in civil cases, with the preference for "guiltier" and "less guilty" over guilty and innocent. [S14] Onadeko, p. 18, on the civil/criminal distinction, the ọ̀daràn as one who has committed a heinous offence, the lists of criminal and civil offences, and the penalties, quoting William Bascom, The Yoruba of Southwestern Nigeria (Holt, Rinehart and Winston, 1965), p. 45, that murder, treason and burglary were normally punished by execution. [S15] Onadeko, pp. 17-18, on the descent group as a knot of collective legal responsibility vis-à-vis the higher judicial authority of the kingdom, and on individuals being seen primarily as members of their families before members of society at large. [S16] Onadeko, pp. 24-25, on the accused being left to conscience where facts were not established, on oath and ordeal, on the oath as self-imprecation charged with punishing powers taken on dreaded deities or sacred objects, and on the waiting period determining exoneration or condemnation. [S17] Onadeko, p. 25, on a woman accused of witchcraft being tried by the Ọba/Ògbóni court or handed to the Polo deity, and on the sasswood (obò) ordeal, citing Meek (1971: 270). [S18] Wiwoloku, "The Role of Customary Law," pp. 139-140, quoting Section 13 of the Supreme Court Ordinance 1900, Section 27(1) of the High Court of Lagos Act (Cap 80) adding the incompatibility test, and the proviso to Section 14(3) of the Evidence Act (Cap E14, LFN 2004) adding the public policy test; and citing Laoye & Ors v Oyetunde (1944) A.C. 170. [S19] Rufai v Igbira N.A. (1957) N.R.N.L.R. 178, per Brown C.J., as reported in Wiwoloku, p. 140: a rule is not repugnant merely because it is inconsistent or contrary to English law. [S20] Eleko v Government of Nigeria, per Lord Atkin, as quoted in Wiwoloku, p. 141: the court cannot itself transform a barbarous custom into a milder one; if it still stands in its barbarous character it must be rejected as repugnant to natural justice, equity and good conscience. Wiwoloku notes the case concerned native customs on the deposition of chiefs. [S21] Wiwoloku, pp. 142-143, on Sections 72 and 73 of the Evidence Act providing for judicial notice, Section 14 denying customary law that status, the requirement of strict proof with corroboration, the burden lying on the party asserting the custom, and judicial notice as the only route around strict proof; citing J. O. Asein, Introduction to Nigerian Legal System (Ababa Press, 2005), p. 120. [S22] Onadeko, pp. 21-22, on the 1908 transfer of homicide jurisdiction from the Ọba's court to the Chief Justice in Lagos (citing Tamuno 1978: 75), on the Native Court Ordinance 1914 and its A to D grading, on the Native Authority Ordinance conferring judicial responsibilities on recognised Ọba and Baálẹ̀ (citing Asiwaju 1980: 113), on prompt rejection of court composition in many areas, and on native courts in practice following administrative officers' whims. [S23] Zaidan v Mohssen (1973) 11 S.C. 1, per Elias C.J.N., quoted in Wiwoloku, p. 135. [S24] Lewis v Bankole (1908) 1 N.L.R. 81, per Osborne C.J., quoted in Wiwoloku, pp. 135-136, on flexibility as a striking feature of West African native custom. [S25] Wiwoloku, pp. 136-137, on the original inalienability of customary land and its subsequent alienability by sale, gift, pledge, loan and partition as a demonstration of customary law's flexibility, citing Odejoke & Ors v John Holt (1942) 8 W.A.C.A. 152 among others. [S26] On communal and family ownership as the two prominent and undisputed land holding concepts, and on the family head's management, allocation and rent-collection duties: S.P.A. Ajibade & Co., "Cultural and Legal Considerations in Family Land and Property Inheritance in Nigeria," https://spaajibade.com/cultural-and-legal-considerations-in-family-land-and-property-inheritance-in-nigeria/ [S27] On the Land Use Act 1978 operating throughout the country while customary law continues to operate in the south: same source as [S26]; and on family property under the Act, "The Land Use Act and the Institution of Family Property in Nigeria," Journal of African Law (Cambridge), https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-law/article/abs/land-use-act-and-the-institution-of-family-property-in-nigeria/DE7956A23C64B3211354CE58C069F481 [S28] On ìdí ìgi (per stirpes) and orí ojorí (per capita) as the two methods under Yoruba native law and custom: source as [S26]. On the litigation, Dawodu v Danmole (1962) 1 N.L.R.W 1053, cited in Wiwoloku, p. 136 n.16. [S29] Alake v Pratt (1955) 15 W.A.C.A. 20, on the Yoruba custom accepted by the courts that an acknowledged child born out of wedlock shares equally with children of a marriage under the Marriage Ordinance; discussed with its public policy limits in Wiwoloku, p. 142. [S30] Ukeje v Ukeje (2014) SC and the Child Rights Act 2003, cited in Wiwoloku, p. 145 nn.56-57. [S31] On Elias's argument that the repugnancy doctrine had a positive effect by removing superstitious and harsh elements from customary law: "Repugnancy Doctrine and Customary Law in Nigeria: A Positive Aspect of British Colonialism," African Research Review, https://www.ajol.info/index.php/afrrev/article/view/41055 [S32] Wiwoloku, pp. 145-146, arguing that customary law should be treated as a question of law rather than of fact, that the repugnancy clause should be removed as a colonial-era relic hindering the growth and legitimacy of customary law, and that mechanisms should be established for proper interpretation and validation of customary norms.
Courtship and ìdána, bridewealth, how polygynous households actually worked from the inside, divorce, fostering, and what Christianity, Islam and the city changed.
The market as an economic, social and political institution, the four-day cycle, women's control of trade and what it bought them, guilds, esusu credit, family land, apprenticeship and the cocoa century.
Lagos and Ibadan, the emigration wave, where traditional institutions actually stand in the Nigerian state, religion in the family, and an honest account of what has persisted and what has gone.
The CMS mission and Crowther, how and why Yoruba people converted to two world religions, the British annexation, indirect rule and what it did to kingship, and the making of "Yoruba" as one identity.
The oba and why Yoruba kingship was sacred and constrained at the same time, the chieftaincy title system, the palace, the town council, Ogboni as judiciary and check, and how a king was actually removed.
How a Yoruba person is located among relatives, in a physical compound and in a descent group, and why seniority rather than sex does most of the organizing work.