What Is Yorùbá and What Is Not: Traditions Conflated With Neighbours

Àṣà Yorùbá kò dàgbà ní àdádó, bẹ́ẹ̀ sì ni àwọn ààlà ìtàn rẹ̀ ti sábà máa ń kọjú sí ìdàrúdàpọ̀ nínú àwọn ìwé ẹ̀kọ́ àti ti gbogbogbò. Àwọn ọ̀làjú tí ó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀ bíi Èdó ti Benin, Itṣẹkiri ti ìwọ̀-oòrùn Niger Delta, ìjọba Ọ̀wọ̀, àti Nupe ti Àárín Gbùngbùn Niger pín àwọn ọ̀rúndún ti ìbáṣepọ̀ aṣojú ìjọba, ìṣòwò, ìgbéyàwó láàárín àwọn ọmọ ọba, àti ìpàṣípààrọ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ pẹ̀lú àwọn ìṣèlú Yorùbá. Àwọn àjọṣe ìtàn wọ̀nyí sábà máa ń mú kí àwọn olùwòye ka àwọn àṣà àbínibí aládùúgbò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ sí ẹ̀ka kékeré lásán tàbí àbájáde tààrà láti inú àṣà Yorùbá. Ìwé yìí fi àwọn ìyàtọ̀ ní ti ìtàn, èdè, àti àwọn ohun àfojúrí hàn kọjá àwọn agbègbè ààlà mẹ́rin wọ̀nyí, nígbà tí ó ń ṣàyẹ̀wò ohun tí àkọsílẹ̀ ìtàn fìdí rẹ̀ múlẹ̀ àti ohun tí a ṣì ń jiyàn lé lórí.

Ìṣòro Ìdàpọ̀ Àwọn Agbègbè

Àkọsílẹ̀ ìtàn ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò amúnisìn àti ìṣèlú agbègbè ní ọ̀rúndún ogún sábà máa ń gbé ètò pan-Yorùbá lárugẹ èyí tí ó fa àwọn ìdánimọ̀ aládùúgbò sínú agbègbè àṣà kan ṣoṣo [S1, S2]. Nígbà tí àwọn onímọ̀ ìtàn iṣẹ́-ọnà kọ́kọ́ bá àwọn idẹ àti àwọn àwòrán amọ̀ ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà pàdé, wọ́n tẹ̀ sí láti rí wọn yálà gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí ipa láti agbègbè Mediterranean tàbí gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ó wá láti ojúkò ọ̀làjú kan ṣoṣo tí ó tàn kálẹ̀ síta látọ̀dọ̀ ara rẹ̀ nìkan [S3, S4].

Ní ti ẹ̀kọ́ èdè, ìpínsísọ̀rí ìran èdè ya Yorùboid sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn èdè Edoid àti Nupoid nínú ìdílé èdè Niger-Congo tí ó gbòòrò [S1, S5]. Ní ti ìṣèlú àti àṣà ìsìn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìran ọba sábà máa ń tọ́ka sí àwọn ibi mímọ́ tí ó jìnnà láti fi ìdí àkóso wọn múlẹ̀ ní ọ̀nà títọ́, àwọn ètò àwùjọ ojoojúmọ́, àwọn oyè, àwọn egúngún, àti àwọn òrìṣà ìbílẹ̀ dàgbàsókè lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ọ̀nà ìbílẹ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ [S2, S6]. Ṣíṣe àlàyé àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí kò sọ pé kò sí ìbáṣepọ̀; ó ń fi ètò ìbánisọ̀rọ̀ láàárín ara wọn kọjá àwọn ààlà tí ó díjú rọ́pò àwọn àpẹẹrẹ tí ó sọ pé orísun kan péré ni gbogbo nǹkan ti wá [S4, S7].

Ilé-Ifẹ̀ àti Ìjọba Benin (Èdó)

Ìbáṣepọ̀ láàárín ìlú mímọ́ Yorùbá ti Ilé-Ifẹ̀ àti ìjọba Èdó ti Benin (tí a mọ̀ ní ìbílẹ̀ sí Ẹ̀dó) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìbéèrè lórí ìran ọba àti iṣẹ́-ọnà tí a ti jiyàn lé lórí jùlọ nínú ìtàn Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà [S1, S3, S8].

Language Family:
- Ilé-Ifẹ̀: Yorùboid (Defoid branch of Niger-Congo)
- Benin: Edoid branch of Niger-Congo

Àwọn Ìtàn Àtẹnudẹ́nu Ìran Ọba: Ọ̀rànmíyàn lòdì sí Ẹkaladẹhan

Àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu pàtàkì méjì ló ṣàlàyé ìsopọ̀ ìran ọba láàárín Ifẹ̀ àti Benin:

1. Àkọsílẹ̀ Ìtàn Ààfin Benin ti Gbogbogbò: Gẹ́gẹ́ bí onítàn ààfin Benin Jacob Egharevba ṣe kọ ọ́ sílẹ̀ ní ọdún 1934, ìran ọba Ogiso àkọ́kọ́ ti Benin wó lulẹ̀ lẹ́yìn ìjà abẹ́lé. Àwọn àgbàlagbà Benin bẹ Odùduwà, olùṣàkóso Ilé-Ifẹ̀, ẹni tí ó rán ọmọ rẹ̀ Ọ̀rànmíyàn láti jọba lórí wọn. Nígbà tí ó rí i pé ilẹ̀ ibẹ̀ nira láti ṣàkóso, Ọ̀rànmíyàn kéde ilẹ̀ náà ní Ilẹ-Ibinu (ilẹ̀ ìbínú), ó bí ọmọkùnrin kan, Ẹwẹka I, pẹ̀lú ọmọba obìnrin Èdó kan, Erinmwinde, ó sì fi Ẹwẹka sílẹ̀ láti gbé ìran Ọba ìsinsìnyí kalẹ̀ [S1, S8].
2. Ìtàn Àtẹnudẹ́nu Yíyípadà Tí A Ń Jiyàn Lé Lórí: Àwọn ojú-ìwòye Èdó ti òde-òní, pẹ̀lú àwọn oríṣiríṣi ìtàn àtẹnudẹ́nu pàtàkì, sọ pé Ọmọba Ẹkaladẹhan, ọmọba kan tí a lé kúrò nínú ìran Ogiso àkọ́kọ́, sá kúrò ní Benin ó sì dé Ifẹ̀, níbi tí a ti mọ̀ ọ́n sí Odùduwà nítorí ìrísí ọmọba rẹ̀, èyí tí ó túmọ̀ sí pé ìran ọba Ifẹ̀ fúnra rẹ̀ wá láti ọwọ́ ọmọba Èdó kan [S8].

Onítàn Alan Ryder tako èrò náà pé "Uhe" tàbí "Ogane" ti ìtàn tí a tọ́ka sí nínú àwọn àkọsílẹ̀ Portuguese ìbẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórí ẹ̀mí ti Benin jẹ́ bákan náà pẹ̀lú Ilé-Ifẹ̀ ti òde-òní, ó dábàá kàkà bẹ́ẹ̀ pé ọ̀rọ̀ náà lè ti tọ́ka sí ìṣèlú ọ̀tọ̀ ní Àárín Gbùngbùn Niger tàbí ní ibi ìpàdé odò [S3]. Àwọn àtúnṣàyẹ̀wò ìtàn tó tẹ̀lé e, títí kan àwọn tí John Thornton àti Suzanne Preston Blier ṣe, fihàn pé bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbáṣepọ̀ aṣojú ìjọba so àwọn ààfin méjèèjì pọ̀ kedere, kíkà tí a ka Benin sí àbájáde àṣà láti Ifẹ̀ ṣi ìgbàanì jíjinlẹ̀ ti ìbílẹ̀ nípa ìdásílẹ̀ ìlú-ìjọba àti ìgbé-ayé ìlú ńlá ti Èdó sọ [S4, S8].

Àwọn Ìyàtọ̀ Nípa Ìmọ̀ Iṣẹ́ Irin àti Àwòrán Iṣẹ́-ọnà

Àwọn onímọ̀ ìtàn iṣẹ́-ọnà ti àkókò amúnisìn sábà máa ń sọ pé Benin kọ́ dídà idẹ láti ọwọ́ oníṣẹ́-ọnà Ifẹ̀ kan péré tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Iguegha, ẹni tí wọ́n ní a rán lọ sí Benin ní ìparí ọ̀rúndún kẹtalá tàbí kẹrìnlá [S1, S3]. Ìtúpalẹ̀ ti ìmọ̀ awalẹ̀pìtàn àti ti àwòrán fihàn àwọn ìyàtọ̀ gbòòrò láàárín àwọn àṣà dídà méjèèjì:

Ìwọ̀n Ìfiwéra	Àwọn Iṣẹ́ Dídà ti Ilé-Ifẹ̀	Àwọn Iṣẹ́ Dídà Ààfin Benin (Èdó)
Àdàpọ̀ Irin Pàtàkì	Àwọn àdàpọ̀ irin tí bàbà pọ̀ sí nínú wọn gidigidi; àwọn nǹkan kan tí a dà pẹ̀lú bàbà tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ojúlówó [S3, S4]	Idẹ àti bàbà dídà tí ó ní ojú-ọjọ́ (lead) àti zinc púpọ̀ nínú [S1, S3]
Àwòrán Iṣẹ́ Gbígbẹ́	Ìrísí tí a ṣe ní ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú ìwọ̀n tí ó jọ ẹ̀dá, ojú tí ó parọ́rọ́ àti ilà ojú dídán [S3, S7]	Àwọn orí ààfin tí a ṣe ní àwòrán àṣà, ipò àti ètò àṣẹ; àwọn ògiri dídà tí ó nípọn; àwọn ẹ̀gbà ọrùn ìlẹ̀kẹ̀ iyùn ọba tí ó wúwo [S1, S3]
Àyíká Ètò Ìjọba	Ó ní í ṣe pẹ̀lú oyè ọba mímọ́ ti ìbẹ̀rẹ̀, àwọn ère ìsìnkú, àti àwọn ojúbọ ilé-ìsìn [S4, S7]	A tọ́jú rẹ̀ lábẹ́ àkóso pípé ti ẹgbẹ́ àwọn adidẹ ọba (Igun Eronmwon) fún àwọn pẹpẹ àwọn baba ńlá [S1, S3]

Term: Ọ̀rànmíyàn
Gloss: Ọ̀ràn-mi-yàn ("My case is chosen" or "My issue is resolved")
Context: Dynastic ancestor claimed by both the royal houses of Ọ̀yọ́ and Benin as the founder of their imperial lines [S1, S8].

Àwọn Itṣẹkiri: Èdè Yorùboid àti Àwọn Ètò ti Niger Delta

Àwọn ènìyàn Itṣẹkiri ń gbé ní ìwọ̀-oòrùn Niger Delta, pàápàá jùlọ ní agbègbè Warri Kingdom ti òde-òní. Nítorí pé èdè Itṣẹkiri wà nínú ìdílé Yorùboid tí ó sì jọra púpọ̀ débi pé àwọn tí ń sọ ọ́ lè gbọ́ ara wọn yé pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá gúúsù-ìlà-oòrùn bíi Ìjẹ̀bú àti Ìlàjẹ, àwọn tí kì í ṣe onímọ̀ sábà máa ń pín àwọn Itṣẹkiri sí ẹ̀ka kékeré Yorùbá etí odò lásán [S2, S5]. Ìpínsísọ̀rí yìí kò péye ní ti ẹ̀kọ́ àṣà ènìyàn.

Linguistic Category: Yorùboid (closest to Southeastern Yorùbá)
Dynastic Origin: Benin Kingdom (late 15th century)
Ritual System: Niger Delta Water Spirits (Umalọkùn) and Masquerade Guilds

Orísun Ìran Ọba àti Ètò Ìṣèlú

Ìtàn ìran àwọn ọba Itṣẹkiri, ìyẹn Olu of Warri, tọpasẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ lọ sọ́dọ̀ Prince Ginuwa, ọmọkùnrin Oba Olua of Benin ẹni tí ó kúrò ní Benin City ní ìparí sẹ́ńtúrì kẹẹ̀ẹ́dógún pẹ̀lú àwọn ọlọ́lá tí wọ́n jẹ́ olùsìn rẹ̀ tí ó sì dá Warri Kingdom sílẹ̀ ní agbègbè odò delta [S2, S6].

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé gbogbo àwọn ènìyàn lápapọ̀ ń sọ èdè Yorùboid tí ó ti dàgbàsókè lẹ́bàá àwọn ọ̀nà omi fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún, àwọn ètò ìṣàkóso ọba, àwọn oyè àwọn ọlọ́lá, àwọn ayẹyẹ ààfin, àti àwọn ohun èlò ọba yá púpọ̀ láti ààfin ọba Èdó [S2]. Àwọn ohun èlò ọba ní àwọn adé iyùn ti àṣà Benin àti àwọn àwòrán ìbòjú ọba tí a máa ń fi sí orí igbá-àyà dípò àwọn adé orí gogoro onílẹ̀kẹ̀ (adé) tí ó wọ́pọ̀ láàárín àwọn Ọba Yorùbá ilẹ̀ títóbi [S2, S6].

Ìyapa Nínú Ẹ̀sìn

Yàtọ̀ sí ètò ẹ̀sìn Yorùbá ti ilẹ̀ títóbi, èyí tí a gbé karí àkójọ àwọn Òrìṣà àtọwọ́dọ́wọ́ (bó ti jẹ́ Ọbàtálá, Ṣàngó, Ògún, àti Ọ̀ṣun), ìṣe ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Itṣẹkiri dá lórí àwọn òrìṣà omi tí a mọ̀ sí Umalọkùn (ẹ̀mí inú omi) àti ìbọ̀wọ̀ fún àwọn baba ńlá [S2, S6]. Anthropologist P. C. Lloyd ṣe àkọsílẹ̀ pé:

• Àwọn ipò àlùfáà Òrìṣà ti ilẹ̀ títóbi àti àwọn àkókò ìsìn wọn tó lọ́jú kò sí ní àwọn ibùgbé ìbílẹ̀ Itṣẹkiri [S2].
• Àwọn eré ìṣe Itṣẹkiri jẹ́ èyí tí àwọn egúngún ẹ̀mí inú omi jọba lórí rẹ̀, èyí tí ó ní àjọṣe tímọ́tímọ́ nínú ijó, ìrísí, àti àwọn àmì ìṣàpẹẹrẹ pẹ̀lú àwọn àṣà Ijaw àti Urhobo aládùúgbò dípò àwọn oríṣi egúngún Yorùbá ti ilẹ̀ títóbi bíi Egúngún [S2, S6].

Ọ̀wọ̀: Àkópọ̀ Àṣà Agbègbè Ààlà ti Ifẹ̀ àti Benin

Ọ̀wọ̀, ìlú-ìjọba àtijọ́ kan ní apá ìlà-oòrùn Yorùbá tí ó wà ní tààrà láàárín Ilé-Ifẹ̀ àti Benin, ni a sábà máa ń dín kù sí kìkì ìlú abúlé Yorùbá lásán [S1, S7]. Ní tòótọ́, Ọ̀wọ̀ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí agbára òmìnira nínú iṣẹ́-ọnà àti ìṣèlú tí ó mọ̀ọ́nmọ̀ papọ̀ àwọn àṣà Yorùbá ti àárín gbùngbùn pẹ̀lú àṣà ààfin Èdó [S1, S9].

Geographic Position: Eastern Yorùbá-Èdó borderland
Archaeological Key Site: Ìgbò-Lájà (excavated by Ekpo Eyo, 1969)
Distinctive Artistic School: Ivory carving and mixed-tradition terracottas

Term: Orufànran
Gloss: Ceremonial ceremonial quilted coat and regalia worn by the Ọlọ́wọ̀ of Ọ̀wọ̀
Context: Displays direct affinity with Benin royal attire, incorporating brass or ivory waist pendants and ceremonial swords [S1, S9].

Àwọn Àwárí Iṣẹ́ Ìwalẹ̀ Ìtàn ní Ìgbò-Lájà

Ní ọdún 1969, archaeologist Ekpo Eyo wa ibi tí Ìgbò-Lájà wà ní Ọ̀wọ̀ jáde, níbi tí ó ti ṣàwárí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ère amọ̀ sísun ti sẹ́ńtúrì kẹẹ̀ẹ́dógún [S7, S9, S10]. Àwọn ère amọ̀ sísun wọ̀nyí fi àkópọ̀ àṣà tí ó ṣàrà-ọ̀tọ̀ hàn:

• Àwọn Àbùdá Ifẹ̀: Ìjọra gidi pẹ̀lú ẹ̀dá, mímọ ojú ní àmọ̀dunjú, àwọn irun dídì onípele, àti àwọn ilà ojú tó bára dọ́gba (pélé) [S7, S9].
• Àwọn Àbùdá Benin: Àfihàn àwọn ère ọba tí wọ́n wọ ẹ̀gbà ọrùn iyùn gíga, ẹ̀gbà ọrùn ti eyín ẹkùn, àpá ilà ojú, àti àwòrán Oba tí ẹsẹ̀ rẹ̀ jẹ́ ẹja [S1, S7].

Terracotta Style Comparison (Ìgbò-Lájà Finds):
┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
│                      Ọ̀WỌ̀ SYNTHESIS                      │
├─────────────────────────────┬────────────────────────────┤
│     Ifẹ̀ Affinities         │      Benin Affinities      │
├─────────────────────────────┼────────────────────────────┤
│ • Naturalistic modeling     │ • Fish-legged ruler motif  │
│ • Parallel facial striations│ • Leopard tooth necklaces  │
│ • Soft lip-edge contours    │ • Bulging eyes with carved │
│ • Elaborate woven headdress │   pupils and heavy collars │
└─────────────────────────────┴────────────────────────────┘

Ẹgbẹ́ Àwọn Gbẹ́nàgbẹ́nà Eyín-Erin Ọ̀wọ̀

Art historian William Fagg àti àwọn ọ̀mọ̀wé tó tẹ̀lé e tọ́ka sí Ọ̀wọ̀ gẹ́gẹ́ bí orísun ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣẹ́-ọnà àrà nínú eyín-erin tí a ti sọ tẹ́lẹ̀ pé wọ́n wá láti Benin [S1, S9]. Àwọn oníṣẹ́-ọnà Ọ̀wọ̀ jẹ́ ti àwọn ìdílé agbẹ́gilére tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún iṣẹ́ náà tí wọ́n sábà máa ń ṣiṣẹ́ nínú tàbí lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹgbẹ́ àwọn agbẹ́gilére ti ààfin Benin (Igbesanmwan) [S1]. A mọ àwọn àṣà iṣẹ́ eyín-erin Ọ̀wọ̀ nípasẹ̀ àwọn àbùdá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀:

• Àwọn ojú títóbi, tótó tí a gbẹ́ láìsí àwọn ìpénpéjú òkè àti ìsàlẹ̀ tí a ya kedere [S1, S9].
• Àwọn àwòrán ìjà láàárín ènìyàn àti ẹranko tó kún fún agbára tí ó fi iṣẹ́ ọnà gbígbẹ́ tí ó yọ jáde síta gidi hàn [S1].
• Àwọn ẹ̀gbà apá àti àwọn ohun-ìkó-nǹkan-sí onípele-méjì tí ó ní àwọn ààlà oníwọ̀n ìṣirò tó kún fún agbára [S1, S9].

A kò lè pín Ọ̀wọ̀ sí ẹ̀ka olùgbà iṣẹ́-ọnà lásán; ó jẹ́ olùdásílẹ̀ tí ó gbé àwọn àwòrán àmì rẹ̀ lọ tààràtà sínú ààfin ọba Benin [S1, S7].

Àwọn Ère Idẹ Tàdá àti Jẹbba: Ìran Ọba Nupe àti Iṣẹ́ Agbẹdẹ Ifẹ̀

Lẹ́bàá àwọn etí Odò Middle Niger, ní àwọn abúlé olùsọ̀rọ̀ Nupe ti Tàdá àti Jẹbba, àwọn onímọ̀ iṣẹ́ ìwalẹ̀ ìtàn àti àwọn aláṣẹ amúnisìn pàdé àkójọpọ̀ àwọn ère ńlá ti idẹ àti bàbà [S3, S4, S11]. Nítorí pé a rí àwọn ohun àtijọ́ wọ̀nyí nínú kòtò ilẹ̀ Nupe, ìdàrúdàpọ̀ ti wà nípa bóyá wọ́n dúró fún àṣeyọrí iṣẹ́ agbẹdẹ ti ìbílẹ̀ Nupe tàbí àwọn ohun tí a mú wọlé láti ayé Yorùbá [S4, S11].

Location: Middle Niger River Valley (Tàdá and Jẹbba islands)
Nupe Legendary Hero: Tsoede (16th-century founder of the Nupe state)
Archaeological Classification: Copper and leaded brass castings

Àkójọ Ìtàn Àròsọ Tsoede

Àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu Nupe tí British anthropologist S. F. Nadel kọ sílẹ̀ ka wíwá àwọn ère wọ̀nyí sí ọwọ́ Tsoede, akọni nínú ìtàn àròsọ àti olùdásílẹ̀ ìjọba Nupe [S11, S12]. Gẹ́gẹ́ bí àṣà ààfin Nupe ṣe sọ, Tsoede jẹ́ ọmọ-ọba ní ààfin Igala ní Idah ẹni tí ó sá lọ sí orí odò Niger nínú ọkọ̀ ojú-omi idẹ, tí ó mú àwọn ohun mímọ́ ti bàbà àti idẹ wá pẹ̀lú rẹ̀ èyí tí ó fi sí àwọn ibi oríṣìí lẹ́bàá odò náà láti jẹ́ oògùn ìbímọ àti àmì oyè [S11, S12].

Ìtúpalẹ̀ Àwọn Àbùdá Àṣà àti Iṣẹ́ Agbẹdẹ ti Àkójọpọ̀ Náà

Àyẹ̀wò iṣẹ́ agbẹdẹ kíkún àti ìgbéléwọ̀n àbùdá fi hàn pé àwọn ère idẹ Tàdá àti Jẹbba kì í ṣe ẹgbẹ́ àṣà kan náà tó dọ́gba [S3, S4, S11]:

Corpus Breakdown:
1. The Seated Tàdá Figure:
   - Material: Pure unalloyed copper (over 99% Cu) [S3, S4]
   - Style: Direct Classical Ilé-Ifẹ̀ naturalism; relaxed seated posture, natural anatomical proportions, smooth facial contours [S3, S4]
   - Provenance: Universally accepted by art historians as cast in an Ilé-Ifẹ̀ royal workshop and transported north [S3, S4]

The Standing Tàdá and Jẹbba Figures:

Material: Leaded brass and bronze [S3, S11]
Style: Rigid frontal poses, elongated proportions, bulging eyes, disc-like headgear, vertical pectoral markings, and decorative armlets [S4, S11]
Provenance: Associated with Lower Niger or confluence casting schools, reflecting indigenous Middle Niger artistic traditions rather than Classical Ifẹ̀ court art [S4, S11]

Àwọn onímọ̀ ìtàn àti àwọn onímọ̀ ìtàn iṣẹ́-ọnà, títí kan Frank Willett àti Suzanne Preston Blier, pèsè àwọn àbá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ mẹ́ta lórí bí àwọn ère oríṣiríṣi wọ̀nyí ṣe péjọ sí agbègbè etí odò Nupe [S3, S4]:

1. Àwọn Ìbáṣepọ̀ Dípílọ́máàsì àti Ìgbéyàwó: Àwọn ohun-ìní ọlá iyebíye tí a fi fúnni gẹ́gẹ́ bí ẹ̀bùn láàárín àwọn ilé ọba tí ó so Ilé-Ifẹ̀, Old Ọ̀yọ́, Idah, àti àwọn ìjọba Nupe ìbẹ̀rẹ̀ pọ̀ [S4].
2. Àwọn Ìkógun Ogun: Àwọn ohun ìkógun tí ó wáyé láti inú àwọn ikọlù ẹlẹ́ṣin ti sànmánì agbedeméjì tí àwọn ọmọ ogun Nupe gbé kò àwọn ìjọba Yorùbá ní apá àríwá-ìlà-oòrùn tàbí Ọ̀yọ́-Ilé ní àwọn àsìkò ìfẹ̀sọ́kè Nupe [S4, S12].
3. Àwọn Ẹgbẹ́ Oníṣẹ́-Idẹ Ìrìnkiri: Àwọn alágbẹ̀dẹ aṣèrìnkiri tí wọ́n rin ìrìn-àjò lórí àwọn ọ̀nà ìsòwò etí odò, tí wọ́n ń ṣe àwọn iṣẹ́ tí àwọn olùṣàkóso agbègbè gbé fún wọn pẹ̀lú àwọn àrà iṣẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti agbègbè kọ̀ọ̀kan [S4, S11].

Àkópọ̀ Àwọn Ìyàtọ̀

Lílóye àwọn ààlà àṣà Yorùbá gba pípín ìsọ̀rí èdè, àwọn ẹ̀tọ́ ìran ọba, àti àwọn ìṣe ààtò ìbílẹ̀ sọ́tọ̀:

• Èdó (Benin): Ọ̀làjú tí ń sọ èdè Edoid pẹ̀lú ìgbà àtijọ́ aládàáni tí ìran ọba rẹ̀ ní ìbátan ìtàn ìran pẹ̀lú Ilé-Ifẹ̀, ṣùgbọ́n tí àwọn ètò iṣẹ́-ọnà àti ẹ̀sìn rẹ̀ gbèrú ní òmìnira.
• Itṣẹkiri: Àwọn ènìyàn etíkun tí ń sọ èdè Yorùboid tí ìjọba ọba ti orísun Èdó ń ṣàkóso lé lórí, tí wọ́n ń ṣe ẹ̀sìn ẹ̀mí omi etí odò tí ó yàtọ̀ sí àṣà Yorùbá Òrìṣà ti orí ilẹ̀.
• Ọ̀wọ̀: Ìjọba Yorùbá kan ní ààlà ìlà-oòrùn tí ó gbé àṣà ìríran àmúlùmálà kalẹ̀, tí ó sì jẹ́ olùdásílẹ̀ ọnà fún Ifẹ̀ àti Benin méjèèjì.
• Nupe (Tàdá/Jẹbba): Ìjọba tí ń sọ èdè Nupoid tí ó ní àwọn iṣẹ́ ọnà àrà ti iṣẹ́ Classical Ifẹ̀ àti àwọn ilé-ẹ̀kọ́ iṣẹ́-irin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti Middle Niger, tí a tọ́jú nípasẹ̀ ẹ̀dá ìtàn-àlọ́ Tsoede.

Àwọn Orísun

[S1] Metropolitan Museum of Art, "Origins and Empire: The Benin, Owo, and Ijebu Kingdoms," Heilbrunn Timeline of Art History (The Metropolitan Museum of Art, 2000). https://www.metmuseum.org/essays/origins-and-empire-the-benin-owo-and-ijebu-kingdoms

[S2] P. C. Lloyd, "The Itsekiri in the Nineteenth Century: An Outline Social History," The Journal of African History (Cambridge University Press, 1963).

[S3] Frank Willett, Ife in the History of West African Sculpture (Thames and Hudson, 1967).

[S4] Suzanne Preston Blier, Art and Risk in Ancient Yoruba: Ife History, Power, and Identity (Cambridge University Press, 2015). https://www.cambridge.org/core/books/abs/art-and-risk-in-ancient-yoruba/introduction-risk-art-and-history/B8B111C41347E7640B6E6430B04FD734

[S5] Kay Williamson and Roger Blench, "Niger-Congo," in African Languages: An Introduction, ed. Bernd Heine and Derek Nurse (Cambridge University Press, 2000), pp. 11–42.

[S6] Kathy Curnow, "The Warri Kingdom: Art, History, and Cultural Continuity among the Itsekiri," African Arts (UCLA James S. Coleman African Studies Center, 1997).

[S7] Ekpo Eyo and Frank Willett, Treasures of Ancient Nigeria (Alfred A. Knopf, 1980).

[S8] John Thornton, "Traditions, Documents, and the Ife-Benin Relationship," History in Africa (Cambridge University Press, 1988), pp. 351–362. https://www.semanticscholar.org/paper/Traditions%2C-Documents%2C-and-the-Ife-Benin-Thornton/b952fd1b7236841b5c48c39e28363699b2a77e7c

[S9] Metropolitan Museum of Art, "Exchange of Art and Ideas: The Benin, Owo, and Ijebu Kingdoms," Heilbrunn Timeline of Art History (The Metropolitan Museum of Art, 2000). https://www.metmuseum.org/essays/exchange-of-art-and-ideas-the-benin-owo-and-ijebu-kingdoms

[S10] Ekpo Eyo, "New Treasures From Nigeria," Expedition Magazine (Penn Museum, 1972). https://www.penn.museum/sites/expedition/new-treasures-from-nigeria/

[S11] Wolfgang Jaenicke, "The Tada Bronzes between Archaeologically Documented Evidence and New Comparative Material," African Art Research Notes (2020). https://wolfgang-jaenicke.com/blogs/news/the-tada-bronzes-between-archaeologically-documented-evidence-and-new-comparative-material-toward-a-reassessment-of-a-famous-sculptural-type

[S12] S. F. Nadel, A Black Byzantium: The Kingdom of Nupe in Nigeria (Oxford University Press for the International African Institute, 1942).