Start Here

Èyí jẹ́ àkójọpọ̀ ìtọ́kasí lórí àṣà, ìtàn àti èrò Yorùbá, tí a ṣe fún àwọn olùwádìí-ìmọ̀, àwọn olùṣe-àṣà, àwọn tí ń ṣiyèméjì, àti àwọn onímọ̀ bákan náà. Kì í ṣe ìwé fún ìfọkànsìn, kì í ṣe ìwé àwíwàwí fún ìgbàgbọ́, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ìkọlù sí ìgbàgbọ́ ẹnikẹ́ni. Ó ń ṣàpèjúwe ohun tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀, ó ń dárúkọ ẹni tí ó ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀, ó sì ń tọ́ka sí kedere ibi tí àkọsílẹ̀ parí sí. Ọ̀nà ìwádìí náà jẹ́ bákan náà láìka ìdí tí o fi wá sí: àbá kan ń gba àyè rẹ̀ nípa ẹ̀rí, kì í ṣe nípa ìparí èrò tí ó bójú mu fún ni.

Àwọn Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà àti èdè tí ó pọ̀ jùlọ ní Áfíríkà, tí iye wọn sún mọ́ àádọ́ta mílíọ̀nù ènìyàn, tí wọ́n pọ̀ sí gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nigeria pẹ̀lú iye tí ó pọ̀ ní Benin àti Togo, àti àwọn tí ó fọ́n káàkiri ilẹ̀ Americas tí wọ́n ti wà níbẹ̀ ṣáájú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè òde-òní 12. Wọ́n kọ́ àwọn ìlú ńlá kí wọ́n tó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Europe, wọ́n ń lo ètò ìfá pẹ̀lú ìṣirò tí ó ní ètò tó péye àti àkójọpọ̀ ẹsẹ tí a kọ́ sórí tí ó tó ọgọ́rọ̀ọ̀rún ẹgbẹ̀rún, wọ́n ṣe àwọn ère idẹ tí àwọn olùtọ́jú ilé-iṣẹ́ ọnà ní Europe kọ́kọ́ kọ̀ láti gbà gbọ́ pé ti Áfíríkà ni, tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn lónìí sì jẹ́ Kìrìsìtẹ́ẹ́nì àti Mùsùlùmí ní ìwọ̀n tí ó fẹ́rẹ̀ dọ́gba 34. Gbogbo àwọn wọ̀nyí jẹ́ òtítọ́ ní ẹ̀ẹ̀kan náà, àti pé ìṣòro láti da gbogbo wọn pọ̀ ní kókó ni ohun pàtàkì tí àkójọpọ̀ yìí wà láti yanjú.

Àwọn tí Yorùbá jẹ́

Iye

Ìṣirò yàtọ̀ nípasẹ̀ ọ̀nà ìwádìí, kò sì sí èyíkéyìí nínú wọn tí ó péye bíi ti ètò ìkànìyàn gangan. Àwọn iye ìkànìyàn ti Nigeria fúnra rẹ̀ ní àríyànjiyàn nínú òṣèlú, a kò sì tíì pín wọn ní ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ nípa ti ẹ̀yà pẹ̀lú ìdánilójú láti ọdún 1963 wá. Àwọn iye tí a ń lò lọ́wọ́lọ́wọ́ fi gbogbo iye àwọn ènìyàn Yorùbá sí nǹkan bí àádọ́ta mílíọ̀nù tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ 12. Ethnologue ka nǹkan bí mílíọ̀nù méjìdínláàádọ́ta àwọn tí ń sọ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè àkọ́kọ́, pẹ̀lú mílíọ̀nù méjì míràn gẹ́gẹ́ bí èdè kejì, èyí tí í ṣe kíkà nípa èdè dípò ti ẹ̀yà ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ iye tí ó ṣe é gbèjà jùlọ nípa ọ̀nà ìwádìí 2. Benin ní nǹkan bí mílíọ̀nù 1.6 tí Togo sì ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún 1.

Ẹ wo gbogbo àwọn wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí àbá ìwọ̀n. Ohun tí kò sí iyèméjì nínú rẹ̀ ni pé Yorùbá wà lára àwọn èdè Áfíríkà tí a ń sọ jùlọ, àti pé àwọn Yorùbá wà lára àwọn ẹ̀yà mẹ́ta tí ó tóbi jùlọ ní Nigeria lẹ́gbẹ̀ẹ́ Hausa àti Igbo 1.

Ilẹ̀ ìbílẹ̀

Agbègbè tí ń sọ Yorùbá wà ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nigeria, ó sì fẹ̀ sí ìwọ̀-oòrùn kọjá ààlà orílẹ̀-èdè sí Republic of Benin àti sí ìlà-oòrùn Togo. Ní Nigeria èyí gba Ọ̀yọ́, Ògùn, Ondó, Ọ̀ṣun, Èkìtì àti ìpínlẹ̀ Lagos, pẹ̀lú àwọn agbègbè tí Yorùbá pọ̀ sí jùlọ ní Kwara àti Kogi. Agbègbè náà kì í ṣe ìjọba kan ṣoṣo, kò sì tíì rí bẹ́ẹ̀ rí. Ó jẹ́ àkójọ àwọn ènìyàn tí wọ́n jọ mọ́ra, tí a ṣètò nípa ìtàn gẹ́gẹ́ bí àwọn ilẹ̀ ọba àti ìlú-ìjọba ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú ìran ọba tiwọn, àwọn ètò àjọ tiwọn àti ẹ̀ka-èdè tiwọn: Ọ̀yọ́, Ijẹ̀bú, Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀ṣà, Èkìtì, Ondó, Ọ̀wọ̀, Àwórì, Kétu, Sábẹ̀ àti àwọn míràn.

Ilé-Ifẹ̀ ní ipò pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ibi tí àwọn àṣà ìbílẹ̀ pè ní orísun ayé Yorùbá àti orísun ipò ọba. Èyí jẹ́ àbá láti inú àṣà fúnra rẹ̀, a sì tọ́jú rẹ̀ bẹ́ẹ̀ nínú apá ìtàn ti àkójọpọ̀ yìí, lẹ́gbẹ̀ẹ́ ohun tí ìwádìí ilẹ̀ ní Ifẹ̀ ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ lọ́tọ̀.

Àwọn Yorùbá wà lára àwọn ènìyàn tí wọ́n gbé ní ìlú ńlá jùlọ ní Áfíríkà ṣáájú ìgbà amúnisìn. Èyí ṣe pàtàkì nítorí pé "ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Áfíríkà" nínú èrò gbogbo gbòò jẹ́ ẹ̀sìn abúlé, tí ọ̀ràn ti Yorùbá kò sì bá a mu: òrìṣà àti Ifá jẹ́ ètò ẹ̀sìn ti àwọn ìlú olódi pẹ̀lú àwọn ọba tí ń gbé inú wọn, àwọn olùṣàkóso ààfin, iṣẹ́-ọnà tí àwọn ẹgbẹ́ alágbàṣe ń ṣètò, ìṣòwò ọ̀nà jíjìn àti àwọn ètò ọjà tí àwọn obìnrin ń darí rẹ̀ ní pàtàkì.

Àwọn tí ó wà ní àtìpó

Òwò ẹrú kọjá Atlantic gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn tí ń sọ Yorùbá lọ sí Americas, ní pàtàkì jùlọ ní àwọn ẹ̀wádún ìkẹyìn ti òwò náà lásìkò àwọn ogun ọ̀rúndún kọkàndínlógún 3. Nítorí pé wọ́n dé ní pẹ́ pẹ̀lú iye tí ó pọ̀ ní àkójọpọ̀, àti nítorí pé òwò sí Cuba àti Brazil tẹ̀síwájú lẹ́yìn tí British fòpin sí i, àwọn àṣà ẹ̀sìn àti ti èdè Yorùbá wà títí ní Americas pẹ̀lú pípé tí ó ṣàjèjì. Lucumí àti Santería ní Cuba, Candomblé Ketu ní Brazil, ẹ̀sìn Orisha ní Trinidad, àti àwọn ìgbìyànjú Òrìṣà ti North America lẹ́yìn náà, gbogbo wọn wà nínú ìlà àkọsílẹ̀ tí ó tẹ̀lé àṣà Yorùbá, tí àwọn ipò wọn sì yí padà dípò kí wọ́n wà láìyípadà 3.

Àtìpó tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ wáyé, tí ìṣípòpadà ti ọ̀rúndún ogún àti mọ́kànlélógún tì síwájú, ti fi iye púpọ̀ àwọn ènìyàn Yorùbá sí United Kingdom, United States àti Canada. Ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àṣà ìbílẹ̀ tún yàtọ̀, nítorí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀ fi Nigeria sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Kìrìsìtẹ́ẹ́nì tàbí Mùsùlùmí tẹ́lẹ̀.

Ohun tí àkójọpọ̀ yìí jẹ́

Àwọn ìpinnu mẹ́fà ni ó ń darí gbogbo fáìlì kọ̀ọ̀kan.

A kò dapọ̀ àwọn ọ̀nà ìsọ̀rọ̀ mẹ́ta wọ̀nyí láé. Ohun tí àṣà sọ nípa ara rẹ̀, ohun tí àwọn onítàn àti àwọn onímọ̀ nípa ohun àtijọ́ kọ sílẹ̀, àti ohun tí àwọn orísun amúnisìn àti ti àwọn míṣọ́nnárì sọ jẹ́ oríṣiríṣi ọ̀rọ̀ mẹ́ta pẹ̀lú oríṣi ẹ̀rí mẹ́ta tí ó yàtọ̀. Dídapọ̀ wọn mọ́ra ni bí àwọn àkọsílẹ̀ tí ń tako àti àwọn tí ń gbé e lárugẹ ṣe ń ṣìnà. Fáìlì tí ó kàn, lórí bí àkójọpọ̀ yìí ṣe ń lo ẹ̀rí, ṣàlàyé òfin náà ní ẹ̀kúnrẹ́rẹ́.

Gbogbo àbá pàtàkì ní orísun. Àwọn àmì inú ìlà ọ̀rọ̀ ń tọ́ka sí apá Àwọn Orísun ní ìsàlẹ̀ fáìlì kọ̀ọ̀kan. Níbi tí orísun kan kò bá lágbára, a sọ bẹ́ẹ̀. Níbi tí àwọn onímọ̀ kò bá ti fohùn ṣọ̀kan, a dárúkọ àwọn èrò náà, a kò sì yan èyíkéyìí ní ìdákẹ́rọ́rọ́.

A ń sàmì sí ìpele ìdánilójú. Fáìlì kọ̀ọ̀kan ní ìwọ̀n ìdánilójú ní apá ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀, a sì ń sàmì sí àwọn kókó tí a ń jiyàn lé lórí gẹ́gẹ́ bí èyí tí a ń jiyàn lé lórí dípò kí a tẹ́ ẹ dà bí èyí tí a fohùn ṣọ̀kan lé lórí.

A fi àwọn àlàfo sílẹ̀ láìfọwọ́bà. Àwọn ìmọ̀ Yorùbá kan wà fún àwọn abọrẹ nìkan, a kò sì tẹ̀ wọ́n jáde. Níbi tí ọ̀ràn bá rí bẹ́ẹ̀, àkójọpọ̀ yìí sọ bẹ́ẹ̀ ó sì dúró síbẹ̀, dípò kí ó fi àbá èrò tí a mú gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe kún àlàfo náà.

A kọ Yorùbá ní ọ̀nà tí ó tọ́. Àwọn àmì ohùn àti àmì ìsàlẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ jákèjádò, nítorí pé ọkọ̀ àti ọkọ àti ọ̀kọ̀ jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, kíkọ gbogbo wọn bíi oko sì ń ba ìsọfúnni jẹ́. Àyọkà ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ yóò hàn ní ìpele mẹ́ta: àkọ́kọ́ṣe, ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-kọ̀ọ̀kan, ìtumọ̀ àṣà-èdè, pẹ̀lú dídárúkọ olùyípadà-èdè náà.

Kò sí ìgbèjà sí apá kankan. Àkójọpọ̀ ìwé yìí kò jiyàn pé àṣà Yorùbá jẹ́ òtítọ́, kò jiyàn pé ẹ̀sìn Kristiẹ́nì tàbí ẹ̀sìn Ìsìláàmù jẹ́ èké, bẹ́ẹ̀ ni kò sì gbé àsìkò ṣáájú ìmúnisìn gẹ́gẹ́ bí àròsọ aláìlábùkù. Àpèjúwe tí ó ní àwọn orísun ni gbogbo ọ̀nà ìṣiṣẹ́ náà.

Bí a ṣe lè lo èyí

A pín àkójọpọ̀ iṣẹ́ yìí sí abala mẹ́wàá. Ìpìlẹ̀, èyí tí ẹ̀ ń kà lọ́wọ́, jẹ́ ìmọ̀-ìtọ́sọ́nà. Èdè dá lórí Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè, ètò àmì-ohùn rẹ̀, orísun àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ àti àwọn ẹ̀yà lítíréṣọ̀ àtẹnudẹ́nu rẹ̀. Ìtàn tún àkókò àtijọ́ gbé yẹ̀wò láti inú àwọn àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ìwádìí-ohun-ìbẹ̀rẹ̀, àtẹnudẹ́nu, ìmọ̀-ẹ̀dá-èdè àti àwọn àkọsílẹ̀ ìwé. Ìmọ̀-àgbáńlá-ayé dá lórí ètò àbá-èrò: àyànmọ́, ìwà, ẹ̀dá ènìyàn, ìrísí ìwàláàyè. Ifá dá lórí ètò ìwádìí-ifá àti àkójọpọ̀ lítíréṣọ̀ rẹ̀. Òrìṣà dá lórí àwọn òrìṣà, àwọn oyè àlùfáà wọn àti àwọn ọdún ìbílẹ̀ wọn. Iṣẹ́-ọnà dá lórí gbígbẹ́-ère, aṣọ-híhun, kíkọ́-ilé, ìlù-lílù àti eégún. Diaspora dá lórí àwọn àṣà ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà. Àwùjọ dá lórí ìbátan, oyè jíjẹ, òfin, àwọn ọjà àti oògùn. Ìmọ̀-ìbẹ̀rẹ̀ ní àwọn àlàyé ní èdè tí ó rọrùn, atúmọ̀-ọ̀rọ̀, àwọn ọ̀nà ìkẹ́kọ̀ọ́ àti FAQ.

Bí o bá jẹ́ tuntun sí gbogbo èyí, ka fáìlì yìí, lẹ́yìn náà àwòrán àbá-èrò ní òpin abala yìí, lẹ́yìn náà àwọn àlàyé ìṣẹ́jú mẹ́ẹ̀ẹ́dógún ní abala ìmọ̀-ìbẹ̀rẹ̀. Ìyẹn jẹ́ nǹkan bí ìṣẹ́jú àádọ́run-ún tí yóò sì fún ọ ní ìtọ́sọ́nà pípé.

Bí o bá ń ṣe ẹ̀sìn náà, tàbí tí o ń tún ara rẹ so mọ́ àṣà náà, abala ìṣe dá lórí àwọn ipa olùṣe, ẹbọ, ìwà-tọ́ àti àwọn èrò tí kò tọ́ tí ń tàn kálẹ̀ nípa àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta, bẹ́ẹ̀ sì ni fáìlì àwọn ọ̀nà ìkẹ́kọ̀ọ́ ní abala ìmọ̀-ìbẹ̀rẹ̀ ní ọ̀nà tí a kọ́ fún diaspora Yorùbá ní pàtó.

Bí o bá wá nítorí Ifá gẹ́gẹ́ bí ètò ìròyìn, kọ́kọ́ ka àlàyé ìṣẹ́jú mẹ́ẹ̀ẹ́dógún nípa Ifá ní abala ìmọ̀-ìbẹ̀rẹ̀, nítorí ó ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ọ̀nà ìṣiṣẹ́ náà lọ́nà tí ó tọ́, lẹ́yìn náà abala Ifá. Kọjú ìdẹwò láti fo lọ sí ìtòlẹ́sẹẹsẹ oní-nọ́ńbà méjì láìkọ́kọ́ mọ àwọn ọ̀nà ìṣiṣẹ́ náà; apá tí ó fani mọ́ra kì í ṣe àfiwé sí ìmọ̀ ẹ̀rọ kọ̀mpútà, bí kò ṣe ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìkọ́lé gidi náà.

Bí o bá fẹ́ mọ bí a ṣe wá ṣe àpèjúwe àṣà náà gẹ́gẹ́ bí ìbọ-èṣù, ìtàn yẹn wà ní àkọsílẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ nínú fáìlì lórí sísọ di ti èṣù ní abala yìí, pẹ̀lú àkọsílẹ̀ àwọn míṣọ́nnárì, ti amúnisìn àti ti Nollywood tí a tọpinpin rẹ̀ sí àwọn ìpinnu àti ọjọ́ pàtó. Òun ni fáìlì tí ó gùn jùlọ tí a sì fẹsẹ̀ rẹ̀ múlẹ̀ jùlọ pẹ̀lú àwọn orísun níbí.

Abala ìmọ̀-ìbẹ̀rẹ̀ tún ní atúmọ̀-ọ̀rọ̀ fún gbogbo ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a lò níbikíbi nínú àkójọpọ̀ yìí, pẹ̀lú àwọn ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-kọ̀ọ̀kan, àti ìtọ́sọ́nà pípè ọ̀rọ̀ fún àwọn àmì kíkà. A ṣe àwọn méjèèjì kí a lè ṣí wọn sílẹ̀ nínú táàbù mìíràn.

Ohun tí àkójọpọ̀ yìí kò ní ṣe fún ọ

Kò ní sọ ohun tí o gbọ́dọ̀ gbàgbọ́ fún ọ. Kò ní yanjú ìbéèrè ti ara ẹni nípa ìgbàgbọ́, ogún tàbí ìṣe, nítorí pé ìyẹn kì í ṣe ìbéèrè tí ẹ̀rí ń dáhùn. Kò ní tẹ́ ọ bọ̀ nǹkan kankan, bẹ́ẹ̀ ni kò sì lè ṣe bẹ́ẹ̀: àwọn ohun èlò tí ó jẹ mọ́ ìtẹ̀bọmi kò sí nínú ìtẹ̀wé bẹ́ẹ̀ ni kò sì sí níbí.

Kò ní pọ́n ènìyàn bẹ́ẹ̀ náà. Díẹ̀ lára ohun tí a kọ sílẹ̀ níbí kò rọrùn sí àwọn apá méjèèjì. Àwọn orílẹ̀-èdè Yorùbá kópa nínú òwò ẹrú Atlantic gẹ́gẹ́ bí olùtajà bákan náà tí ó sì pa wọ́n lára gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó fìyà jẹ. Ìrúbọ ènìyàn wà ní àwọn ọ̀nà pàtó tí a kọ sílẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí àwọn olùwòye ará Yúróòpù tí wọ́n ní ìfẹ́ sí àṣejù sì ṣe àṣejù rẹ̀ gidigidi. Díẹ̀ lára àwọn ẹ̀tọ́ tí a ń sọ pẹ̀lú ìgboyà jùlọ tí ń tàn kálẹ̀ lónìí nípa ìgbà àtijọ́ Yorùbá, orísun láti Egypt àti ìṣẹ̀dá ìmọ̀ kọ̀mpútà kò ní ẹ̀rí tí ó tì wọ́n lẹ́yìn, a sì sọ̀rọ̀ nípa wọn tààràtà nínú fáìlì lórí ohun tí àṣà Yorùbá kì í ṣe. Àkójọpọ̀ tí kò bá lè sọ irú àwọn nǹkan bẹ́ẹ̀ kò ní yẹ láti gbẹ́kẹ̀ lé lórí ohunkóhun mìíràn.