Ọ̀yọ́: A Full History
A comprehensive history of the Ọ̀yọ́ kingdom from its ancient origins at Ọ̀yọ́-Ilé and imperial consolidation to colonial bombardment and modern succession politics.
advancedhigh·
Loading…
A comprehensive history of the Ọ̀yọ́ kingdom from its ancient origins at Ọ̀yọ́-Ilé and imperial consolidation to colonial bombardment and modern succession politics.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ọ̀yọ́ jẹ́ ìpínlẹ̀ ilẹ̀-ọba àtijọ́ ní apá àríwá Yorùbá, tí ó bẹ̀rẹ̀ ní olú-ìlú àtijọ́ ti Ọ̀yọ́-Ilé tí wọ́n sì tún tẹ̀ ẹ́ dó ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún sí ibùdó rẹ̀ ìgbàlódé ní apá gúúsù sí i. Nígbà tí agbára rẹ̀ ga jù lọ láàárín ọ̀rúndún kẹtàdínlógún sí àárín ọ̀rúndún kejìdínlógún, ìjọba náà lo ẹgbẹ́ ológun ẹlẹ́ṣin tí ó lágbára gidigidi, ètò ìgbà-ìṣákọ́lẹ̀ gbígbòòrò tí ó dé etí-òkun, àti ètò ìṣèjọba tí ó díjú ti ìfẹ̀sẹ̀kílẹ̀ àti ìwọ̀ntúnwọ̀nsì láàárín ọba àti àwọn ọlọ́lá afọbajẹ. Lẹ́yìn ìpínyà nínú ìṣèlú abẹ́lé, àwọn ìṣọ̀tẹ̀ láti àwọn agbègbè, àti àwọn ìfúngbà láti òde, wọ́n kọ olú-ìlú àtijọ́ náà sílẹ̀ ní àwọn ọdún 1830, èyí tí ó fa ìtẹ̀dó ìlú òde-òní ti Ọ̀yọ́, níbi tí ìjọba àbáláyé ti ń tẹ̀síwájú láti ní ipa pàtàkì nínú àṣà àti ìṣèlú.
Ìtẹ̀dó àbáláyé ti Ọ̀yọ́ ní àjọṣe púpọ̀ pẹ̀lú àkójọpọ̀ àwọn ìtàn tí ó yí olú-ìlú àwọn baba ńlá ti Ilé-Ifẹ̀ ká [S1]. Gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ tí Samuel Johnson ṣe, ìlú Ọ̀yọ́-Ilé jẹ́ èyí tí Ọ̀rànmíyàn tẹ̀ dó, ẹni tí ìtàn àfẹnusọ rántí gẹ́gẹ́ bí ọmọ-aládé ti Ilé-Ifẹ̀, ọmọkùnrin tàbí ọmọ-ọmọ ti Odùduwà [S1]. Nínú àṣà ìtàn yìí, Ọ̀rànmíyàn jáde lọ sí ogun, pẹ̀lú ìtọ́sọ́nà láti ọ̀dọ̀ ejò oògùn kan tí a rán láti wá ibi tí ó dára fún ìtẹ̀dó [S1]. Ejò náà wọ inú ilẹ̀ lọ ní ibùdó tí a ń pè ní Ajaka, níbi tí Ọ̀rànmíyàn ti tẹ Ọ̀yọ́-Ilé dó, tí ó sì fi ìpìlẹ̀ ìtẹ̀lé-ọba lélẹ̀ fún àwọn olùṣàkóso tí wọ́n ṣe ìjọba lórí orílẹ̀-èdè tí ń yọjú náà [S1].
Àwọn onímọ̀ ìtàn ilé-ẹ̀kọ́ gíga ń ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn ìtàn ìtẹ̀dó wọ̀nyí nípasẹ̀ àwọn ojú-ìwòye àríwísí oríṣiríṣi. Robin Law tọ́ka sí i pé àṣà ìtàn nínú èyí tí Ọ̀rànmíyàn jogún ilẹ̀ nìkan nígbà tí àwọn ọmọ-aládé yòókù jogún adé tàbí ọrọ̀ ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ èrò-ìjọba [S2]. Àwọn ọlọ́lá Ọ̀yọ́ lo àgbékalẹ̀ ìtàn yìí láti fi ẹ̀sẹ̀ ìfẹ̀sí-ilẹ̀ wọn múlẹ̀ ní ọ̀nà títọ́ àti láti fi ìdọ́gba ìran-ọba hàn pẹ̀lú àwọn ilẹ̀-ọba àtijọ́ bíi Ilé-Ifẹ̀ àti Benin [S2]. Àwọn onímọ̀ ìtàn ń jiyàn lórí bóyá Ọ̀rànmíyàn jẹ́ aṣẹ́gun kan pàtó nínú ìtàn tàbí àwòrán ìran-ìdílé tí a kọ padà sẹ́yìn láti sọ oríṣiríṣi àwùjọ ìṣèlú di ọ̀kan lábẹ́ àbò baba ńlá kan ṣoṣo [S2][S3].
+---------------------------------+
| Odùduwà Tradition (Ilé-Ifẹ̀) |
+----------------+----------------+
|
v
+---------------------------------+
| Ọ̀rànmíyàn (Dynastic Founder)|
+----------------+----------------+
|
v
+----------------------+----------------------+
| |
v v
+-----------------------+ +-----------------------+
| Àjàká (First Reign) | | Ṣàngó (Deified Ruler)|
+-----------------------+ +-----------------------+
Ìwádìí awalẹ̀pìtàn tí a ṣe ní Ọ̀yọ́-Ilé fi àìbáramu àsìkò hàn pẹ̀lú ìrántí ìtàn àfẹnusọ nípa ìran-ọba. Àwọn awalẹ̀pìtàn àti àyẹ̀wò rédíòkábọ̀nù tí Babatunde Agbaje-Williams darí fi hàn pé ènìyàn ti ń gbé ní ibùdó ìtẹ̀dó ti Ọ̀yọ́-Ilé ní kùtùkùtù bíi òpin ẹgbẹ̀rún ọdún kìíní Sànmánì Kristẹni (CE), ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún ṣáájú àsìkò ìtẹ̀dó ìran-ọba àtijọ́ tí àtòlẹ́sẹẹsẹ àfẹnusọ tí a tọpinpin sẹ́yìn dábàá [S5]. Ẹ̀rí awalẹ̀pìtàn yìí fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé àwọn àkójọpọ̀ ènìyàn àkọ́kọ́ ti wà ní agbègbè pápá savánà àríwá tipẹ́ kí ìpínlẹ̀ ìran-ọba tó fẹsẹ̀ àṣẹ rẹ̀ múlẹ̀ ní tòótọ́ [S5].
Agbègbè mìíràn tí àwọn onímọ̀ ń sọ̀rọ̀ lórí rẹ̀ jẹ mọ́ àkójọpọ̀ àṣà àti ẹ̀yà ti ìbẹ̀rẹ̀ Ọ̀yọ́. B. A. Agiri fi hàn pé ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ìgbà ìbẹ̀rẹ̀ kì í ṣe àwùjọ Yorùbá tí ó ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ ní ti àṣà, bí kò ṣe àdàpọ̀ àkójọpọ̀ ìṣèlú tí ó ní àbájáde láti inú ìbáṣepọ̀ tí ó tẹ̀síwájú, ìgbéyàwó àjọṣe-orílẹ̀-èdè, àti pàṣípààrọ̀ àwọn ètò pẹ̀lú àwọn àwùjọ aládùúgbò Nupe àti Borgu [S6]. Àwọn ipa láti àríwá wọ̀nyí fi àpá tí ó tọ́jọ́ sílẹ̀ lórí ètò ogun ìbẹ̀rẹ̀ Ọ̀yọ́'s, àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀sìn, àti àwọn ìran ọba [S6].
Olùṣàkóso gíga jù lọ ti Ọ̀yọ́ ń jẹ́ orúkọ oyè Aláàfin, èyí tí a túmọ̀ ní ti ìrísí-ọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí oní-ààfin (ní tààràtà, olówó tàbí olúwa ààfin) [S1]. Aláàfin ní àṣẹ mímọ́ lórí gbogbo ilẹ̀ náà, tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí adarí ìṣèlú, àárín gbùngbùn ìṣọ̀kan ìran-ọba ní ti àpẹẹrẹ, àti alárinà mímọ́ láàárín àwọn baba ńlá àti àwọn ènìyàn tí ó wà láàyè [S1][S2].
Pẹ̀lú ipò gíga ti ìtẹ́ náà, Aláàfin kò lo àṣẹ pátápátá tí kò lẹ́gbẹ́ nínú òfin-ìbílẹ̀ àbáláyé [S2]. Ọba náà ṣàkóso lábẹ́ ètò ìfẹ̀sẹ̀kílẹ̀ àti ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ti òfin-ìbílẹ̀, tí ó nílò ìfìmọ̀ṣọ̀kan àwọn ìgbìmọ̀ ọlọ́lá ajogúnbá láti gbé àwọn òfin pàtàkì kalẹ̀, láti kó àwọn ọmọ ogun ilẹ̀-ọba jọ, tàbí láti mú ìdájọ́ ilé-ẹjọ́ ṣẹ [S2][S3]. Ara ti Aláàfin fúnra rẹ̀ wà ní ìpamọ́ púpọ̀ sí inú ààfin títóbi náà (ààfin), tí kì í sì í jáde sí gbangba àfi lásìkò àwọn ètò ìsìn ìjọba àti àwọn ọdún pàtàkì [S1].
Àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn àfẹnusọ tọ́jú àtòlẹ́sẹẹsẹ kíkún ti àwọn ìgbà ìjọba, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àkọsílẹ̀ tí a kọ sílẹ̀ lásìkò náà ṣáájú òpin ọ̀rúndún kẹtàdínlógún dákẹ́ rọrọ́, èyí tí ó fi gígùn àkókò ìjọba ìbẹ̀rẹ̀ àti àwọn ọjọ́ orí pàtó sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbá [S2][S3].
================================================================================
ERA MONARCH(S) NOTABLE DEVELOPMENTS
================================================================================
Early Dynastic Ọ̀rànmíyàn, Àjàká, Ṣàngó, Founding at Ọ̀yọ́-Ilé; internal
Kòrí struggles; deification of Ṣàngó [S1][S2].
--------------------------------------------------------------------------------
Exile & Restoration Orompoto, Abípa Exile at Ìgbòho under Nupe/Borgu
(16th–17th c.) pressure; cavalry introduction;
reoccupation of Ọ̀yọ́-Ilé [S1][S2].
--------------------------------------------------------------------------------
Imperial Zenith Ọ̀jìgí, Abíọ́dún Territorial expansion; coastal
(18th c.) trade dominance; political checks [S2][S3].
--------------------------------------------------------------------------------
Decline & Relocation Àwólẹ̀, Àtìbà Àfọ̀njá revolt; Fulani pressure;
(19th c.) fall of Ọ̀yọ́-Ilé; modern Ọ̀yọ́
founded c. 1837 [S1][S2][S4].
================================================================================
Lẹ́yìn ìjọba Ọ̀rànmíyàn, ìtẹ́ náà kọjá sí ọwọ́ àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ Àjàká àti Ṣàngó [S1]. Ṣàngó, ẹni tí a bọlá fún nítorí ìwà jagunjagun rẹ̀ àti àkóso lórí agbára ẹ̀dá, ni a sọ di òrìṣà àrá àti mànàmáná lẹ́yìn ikú rẹ̀, tí ó sì di kókó pàtàkì nínú ẹ̀tọ́ ìjọba aládé ilẹ̀ ọba náà [S1]. Lábẹ́ àwọn alákòóso ìbẹ̀rẹ̀ tí ó tẹ̀lé e, bíi Kòrí, ìjọba tuntun náà fẹsẹ̀ àwọn ààlà rẹ̀ tí ó sún mọ́ ọn múlẹ̀ [S1].
Nígbà ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, ilẹ̀ ọba náà jìyà àwọn àjálù ogun ńlá látàrí àwọn ìkọlù láti Nupe àti Borgu [S2][S3]. A fi ipá mú àfin ọba láti kọ Ọ̀yọ́-Ilé sílẹ̀, tí ó sì bọ́ sí àkókò àtìpó gígùn kọjá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba [S1][S2]. Àfin náà dá olú-ìlú fúngbàdíẹ̀ sílẹ̀ ní Ìgbòho [S1][S2].
Ní àkókò ìkúrò níbùgbé yìí, àwọn àtúnṣe pàtàkì nínú ètò ológun àti ètò ìṣètò wáyé. Aláàfin Orompoto, tí ìtàn àtẹnudẹ́nu kọ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí obìnrin alákòóso, tún ètò ológun tò nípa mímú ẹgbẹ́ ológun ẹlẹ́ṣin tí ó wà títí wọlé, èyí tí ó lo àǹfààní ilẹ̀ pápá koríko [S1][S2]. Pẹ̀lú àwọn ẹlẹ́ṣin ogun, àwọn ológun Ọ̀yọ́ lé àwọn ìkọlù Nupe padà, wọ́n fi ẹsẹ̀ àwọn ààlà múlẹ̀, wọ́n sì mú kí ìjọba náà gbáradì fún jíjẹ gàba lórí agbègbè náà [S2]. Lẹ́yìn ìfẹsẹ̀múlẹ̀ ní Ìgbòho, Aláàfin Abípa darí ìpadàsípò ní ti ẹ̀tọ́ sí Ọ̀yọ́-Ilé, tí ó sì mú ibùjókòó ìjọba àwọn baba ńlá padàbọ̀sípò [S1][S2].
Nígbà tí ó fi di apá ìparí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún àti ọ̀rúndún kejìdínlógún, Ọ̀yọ́ ti dàgbà di ilẹ̀ ọba gbígbòòrò [S2]. Lábẹ́ àwọn ọba bíi Ọ̀jìgí, àwọn ẹgbẹ́ ológun ẹlẹ́ṣin fẹ̀ lọ sí gúúsù ìwọ̀-oòrùn sí etíkun, wọ́n tẹrí Dahomey ba, wọ́n sì mú kí àwọn ojú ọ̀nà ìṣòwò pàtàkì wà lábẹ́ owó-orí ilẹ̀ ọba náà [S2][S3].
Àárín sí apá ìparí ọ̀rúndún kejìdínlógún, pàápàá jùlọ ìjọba Aláàfin Abíọ́dún, sàmì sí góngó ètò ọrọ̀ ajé àti ti ìṣòwò fún ilẹ̀ ọba náà [S2]. Abíọ́dún gbé ìṣòwò àti ìfẹsẹ̀múlẹ̀ síwájú ìṣẹ́gun lórí ilẹ̀ [S2]. Bí ó tilẹ̀ rí bẹ́ẹ̀, ọ̀rọ̀ ajé tí ó gbilẹ̀ yìí fi àwọn aáwọ̀ ìgbékalẹ̀ jíjinlẹ̀ pamọ́ láàárín aláṣẹ ọba àti àwọn ìran ọlọ́lá lórí pípín àwọn owó tí ń wọlé látinú ìṣòwò àti jíjẹ gàba lábẹ́ òfin [S2][S3].
Bí ọ̀rúndún kejìdínlógún ti ń parí lọ, àìfẹsẹ̀múlẹ̀ ètò ìṣàkóso bẹ́ sí aáwọ̀ abẹ́lé. Aláàfin Àwólẹ̀ bọ́ sí ìforígbárí tààrà pẹ̀lú àwọn olórí ológun agbègbè pàtàkì àti àwọn ọlọ́lá olú-ìlú [S1][S2]. Aáwọ̀ náà jinlẹ̀ sí i ní nǹkan bí ọdún 1817 nígbà tí Àfọ̀njá, tí í ṣe Ààrẹ Ọ̀nà Kakaǹfò (olórí gbogbogbòò fún àwọn ológun) tí a fi sí ìlú ààlà àríwá ti Ìlọrin, ṣọ̀tẹ̀ sí àṣẹ ilẹ̀ ọba náà [S1][S2]. Àfọ̀njá dara pọ̀ mọ́ àwọn olùgbé Mùsùlùmí ìbílẹ̀, àwọn òṣìṣẹ́ Hausa, àti àwọn aṣáájú ẹ̀sìn Fulani [S1][S2].
Ìforígbárí tí ó tẹ̀lé e, pẹ̀lú ìtẹ̀síwájú sí gúúsù láti ọwọ́ Sokoto Caliphate, da àwọn agbègbè àríwá rú [S1][S2]. A ya Ọ̀yọ́-Ilé sọ́tọ̀, a sàgbàká rẹ̀, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín a sì wó o palẹ̀ tí a sì kọ ọ́ sílẹ̀ ní àwọn ọdún 1830 [S1][S2][S4]. Àwọn ènìyàn náà ṣí lọ sí gúúsù sínú agbègbè àkópọ̀ igbó àti pápá [S1][S4].
Ní nǹkan bí ọdún 1837, Ọmọba Àtìbà, tí í ṣe ọmọkùnrin Aláàfin Abíọ́dún, kó àwọn ìran ọba àti àwọn olùgbé olú-ìlú tí ó kù jọ láti dá olú-ìlú tuntun sílẹ̀ ní Àgọ́ d'Ọ̀yọ́, ibùdó ìlú òde-òní ti Ọ̀yọ́ [S1][S4]. Aláàfin Àtìbà tún àwọn ètò ìṣèlú àbáláyé gbé kalẹ̀, ní títún àwọn ilé-iṣẹ́ ilẹ̀ ọba náà ṣe láti dáàbò bo àwọn agbègbè Yorùbá tí ó kù lòdì sí àwọn ìkọlù láti àríwá [S4].
+--------------------------------------------------------------------------+
| Ọ̀YỌ́ CONSTITUTIONAL BALANCE OF POWER |
+--------------------------------------------------------------------------+
| |
| +----------------------------------------------------------+ |
| | THE ALÁÀFIN | |
| | (Executive, Sacred Sovereign, Patron) | |
| +----------------------------+-----------------------------+ |
| | |
| Checks via | Appoints / Controls |
| Rejection / Divination | Palace Retainers |
| | |
| v |
| +----------------------------+-----------------------------+ |
| | THE ÌLÀRÍ | |
| | (Royal Bodyguards, Tax Collectors, Envoys) | |
| +----------------------------------------------------------+ |
| |
| +----------------------------+-----------------------------+ |
| | Ọ̀YỌ́ MESI | |
| | (Seven Non-Royal Kingmakers; Led by Baṣọ̀run) | |
| +----------------------------+-----------------------------+ |
| | |
| Judicial / Ritual | Mediates between |
| Balancing Mechanism | King and Nobility |
| | |
| v |
| +----------------------------+-----------------------------+ |
| | ÒGBÓNI SOCIETY | |
| | (Earth Deity Cult / Constitutional Tribunal) | |
| +----------------------------------------------------------+ |
+--------------------------------------------------------------------------+
Ìṣàkóso Ọ̀yọ́ gbẹ́kẹ̀ lé pínpín àwọn agbára ìṣàkóso, ìdájọ́, àti ológun lọ́nà tó díjú sí àárín àwọn àjọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ [S2].
Ọ̀yọ́ Mesi ni ìgbìmọ̀ ọba tó ga jù lọ, tó ní àwọn ìjòyè àjogúnbá méje tí kì í ṣe ọmọ ọba tí wọ́n ṣojú fún àwọn agboolé ìlú pàtàkì ní olú-ìlú [S1][S2]. Baṣọ̀run ni olórí ìgbìmọ̀ náà, ẹni tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alákòóso àgbà àti olórí ohùn àwọn ìjòyè ìlú [S1][S2].
Àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì ní àṣẹ òfin tó ga jù lọ lórí jíjẹ ọba [S1][S2]. Lẹ́yìn ikú Aláàfin kan, ìgbìmọ̀ náà máa ń yan ẹni tí yóò jẹ nípò rẹ̀ láti inú àwọn ìdílé ọba tí ó tọ́ [S1].
Síwájú sí i, ìgbìmọ̀ náà ń dẹ́kun ìwà aninilára ti ọba. Bí Aláàfin kan bá rú ètò àbágbèfè tàbí tí ó pàdánù ìtẹ́wọ́gbà lọ́wọ́ àwọn ènìyàn, àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì, lábẹ́ ìdarí Baṣọ̀run, lè kéde àìnígbàgbọ́ nínú rẹ̀ [S1][S2]. Ìkọ̀sílẹ̀ yìí ni a máa ń fi tó ọba létí lọ́nà tí ó bá ìlànà mu nípa gbígbé ẹyin odídẹ tàbí igbá òfo tí a dé lé e lọ́wọ́, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ àṣẹ ìbílẹ̀ pé:
"Àwọn òrìṣà kọ̀ ọ́, ilẹ̀ kọ̀ ọ́, àwọn ènìyàn kọ̀ ọ́" [S1]
Ní kété tí ó bá gbọ́ ìkéde yìí, òfin àbágbèfè mímọ́ ń bẹ lórí Aláàfin láti gbara rẹ̀ lẹ́mìí nípasẹ̀ ìṣe ìbílẹ̀, láti pàrọ̀ ọ̀nà fún jíjẹ ọba mìíràn ní àlàáfíà [S1][S2].
Ẹgbẹ́ Ògbóni ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ilé-ẹjọ́ ẹ̀sìn àti ti ìdájọ́ tí ó ń parí aáwọ̀ láàárín Aláàfin àti àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì [S2]. Pẹ̀lú ìpìlẹ̀ rẹ̀ lórí bíbọ Ilẹ̀ (òrìṣà Ilẹ̀), Ògbóni kó àwọn àgbàlagbà ìlú, àwọn aṣáájú ẹ̀sìn, àti àwọn olórí ìjọba jọ pọ̀ [S2]. Nítorí pé gbígbà ẹ̀jẹ̀ ènìyàn sílẹ̀ lórí Ilẹ̀ jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ ẹ̀mí ńlá, Ògbóni nìkan ló ní àṣẹ lórí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ tó tọ́ sí ikú àti àwọn aáwọ̀ ńlá ti òfin ìjọba, tí ó sì jẹ́ agbára ìwọ́ntúnwọ̀nsì tí ó ń dènà lílo agbára láìbòfinmu látọ̀dọ̀ ọba àti àwọn afọba-jẹ [S2].
Ààrẹ Ọ̀nà Kakaǹfò ni olórí gbogbogbòò àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ ọba lójú ogun [S1][S2]. Gẹ́gẹ́ bí àṣà òfin ìbílẹ̀, a máa ń yan Kakaǹfò nítorí ìmọ̀ àti agbára ogun rẹ̀, a sì gbọ́dọ̀ jẹ́ kí ó máa gbé lẹ́yìn odi olú-ìlú, ní pàtàkì ní agbègbè ààlà tí ewu wà [S1][S2]. Ìyapa nípa ibùgbé yìí wà fún dídènà kí àwọn olórí ogun má baà gba agbára ìṣèlú tààràtà ní olú-ìlú [S1][S2]. Òfin ológun tó lágbára de Kakaǹfò láti gbọ́dọ̀ ṣẹ́gun pátápátá nínú àwọn ogun tí a rán an tàbí kí ó kú sí ojú ogun láàárín àkókò kan pàtó [S1].
Láti ṣàkóso ilẹ̀ ọba, bójú tó àwọn ilẹ̀ àti ohun-ìní ọba, gba ìṣákọ́lẹ̀ ilẹ̀ ọba, àti láti ṣe àwọn iṣẹ́ aṣojú ìjọba, ọba ní ẹgbẹ́ àwọn òṣìṣẹ́ ìṣàkóso ńlá tí a mọ̀ sí Ìlàrí [S1][S2]. Àwọn òṣìṣẹ́ wọ̀nyí, lọ́kùnrin àti lóbìnrin, ni a yà sọ́tọ̀ nípa ètò ìsìn fún ìdílé ọba, wọ́n sì máa ń fá orí wọn ní àfájùbù pẹ̀lú gbígbẹ́ e gẹ́gẹ́ fún oògùn ààbò [S1]. Nípa ṣíṣiṣẹ́ tààràtà lábẹ́ àṣẹ ọba, a máa ń rán àwọn Ìlàrí lọ sí àwọn agbègbè tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ láti bójú tó àwọn alákòóso ibẹ̀, mú kí ìgbowó-orí fún ilẹ̀ ọba rọgbọ, àti láti rí i dájú pé àwọn ohun tí olú-ìlú fẹ́ wà ní àmójútó láìsí lábẹ́ àkóso àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì [S1][S2].
Ìṣàkóso ilẹ̀ ọba ní ìsopọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú kàlẹ́ńdà àwọn ètò ìsìn ní gbangba tí ó tún àṣẹ ẹ̀sìn àti ìtẹríba ti sísan ìṣákọ́lẹ̀ mú lágbára [S1].
+--------------------------------------------------------------------------+
| ANNUAL IMPERIAL FESTIVAL CYCLE |
+--------------------------------------------------------------------------+
| FESTIVAL | PRIMARY FUNCTION | CIVIC / RELIGIOUS ROLE |
+=============+================================+===========================+
| Bẹrẹ | Political-tributary renewal | Vassals deliver thatch |
| | | grass to re-roof afin |
| | | [S1]. |
+-------------+--------------------------------+---------------------------+
| Ọ̀run | Divine mandate verification | Baṣọ̀run divines state of |
| | | Aláàfin's cosmic favor |
| | | [S1]. |
+-------------+--------------------------------+---------------------------+
| Ṣàngó & | Ancestral legitimation & state | Public liturgies honoring |
| Molẹ̀ | protection | deified royal ancestors |
| | | [S1]. |
+--------------------------------------------------------------------------+
Odún Bẹrẹ jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún fún àtúnṣe ìṣèlú àti ìfaramọ́ aráàlú [S1]. Ó pọn dandan fún àwọn olùṣàkóso agbègbè, àwọn olóyè tó ń san ìṣákọ́lẹ̀, àti àwọn aṣáájú ìlú tí wọ́n gbáralé e láti rìnrìn-àjò lọ sí olú-ìlú, láti mú àdìpọ̀ bẹrẹ (koríko àkọ̀) tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ kórè wá fún àtúnkọ́ òrùlé agbo ààfin títóbi náà [S1]. Ìṣe àjọṣe lágbára yìí jẹ́ àmì ìtẹ́wọ́gbà àkóso Aláàfin [S1]. Àwọn àsè gbangba, ijó ìlú, àti pínpín ọrọ̀ ọba ló máa ń wáyé pẹ̀lú àjọ̀dún náà, èyí tí ń ṣayẹyẹ àtúnyọ iṣẹ́ àgbẹ̀ àti ìṣọ̀kan ilẹ̀ ọba [S1].
Odún Ọ̀run jẹ́ ètò ìsìn ọdọọdún tí Baṣọ̀run ń ṣe [S1]. Níwọ̀n bí a ti ń ṣe é láàárín àwọn ibi ìkọ̀kọ̀, ètò ìsìn yìí ní nínú dídá Ifá púpọ̀ láti ṣe àyẹ̀wò ipò tẹ̀mí ọba tí ń jẹ [S1]. Nípasẹ̀ àwọn ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò wọ̀nyí, Baṣọ̀run ṣe ìwádìí bóyá Aláàfin ṣì ń gbádùn àtìlẹ́yìn tẹ̀mí láti ọ̀dọ̀ àwọn baba ńlá àti ọ̀run láti ṣàkóso ilẹ̀ náà [S1]. Bí ifá bá fihàn pé àṣẹ tẹ̀mí ọba ti parí, a ó bẹ̀rẹ̀ ètò àbádòfin fún rírọ ọba lóye [S1].
Àwọn ètò ìsìn ìjọba tí a yà sọ́tọ̀ fún Ṣàngó àti Molẹ̀ ṣe ayẹyẹ àwọn baba ńlá ọba tí wọ́n di òrìṣà àti àwọn òrìṣà ààbò orílẹ̀-èdè [S1]. Àwọn olúwo (Mọgàbá) ti ẹgbẹ́ àlùfáà Ṣàngó ṣe àwọn ààtò gbangba tí ń pe mànàmáná àti agbára àwọn baba ńlá láti rí i dájú pé àlàáfíà, àṣeyọrí ológun, àti ẹ̀mí gígùn ọba wà [S1].
Lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún ogun ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn ìfẹ́-inú amúnisìn ti Britain gbòòrò sí abẹ́nu ilẹ̀ láti agbègbè amúnisìn ti Lagos [S4]. Ìtẹríba lábẹ́ òfin ti Ọ̀yọ́ wáyé ní oṣù kọkànlá ọdún 1895, nígbà tí Captain R. L. Bower, Aṣojú Ilẹ̀ Britain ní Ibadan, darí ẹgbẹ́ ọmọ ogun kan tí ó kọlu ìlú Ọ̀yọ́ pẹ̀lú bọ́m̀bù [S4].
1895 British Bombardment (Captain R. L. Bower)
|
v
Submission of Aláàfin Adéyẹmí I [S4]
|
v
+-------------------------------------------------------------+
| British Indirect Rule Era (c. 1900–1950s) |
| - Resident Captain W. A. Ross backs Aláàfin Ladigbolu I |
| - Subordination of regional centers (e.g. Ibadan) |
+------------------------------+------------------------------+
|
+-----------------------+-----------------------+
| |
v v
+-------------------------------+ +-------------------------------+
| Historical Revival Reading | | "Invented Autocracy" Reading |
| (Restoring authentic regional | | (Fabricating an artificial |
| authority; Babayemi [S10]) | | despotism; Atanda [S4]) |
+-------------------------------+ +-------------------------------+
Ìkọlù pẹ̀lú bọ́m̀bù náà pa ààfin (ààfin) àti àwọn agbo ilé ìlú run, èyí tí ó fi ipá mú Aláàfin Adéyẹmí I láti tẹríba fún àṣẹ amúnisìn ti Britain [S4]. Àkọsílẹ̀ àkójọ ìwé àti àwọn ìtàn àfẹnusọ kò sọ ohun kankan nípa iye àwọn tí ó kú gangan àti ìparun àwọn ohun èlò ààtò mímọ́ nínú ààfin tòun ti abẹ́nu nígbà ìkọlù ọdún 1895 náà [S4].
Lábẹ́ ètò Ìṣàkóso Ẹlẹ́lòmíràn ti Britain tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ìṣàkóso amúnisìn ti Britain tún agbára ìtẹ́ ṣe [S4]. Captain W. A. Ross, ẹni tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Aṣojú Ilẹ̀ Britain fún Ìgbèríko Ọ̀yọ́ láti 1906 sí 1931, ṣe àgbékalẹ̀ àjọṣepọ̀ ìṣàkóso tímọ́tímọ́ pẹ̀lú Aláàfin Ladigbolu I (ẹni tí ó jọba láti 1911 sí 1944) [S4].
Ìjọba amúnisìn fún Aláàfin ní àṣẹ ìdájọ́ àti ti ìṣàkóso lórí àwọn agbègbè tí wọ́n ti dá wà fún àwọn ìran, títí kan ìlú ńlá ológun tó ń gbòòrò ti Ibadan [S4].
Àwọn onímọ̀ kò fẹnu kò lórí bí a ṣe lè túmọ̀ ìṣàkóso amúnisìn yìí. J. A. Atanda jiyàn pé ètò ìṣàkóso tí Ross àti Ladigbolu I gbé kalẹ̀ jẹ́ àbájáde àfọwọ́dá, apàṣẹwàá tí ó ba ètò àbádòfin àbínibí ti Yorùbá jẹ́ [S4]. Nípa yíyọ àwọn ìjánu àbínibí kúrò èyí tí Ọ̀yọ́ Mesi àti àwọn ìgbìmọ̀ agbègbè ti ń lò tẹ́lẹ̀, ìṣàkóso Britain sọ ìjọba ọba olófin di ìjọba apàṣẹwàá ti amúnisìn [S4].
Ní ìyàtọ̀ sí èyí, S. O. Babayemi dábàá pé ètò amúnisìn náà dúró fún ìsapá láti ọ̀dọ̀ àwọn ọba Ọ̀yọ́ láti sọ àwọn ilé-iṣẹ́ ìtàn tó bófin mu di àtúnbí àti láti mú ìṣọ̀kan ìṣèlú padà bọ̀ sípò lẹ́yìn ìfọ́nkiri ọ̀rúndún kọkàndínlógún [S10].
Pẹ̀lú ìyọjú òṣèlú ìmọ̀-orílẹ̀-èdè àti ìdíje ẹgbẹ́ òṣèlú ti tiwantiwa ní àwọn ọdún 1950, ipò òṣèlú ti àwọn ọba àbáláyé dínkù [S7]. Aláàfin Adéyẹmí II wọ inú àtakò líle pẹ̀lú Action Group, ẹgbẹ́ òṣèlú tí ó ń darí Ìjọba Ẹkùn Ìwọ̀-Oòrùn [S7]. Aáwọ̀ òṣèlú yìí yọrí sí dídáwọ́dúró lábẹ́ òfin, yíyọ lórí oyè, àti lílé Aláàfin Adéyẹmí II kúrò ní ìlú nípasẹ̀ ìjọba ẹkùn náà láàárín 1954 àti 1955 [S7].
Ní 1970, Oba Lamidi Ọláyíwọlá Adéyẹmí III gun orí ìtẹ́, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ ìjọba tí ó gba orí ẹ̀wádún márùn-ún títí di ìgbà ikú rẹ̀ ní April 22, 2022 [S8]. Aláàfin Adéyẹmí III jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọba tí ó pẹ́ jù lọ lórí ìtẹ́ nínú ìtàn Yorùbá tí a kọ sílẹ̀, tí ó sìn gẹ́gẹ́ bí aṣáájú orílẹ̀-èdè, adarí fásitì, àti agbèjà pàtàkì fún ìtọ́jú ogún òṣèlú àti àṣà Yorùbá [S8].
+--------------------------------------------------------------------------+
| TWENTIETH & TWENTY-FIRST CENTURY FIGURES |
+--------------------------------------------------------------------------+
| NAME | DATES / REIGN | HISTORICAL ROLE |
+===========================+===================+==========================+
| Aláàfin Ladigbolu I | Reigned 1911–1944 | Partnered with Resident |
| | | W. A. Ross under |
| | | Indirect Rule [S4]. |
+---------------------------+-------------------+--------------------------+
| Aláàfin Adéyẹmí II | Deposed 1954–1955 | Monarchy challenged by |
| | | regional party politics |
| | | [S7]. |
+---------------------------+-------------------+--------------------------+
| Aláàfin Lamidi | Reigned 1970–2022 | Longest-reigning modern |
| Adéyẹmí III | | sovereign; cultural |
| | | custodian [S8]. |
+--------------------------------------------------------------------------+
Nínú ètò àpapọ̀ ti Nigeria ti òde òní, ìlú Ọ̀yọ́ ń ṣiṣẹ́ bí ibùdó ẹ̀kọ́, àṣà, àti ti ìṣòwò láàárín Oyo State, tí a pín káàkiri àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ bíi Oyo East, Oyo West, àti Atiba.
Lẹ́yìn ikú Oba Lamidi Adéyẹmí III ní April 2022, ìtẹ́ Aláàfin di òfìfo [S11]. Yíyan ẹni tí yóò jẹ oyè náà di èyí tí a fa ọ̀rọ̀ lé lórí, èyí tí ó fa àwọn ìgbésẹ̀ ilé-ẹjọ́ àti àríyànjiyàn ìṣàkóso tí ó kan àwọn ìdílé ọba tí ń díje, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ọ̀yọ́ Mesi afọbajọba tí wọ́n ṣẹ́kù, àti ìjọba Oyo State [S11]. Àìrí-ojútùú sí ọ̀rọ̀ ìtẹ̀lé-oyè yìí ń fi aáwọ̀ tí ń lọ lọ́wọ́ láàárín àwọn àṣà àbáláyé fún yíyan ọba, òfin orílẹ̀-èdè, àti àbójútó ti ìjọba òde òní hàn.
The CMS mission and Crowther, how and why Yoruba people converted to two world religions, the British annexation, indirect rule and what it did to kingship, and the making of "Yoruba" as one identity.
What Yorùbá is as a language, which languages it is related to, how its dialects vary across Yorùbáland, and how many people speak it today.
Ṣàngó is worshipped as the òrìṣà of thunder and named in Ọ̀yọ́ king lists as the fourth Aláàfin, and this file sets out what each tradition says, why the two cannot simply be merged, and what scholars have argued.
The rulers of Ọ̀yọ́ from the height of the empire to its collapse and refounding, including Bàṣọ̀run Gàhá who ruled through them, the curse of Aláàfin Awólẹ̀, and the move to New Ọ̀yọ́ under Àtìbà.
The imperial capital in both its forms, the archaeology of the ruined city at Ọ̀yọ́-Ilé, the palace and wall systems, the Aláàfin institution and the constitutional check the Ọ̀yọ́ Mèsì exercised over it.
A comprehensive history of Ìgbòho, from its establishment as the sixteenth-century fortified exile capital of the Ọ̀yọ́ Empire through its institutional, military, and chieftaincy evolution to the modern era.