The Fúnfún/Pupa/Dúdú Colour System

Èdè-òwe Yorùbá máa ń lo àwọn ọ̀rọ̀ àwọ̀ pàtàkì mẹ́ta pẹ̀lú ìsọdéédéé tí ó ga: fúnfún, white; dúdú, black; pupa, red tàbí àwọ̀ ilẹ̀ tí ó pọ́n fẹ́ẹ́rẹ́. Kò sí èyíkéyìí nínú wọn tí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe àwọ̀ lásán tí kò ní ìtumọ̀ mìíràn nínú. Nínú gbogbo àkọsílẹ̀ tí a ní, ọ̀rọ̀ àwọ̀ kan ń ṣe iṣẹ́ ìṣèdájú tàbí ìṣàyẹ̀wò, ẹ̀tọ́ nípa mímọ́, ipò àgbà, ìfipamọ́, tàbí àpẹẹrẹ àdánidá tí a lè gbẹ́kẹ̀lé, kì í ṣe wíwulẹ̀ dárúkọ àwọ̀ lásán nítorí àwọ̀ náà fúnra rẹ̀ [S1].

Àìlóye tí ó ń túnṣe

Èrò àdánidá, pàápàá fún òǹkàwé tí ó mọ ìṣàpẹẹrẹ àwọ̀ tòrògàgà (fúnfún fún ìwà mímọ́, dúdú fún ibi, ní ọ̀nà àwọn àwòrán àṣà Ìwọ̀-Oòrùn), ni pé àwọn ọ̀rọ̀ àwọ̀ Yorùbá ní ìtumọ̀ kan gbòógì níbikíbi tí wọ́n bá ti fara hàn, àti pé a lè wá ìtumọ̀ náà lẹ́ẹ̀kan kí a sì lò ó níbi gbogbo. Àkọsílẹ̀ àwọn òwe tí a ní kò tì lẹ́yìn èyí. Ní gbogbo àkójọpọ̀ àwọn òwe mẹ́rìnlá tí a kójọ láti orísun kan, fúnfún ń tọ́ka sí ìwà mímọ́ tàbí ìníyelórí gíga nínú àwọn ọ̀rọ̀ kan, ṣùgbọ́n nínú àwọn mìíràn kò tọ́ka sí nǹkan mìíràn ju ẹ̀rí tí a lè fojú rí nípa iṣẹ́ tí a fi pamọ́, tàbí àbájáde àdánidá tí a ń retí láti ara ojú ọjọ́ sí àwọ̀ ara. Dúdú ń tọ́ka sí ipò àgbà àti ìjìnlẹ̀ nínú àpẹẹrẹ tí ó ṣe kedere jùlọ nínú àkójọpọ̀ náà, dúdú lágbà, pupa làbúrò, black is the elder, light brown is the younger, gbólóhùn tààrà tí kò ní àlùmọ́gàjí kankan tí ń fi àwọ̀ dúdú sí ipò tí ó ga ju àwọ̀ pupa lọ ní ipò àwùjọ [S1]. Ṣùgbọ́n ní ibòmíràn nínú àkójọpọ̀ kan náà yìí, dúdú kò tọ́ka sí ohunkóhun ju ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbagbà tí kò tíì pọ́n lọ, tàbí kí a so ó mọ́ ìwà búburú ní pàtó láti fi hàn pé àwọ̀ ìta kì í sọ àbájáde inú. Pupa tàbí àwọ̀ ilẹ̀ pọ́n fẹ́ẹ́rẹ́ fara hàn ní ẹ̀ẹ̀mejì péré nínú àkójọpọ̀ tí a kọ sílẹ̀ náà, àti ní ẹ̀ẹ̀mejèèjì kìkì ní ìdojúkọ tààrà sí àwọ̀ mìíràn, kò sì ní ìtumọ̀ dídúró-fúnra-rẹ̀ rárá [S1].

Àpẹẹrẹ tí a ṣe àlàyé rẹ̀

Òwe méjì nínú àkójọpọ̀ kan náà lo àwòrán kan náà, ẹ̀jẹ̀ pupa tí a pa mọ́ sínú ní ìdojúkọ itọ́ fúnfún tí a tutọ́ rẹ̀ síta, wọ́n sì túmọ̀ rẹ̀ sí àwọn ọ̀nà ìwà rere àti búburú tí ó lòdì sí ara wọn.

Àkópọ̀ àwọ̀ kan náà, àwòrán ara kan náà, àti pé àwọn àkọsílẹ̀ ìlò ti Owomoyela fúnra rẹ̀ fi àwọn méjèèjì sí àwọn ipò ìwà rere tí ó lòdì sí ara wọn: èkíní gẹ́gẹ́ bí ààbò ara ọlọgbọ́n lòdì sí ọ̀tá tí a mọ̀, èyí tí a tẹ́wọ́gbà, èkejì gẹ́gẹ́ bí ìdálẹ́bi fún ìkùnsínú tí a fi pamọ́ sí ẹni tí ó gbẹ́kẹ̀lé ọ, èyí tí a kò tẹ́wọ́gbà [S1]. Bí òǹkàwé kan bá rò pé "pupa nínú, fúnfún lóde" ní ìtumọ̀ kan tí ó fìdí múlẹ̀, rírí òwe kejì yóò dà bí ìtakò tààrà sí èkíní. Kì í ṣe ìtakò. Òwe kọ̀ọ̀kan ló ń pàrọwọ̀ àkókò tirẹ̀ àti ìwọ̀n ìwà rere tirẹ̀ fún àwòrán àwọ̀ kan náà, ìtumọ̀ náà sì wà nínú ọ̀rọ̀ pàtó náà àti ipò tí a sọ ọ́ sí, kì í ṣe nínú àwọn àwọ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn àpẹẹrẹ tí ó dá dúró fúnra wọn.

Chromatic taxonomy and contextual flexibility

Ètò ìpínkíka àwọ̀ ẹlẹ́gbẹ́ mẹ́ta tí ó ní fúnfún (ìwọ̀n àwọ̀ tí ó kárí fúnfún, ẹfun, àwọ̀ wàrà, fàdákà, àti fífúnfún tí ó mọ́ tòrò), dúdú (tí ó kárí dúdú, àwọ̀ ilẹ̀ tí ó ṣókùnkùn, aró jíjinlẹ̀, àlùkò, àti ewéko jíjinlẹ̀), àti pupa (tí ó kárí pupa, ọsàn, yẹ́lò, àti àwọ̀ ara tí ó pọ́n fẹ́ẹ́rẹ́) dúró fún ètò ìpínkíka ìfòye dípò àkójọpọ̀ tí a sé mọ́ ti àwọn iye àwọ̀ àkọ́bẹ̀rẹ̀ [S1].

Ìjíròrò àwọn ọ̀mọ̀wé lórí ìtumọ̀ ẹ̀kọ́ àwọ̀ Yorùbá ti wá ọ̀nà nígbà mìíràn láti to àwọn ẹ̀ka wọ̀nyí sí àwọn agbègbè ìmọ̀-ẹ̀dá tí ó le kankan. Nínú irú àwọn àtúntò bẹ́ẹ̀, fúnfún ni a sopọ̀ mọ́ tútù, sùúrù, àti àìlábùkù nínú ayẹyẹ tí ó níṣe pẹ̀lú Ọbàtálá; pupa ni a sopọ̀ mọ́ ìyípadà kíákíá, ẹ̀jẹ̀, àti agbára iná ti Ṣàngó tàbí Ògún; a sì so dúdú mọ́ ìlàjà, tútù omi, àti ìjìnlẹ̀ àtètèkọ́ṣe. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé irú àwọn ìsopọ̀ ètò bẹ́ẹ̀ fẹsẹ̀ múlẹ̀ láàárín àwọn àyíká ìjọ́sìn tàbí ètò ẹ̀sìn tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀, àkójọpọ̀ àwọn òwe tí Owomoyela kọ sílẹ̀ fi hàn pé àwọn òwe kọ̀ tí wọ́n sì máa ń ba ètò ìmọ̀-ẹ̀dá ẹyọ kan jẹ́ ní ọ̀pọ̀ ìgbà [S1].

Nínú ìgbékalẹ̀ àfẹnusọ, àwọn ìtumọ̀ àwọ̀ wà lábẹ́ àkóso ọ̀rọ̀ ọlọ́gbọ́n tí ó wúlò dípò àwọn àkọsílẹ̀ àbáláyé tí kò yípadà. Ọ̀rọ̀ àwọ̀ kan ń ṣiṣẹ́ bí ohun èlò àríyànjiyàn láàárín aáwọ̀ àwùjọ kan pàtó. Nígbà tí olùsọ̀rọ̀ bá lo dúdú láti tọ́ka sí ipò àgbà lórí pupa, ète ìbánisọ̀rọ̀ náà ni ipò àwùjọ, tí ń fi ipò ẹ̀gbọ́n (àgbà) ti àwọ̀ dúdú múlẹ̀ sí àwọ̀ pupa ti àbúrò (àbúrò) [S1]. Ní òdìkejì, nígbà tí òwe kan bá sọ pé ewúrẹ́ dúdú (ewúrẹ́ dúdú) sọnù nínú òkùnkùn òru, dúdú ń tọ́ka sí àìríran lásán àti àpẹẹrẹ àìfòyerí, láìgba ìwọ̀n ìwà rere kankan [S1].

Morphological shifts and perceptual contrasts

Àwọn ọ̀rọ̀ àwọ̀ nínú àwọn òwe Yorùbá máa ń gba àtúnṣe àpèpadà gírámà tàbí sísọ ọ̀rọ̀-ìṣe di ọ̀rọ̀-orúkọ léraléra, tí ń yí ipò ìdájú wọn padà:

1. Fúnfún wá látinú ọ̀rọ̀-ìṣe ipò fún (láti jẹ́ funfun tàbí mọ́ kedere). Nígbà tí a bá sọ ọ́ di ọ̀rọ̀-orúkọ, ó lè ṣàpẹẹrẹ àìlẹ́bi nínú ìwà rere (àìlẹ́bi) tàbí àìlábò láwùjọ, níwọ̀n bí aṣọ funfun (aṣọ funfun) ti tètè máa ń ní àbàwọ́n títí láé látọwọ́ epo pupa (epo) tàbí ẹrẹ̀ [S1].
2. Dúdú ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀-ìṣe bíi dú (láti jẹ́ dúdú tàbí ṣókùnkùn). Nínú lílo òwe, àwọ̀ dúdú lè ṣàpẹẹrẹ ìjìnlẹ̀, ìbòmọ́lẹ̀, ìfaradà, tàbí àìṣeé-lóye.
3. Pupa wá látinú gbòǹgbò ọ̀rọ̀ náà pa (láti pọ́n, pọ́n fòò, tàbí hàn kedere). Ó sábà máa ń tọ́ka sí rírí kedere, ewu, pípọ́n, tàbí aáwọ̀ ìyípadà.

Nítorí pé àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí ń tọ́ka sí àwọn àfojúsùn àwọ̀ gbòòrò dípò gígùn ìgbì ìmọ́lẹ̀ kan ṣoṣo, ìsopọ̀ wọn nínú òwe kan ṣoṣo máa ń dá aáwọ̀ ìwà rere tí ó lágbára sílẹ̀. Òwe náà kò sọ pé funfun ga ju dúdú lọ tàbí pé pupa jẹ́ ohun tí ń bàjẹ́ nínú ara rẹ̀. Kàkà bẹ́ẹ̀, ó ń lo ìyàtọ̀ tí a lè rí láàárín àwọn àwọ̀ wọ̀nyí láti pọ́n ìkìlọ̀ nípa ìwà rere mú lórí ìṣe ẹ̀dá ènìyàn, àgàbàgebè nínú àjọṣepọ̀, tàbí àwọn ààlà àdánidá tí kò ṣeé yípadà [S1].

Ìdí tí ó fi ṣe pàtàkì

Ètò àwọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àpẹẹrẹ tí ó ṣe kedere jùlọ fún òfin kan tí ó wà káàkiri gbogbo àkójọpọ̀ àwọn òwe yìí: ìtumọ̀ gbólóhùn kan rọ̀ mọ́ àkókò ìlò rẹ̀ tí a kọ sílẹ̀, kì í ṣe sí àwòrán rẹ̀ nígbà tí a bá kà á ní àdágbé. Òǹkàwé tí ó bá gbìyànjú láti kọ́ kọ́kọ́rọ́ àpapọ̀ kan, "funfun máa ń túmọ̀ sí X nígbà gbogbo, dúdú máa ń túmọ̀ sí Y nígbà gbogbo," tí ó sì wá lò ó fún òwe tuntun tí kò mọ̀ rí, yóò ṣe àṣìṣe ìtumọ̀ nígbà púpọ̀ gẹ́gẹ́ bí yóò ti ṣe déédéé. Ọ̀nà tí ó tọ́ jẹ́ òdì sí tábìlì àfiyèsí: ka òwe àwọ̀ kọ̀ọ̀kan gẹ́gẹ́ bí orísun rẹ̀ ṣe gbé e kalẹ̀, yẹ ohun tí àkíyèsí ìlò tirẹ̀ sọ pé wọ́n ń lò ó fún wò, kí o sì kọ̀ láti mú ìtumọ̀ wá láti inú òwe mìíràn èyíkéyìí tí ó ṣẹbá pín ọ̀rọ̀ àwọ̀ kan náà.

Ibi tí a ti lè ka síwájú sí i

owe-colour-in-proverb fún àkójọpọ̀ kíkún ti àwọn òwe mẹ́rìnlá tí a ní orísun fún pẹ̀lú àwọn ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-wọ̀-ọ̀rọ̀ àti àkíyèsí ìlò. wisdom-iwa-and-character fún ìlànà àìlo-tábìlì-àfiyèsí kan náà tí a lò fún àwọn ọ̀rọ̀ ìwà àti ìwà rere lápapọ̀.

Àwọn Orísun

[S1] Owomoyela, Oyekan, Yoruba Proverbs (Lincoln: University of Nebraska Press, 2005). https://yoruba.unl.edu All proverbs and usage notes cited here are drawn verbatim from the fully sourced collection in owe-colour-in-proverb, entries 7, 8, and 12 specifically for the worked example and the seniority claim.