History: Section Index
Guide to the eleven files in the history section, what each covers, and the order to read them in.
Abala yìí tún ìtàn Yorùbá kọ láti inú àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ awalẹ̀pìtàn, ìtàn àtẹnudẹ́nu, ẹ̀rí ìmọ̀-ẹ̀dá-èdè àti àwọn orísun àkọsílẹ̀, nípa pípa àwọn ìsọ̀rí mẹ́rin wọ̀nyí mọ́ ní àyè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ jálẹ̀ rẹ̀. Kò fi ìtàn àtẹnudẹ́nu hàn gẹ́gẹ́ bí òtítọ́ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ tán, bẹ́ẹ̀ ni kò kọ ìtàn àtẹnudẹ́nu sílẹ̀ bí àlọ́ lásán. Níbi tí àwọn onímọ̀ kò ti fohùn ṣọ̀kan, a dárúkọ àwọn ojú-ìwòye náà, a sì pèsè ẹ̀rí fún ọ̀kọ̀ọ̀kan.
Ka fáìlì 01 kọ́kọ́ láìka ohun tí o ń wá sí. Ó ṣàlàyé bí a ṣe mọ gbogbo èyí, láìsí i sì ni àwọn àmì ìdánilójú inú àwọn fáìlì yòókù kò ní nítumọ̀ kankan.
Àwọn fáìlì náà
01. Bí A Ṣe Mọ Ìtàn Yorùbá Gan-an. Àwọn ẹ̀rí mẹ́rin náà àti ohun tí ọ̀kọ̀ọ̀kan lè fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ àti èyí tí kò lè ṣe; ìtàn àti oríkì gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀yà-ìsọ̀rọ̀ Yorùbá tí ó ní ipa nínú àwọn ètò àjọ; ìwé Samuel Johnson ti ọdún 1921, Ọ̀yọ́ rẹ̀ àti ìlànà Anglican, àti àwọn ọ̀nà mẹ́ta tí a ti gbà tún un ṣe láti ìgbà náà.
02. Ìṣẹ̀dálẹ̀ àti Ilé-Ifẹ̀. Àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu Odùduwà àti Ọbàtálá tí ń díje, àríyànjiyàn nípa ìṣílọ lòdì sí jíjẹ́ onílẹ̀ nínú àwọn àmúyẹ tí a ti kọ̀ sílẹ̀ àti èyí tí ó ní kókó, àti ohun tí iṣẹ́ awalẹ̀pìtàn ní Ilé-Ifẹ̀ ti fi ìgbà rẹ̀ hàn gan-an.
03. Sànmánì Àtijọ́ ti Ifẹ̀. Àwọn iṣẹ́-ọnà ère nínú àdàpọ̀ bàbà àti amọ̀ àti bí a ṣe rí wọn, àríyànjiyàn nípa ìwọ̀n ọjọ́ orí láàárín Blier àti ìwòye àtijọ́, àwọn iṣẹ́-ọwọ́ dígí àti bàbà tí ó wà lẹ́yìn rẹ̀, àti àjọṣepọ̀ Ifẹ̀'s pẹ̀lú Benin, Ọ̀wọ̀ àti Niger.
04. Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́. Aláàfin, Ọ̀yọ́ Mesì àti Bàṣọ̀run, Ògbóni tí ń dọ́gba agbára, ìfìyàjẹni lábẹ́ òfin ìlú tí ó lè fipá mú kí ọba kú àti bí a ṣe gbà á, ìpìlẹ̀ agbára tí ó dá lórí ẹlẹ́ṣin àti àwọn owó ìpamọ́ rẹ̀, ìsákọ́lẹ̀ àti ìṣàkóso àwọn agbègbè, Dahomey, àti ìwópalẹ̀ náà.
05. Àwọn Ìpínlẹ̀ Yorùbá Yòókù. Ijẹ̀bú, Ẹ̀gbá àti Abẹ́òkúta, Ìbàdàn, Ìjẹ̀ṣà, Èkìtì, Ondó, Ọ̀wọ̀, Kétu àti Sábẹ̀, àti Lagos àti Àwórì, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àwọn ètò àjọ tirẹ̀ dípò kí wọ́n jẹ́ ẹ̀ka ti Ọ̀yọ́.
06. Ètò Ọrọ̀-ajé, Iṣẹ́-ọnà àti Òwò. Iṣẹ́ àgbẹ̀, irin, aṣọ òkè àti àdìrẹ, dígí; ìyípo ọjà àti Ìyálóde àti Ìyálọ́jà tí wọ́n ṣàkóso rẹ̀; owó ẹyọ àti ìfowóbúreke tí ó pa á run; àti àwọn ipa-ọ̀nà lọ sí àríwá sí Sahara àti gúsù sí Atlantic.
07. Òwò Ẹrú ti Atlantic àti Yorùbá. Ìdí tí Yorùbá fi wọ òwò náà pẹ́ tí wọ́n sì kópa nínú rẹ̀ lọ́pọ̀lọpọ̀, àwọn iye tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ fún ọdún 1817 sí 1836, ìdí pàtó fún Cuba àti Brazil, àwọn ipa ti inú ilẹ̀ pẹ̀lú fífẹ̀ tí oko-ẹrú inú ilé fẹ̀ sí i, àti àwọn àwùjọ àtìpó tó padà wálé tí Sàró àti Agùdà.
08. Àwọn Ogun Ọ̀rúndún Kọkàndínlógún. Ìṣubú Ọ̀yọ́ àti apá tí ó kan Ilọrin àti Sokoto tí a sọ ní pípéye, ogun Ọ̀wu àti ìdásílẹ̀ Ìbàdàn àti Abẹ́òkúta, bí Ìbàdàn ṣe gba ipò gíga, Ogun Ọdún Mẹ́rìndínlógún ní Kiriji, àti ohun tí àwọn ogun náà fi sílẹ̀ sẹ́yìn.
09. Ẹ̀sìn Kírísítẹ́ẹ́nì, Islam àti Ìṣẹ́gun Ìjọba Amúnisìn. Ìtànkálẹ̀ Islam ní tìtẹ́lẹ̀ àti ní àlàáfíà, iṣẹ́ ìránṣẹ́ CMS àti Crowther, àwọn ìpinnu ìtúmọ̀-èdè tí ó fi Èṣù dọ́gba pẹ̀lú Satan àti àwọn àbájáde wọn, àkọsílẹ̀ Peel nípa ìdí tí àwọn ènìyàn fi yí ẹ̀sìn padà, ìfipámúṣọ̀kan ti British, ohun tí ìṣàkóso àbẹ́nù ṣe sí ipò ọba àti sí Ògbóni àti sí àṣẹ àwọn obìnrin, àti bí "Yoruba" ṣe di ìdánimọ̀ kan ṣoṣo.
10. Ọ̀rúndún Ogún títí di Ìsinsìnyí. Agbébi àti ìgbìmọ̀ ìjọ Áfíríkà, ìdìtẹ̀ àwọn obìnrin Abẹ́òkúta àti Fúnmiláyọ̀ Ransome-Kuti, ilé-ẹ̀kọ́ ìtàn Ibadan àti ìgbì àṣà, Awólọ́wọ̀ àti Western Region tí owó kòkó ń gbè lẹ́yìn, ipò Yorùbá nínú àpapọ̀ orílẹ̀-èdè, ìdàgbàsókè ìlú ńlá, àti àwọn ohun tí ń mú ìjínde ìsinsìnyí wá.
11. Ìtòlẹ́sẹẹsẹ Àkókò Yorùbá, Pẹ̀lú Àwọn Ìwọ̀n Ìdánilójú. Ìlà-àkókò tí ó ní déètì nínú èyí tí a fi High, Archaeological, Reconstructed, Traditional tàbí Contested sàmì sí àkọsílẹ̀ kọ̀ọ̀kan, kí a má baà fi àkókò radiocarbon àti déètì ìjọba tí a tún kọ ṣe àsìṣe fún ara wọn.
Àwọn ipa-ọ̀nà kíkà
Bí o bá fẹ́ ipa-ọ̀nà tòótọ́ tí ó kúrú jùlọ: 01, lẹ́yìn náà 11, lẹ́yìn náà sànmánì èyíkéyìí tí ó jẹ ọ́ lógún.
Bí o bá wà níbí nítorí àkókò àtijọ́ púpọ̀: 01, 02, 03, 11.
Bí o bá wà níbí nítorí bí ipò ìgbàlódé ṣe wáyé: 01, 04, 08, 09, 10.
Bí o bá wà níbí nítorí pé a kọ́ ọ pé ogún yìí jẹ́ ti òkùnkùn: 01, lẹ́yìn náà 09, èyí tí ó ní ìtàn àkọsílẹ̀ pàtó ti ẹ̀kọ́ yẹn nínú, lẹ́yìn náà 02 àti 03.
Ohun tí abala yìí kò kàn
Àwọn àkóónú ẹ̀sìn àti ti ìmọ̀-ọgbọ́n-orí jẹ́ ti àwọn abala ìmọ̀-ìṣẹ̀dá-ayé, Ifá àti òrìṣà. Èdè, ohùn àti àkọtọ́ jẹ́ ti abala èdè. Àwọn iṣẹ́ ère àti aṣọ ni a wò níbí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí ìtàn nìkan; abala iṣẹ́-ọnà ń wò wọ́n gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́-ọnà. A ṣe àfihàn àwọn ọmọ Yorùbá ní ilẹ̀ òkèèrè níbí níbi tí òwò náà ti dá a sílẹ̀, a sì ṣe àtúnyẹ̀wò rẹ̀ ní kíkún nínú abala àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè ní ilẹ̀ òkèèrè.