Gèlè and the Headwrap

Gèlè ni aṣọ ìwéfìrí orí tí a fín dáadáa tí ó jẹ́ adé aṣọ àjọyọ̀ àwọn obìnrin Yorùbá. Níwọ̀n bí a ti ń wé e ní tuntun fún ayẹyẹ kọ̀ọ̀kan dípò kí a rán an sí ìrísí kan pàtó, ó ń sọ gbalasa aṣọ líle di ohun tí ó dúró, tí ó ní ìrísí oníhà-mẹ́ta tí gíga rẹ̀, títẹ̀ rẹ̀, àti ìparí rẹ̀ jẹ́ ohun tí gbogbo àwọn tí ó wà níbẹ̀ ń kà sí àfihàn nípa agbára olùwọ́ rẹ̀, irú ayẹyẹ náà, àti ipò rẹ̀. Fáìlì yìí sọ̀rọ̀ nípa gèlè ní pàtó: orúkọ rẹ̀, àyè rẹ̀ nínú ìmọ̀-ọ̀rọ̀ nípa orí, àwọn aṣọ tí a fi ń ṣe é, àwọn orúkọ àṣà ìwé-gèlè tí ó tẹ̀lé ìtàn ìlú Yorùbá láti àárín ọ̀rúndún ogún, iṣẹ́-òwò ti wíwé-gèlè ti àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tí ó dàgbà yí i ká, àti ipa rẹ̀ nínú ètò-ọrọ̀ aṣọ-ẹgbẹ́ aṣọ ẹbí. Èrò gbogbogbò tí ó wà lẹ́yìn àpapọ̀ aṣọ Yorùbá, èyí tí gèlè jẹ́ apá kan nínú rẹ̀, wà nínú [[the-yoruba-dress-system]] a kò sì tún un sọ níhìn-ín; ìmọ̀-ọ̀rọ̀ nípa orí àti ìwà tí ó fi ìdí ìdí tí a fi ń múra orí pẹ̀lú irú ìtọ́jú bẹ́ẹ̀ múlẹ̀ ni a ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀ ní kíkún nínú [[cosmology-ori]] àti [[cosmology-iwa]]; àwọn àṣà ìwunṣọ, àwọn orúkọ aṣọ ọlá àti ètò gbogbogbò ti aṣọ ẹbí wà nínú [[arts-textiles]]; àti àwọn ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ iṣẹ́ ọnà ìhunṣọ lẹ́yìn aṣọ òkè wà nínú [[aso-oke-in-depth]].

Ìwásẹ̀ Ọ̀rọ̀

Ọ̀rọ̀ náà gèlè ni a sábà máa ń ṣàlàyé nínú àwọn orísun gbajúmọ̀ àti orísun ìtọ́kasí lórí aṣọ Yorùbá pé ó dá lórí ga, láti ga tàbí gbéga, èyí tí ó bá ìrísí ìwé gèlè tí ó ga tí ó sì dúró mu nígbà tí a bá wé e tán. Ìfàwọ́yọ yìí ni a tún sọ léraléra kọjá àwọn orísun wọ̀nyẹn, ṣùgbọ́n àyẹ̀wò ìmọ̀-èdè ti akẹ́kọ̀ọ́jìnlẹ̀ pẹ̀lú ìtọ́kasí tí a kọ sílẹ̀ kò ṣeé fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní òmìnira fún fáìlì yìí, nítorí náà a gbé e kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwásẹ̀ ọ̀rọ̀ tí a sábà ń sọ dípò kókó ìmọ̀ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nípa ti ẹ̀kọ́.

A kò gbọ́dọ̀ da Gèlè pọ̀ mọ́ ìbòrí, ọ̀rọ̀ tí ó jẹ́ pé nínú ìlò ìmọ̀-ìṣẹ̀dá-ayé ti Yorùbá, ó ń pe ojúbọ tàbí àpẹẹrẹ ti ara fún orí inú, orí inú, àti ààtò ti bíbọ́ ọ, bọ orí. Àwọn ọ̀rọ̀ méjèèjì kò tan mọ́ ara wọn ní ti ìtumọ̀ bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n jọra lójú lásán, a sì sọ̀rọ̀ nípa ìbòrí ní kíkún nínú [[cosmology-ori]] gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ààtò, kì í ṣe aṣọ.

Àgbékalẹ̀ nípa ìmọ̀-ìwàláàyè: orí àti ìdí tí a fi ń bò ó pẹ̀lú ìtọ́jú

Aṣọ Yorùbá ń wo orí gẹ́gẹ́ bí apá kan lára tí ìmúra àjọyọ̀ ní àpọ́nle jùlọ láti bọla fún, nítorí pé a gbà pé orí, orí, ló ń gbé àyànmọ́ ènìyàn àti ìpín ti àṣẹ, agbára ìṣẹ̀dá tí ń fún ẹ̀mí ní okun. Ìwádìí Babatunde Lawal nípa orí nínú iṣẹ́ gbígbẹ́ Yorùbá ya orí òde, orí ti ara tí a lè rí, sọ́tọ̀ kúrò lára orí inú, orí inú ti ẹ̀mí tí ó jẹ́ ibùjókòó àyànmọ́ àti oríṣà àkúnlẹ̀yàn, ó sì jiyàn pé iṣẹ́ ọnà gbígbẹ́ àti àfihàn ojú ti Yorùbá máa ń fún orí ní ìwọ̀n tí ó tóbi kọjá àwọn ẹ̀yà ara tókù àti ìparí dídán nítorí pé ó dúró fún orí inú [S2]. Àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ọ̀rọ̀ tí ó kúnrẹ́rẹ́ nípa orí, àwọn ìwé àkọ́kọ́ lẹ́yìn rẹ̀, àti àṣà ti ìbòrí wà nínú [[cosmology-ori]] a kò sì tún un sọ níhìn-ín. Ohun tí ó jẹ mọ́ fáìlì yìí kéré sí i: gèlè ni aṣọ pàtó tí a fi ń mú ìmọ̀-ọ̀rọ̀ náà ṣẹ nínú ìmúra àjọyọ̀ àwọn obìnrin, tí ó ń ṣe iṣẹ́ kan náà pẹ̀lú àkìtìpó, fìlà, nínú ìmúra àwọn ọkùnrin, gẹ́gẹ́ bí [[the-yoruba-dress-system]] ti sọ.

Àkọsílẹ̀ Rowland Abiodun nípa àṣà àfojúrí ti Yorùbá wo oríkì, ewì oríkì àti ẹ̀ka gbígbòòrò ti ìpè-orúkọ nípa ọ̀rọ̀-ẹnu àti àfojúrí tí ó ń pè, gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó tàn dé orí aṣọ, ilé kíkọ́, ijó àti àwọn ohun mìíràn tí a ṣe tí a sì ń ṣe àfihàn wọn, kì í ṣe sí orin ẹnu lásán, ó sì jiyàn pé àwọn ohun àfojúrí Yorùbá, títí kan aṣọ, ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àfihàn tí a ń kà ní ipò yẹn dípò kí wọ́n jẹ́ ẹ̀ṣọ́ lásán [S1]. Nígbà tí a bá kà á pọ̀ mọ́ àkọsílẹ̀ Lawal nípa bí orí ṣe gba àyè tó tóbi jù lójú, ìtumọ̀ rẹ̀ fún gèlè ní pàtó ni pé, bí ó ṣe wà ní ibi tí ó ga jùlọ lára, tí ó ń gba ìmọ́lẹ̀ jùlọ, tí a sì ń wé ní tuntun fún ayẹyẹ kọ̀ọ̀kan dípò kí a rán an lẹ́ẹ̀kan kí a sì tún un lò láìyípadà, òun ni ẹ̀yà kan ṣoṣo tí ó gba ojú jùlọ nínú aṣọ obìnrin tí olùwòran yóò sì kọ́kọ́ kà.

Ohun-èlò: àwọn aṣọ tí a ń lò fún gèlè

Yíyan aṣọ fún gèlè ń ṣàfihàn àkókò, iye owó, àti ìpele àjọyọ̀, ó sì ti yípadà láàárín ọ̀rúndún ogún àti ọ̀rúndún mọ́kànlélógún láti ara aṣọ tí a fi ọwọ́ hun sí oríṣiríṣi àwọn aṣọ àgbéwọlé àti ti ilé-iṣẹ́ ẹ̀rọ tí a yàn fún bí wọ́n ṣe lè dúró gbọingbọin gẹ́gẹ́ bí a ṣe ń yàn wọ́n fún ọlá. gèlè gbọ́dọ̀ gbé ìrísí tí a fín, tí ó sábà máa ń yọ jáde sókè láìwó lulẹ̀ fún ọ̀pọ̀ wákàtí ìdúró, ìjókòó, ìkíni, àti ijó, èyí tí ó jẹ́ ìpènijà gidi ní ti ìṣiṣẹ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ti ẹwà, tí ó sì jẹ́ apá ńlá nínú ìdí tí yíyan aṣọ fi ṣe pàtàkì tó bẹ́ẹ̀ [S6].

Aṣọ òkè. Ní ti ìtàn, aṣọ àkọ́kọ́ àti èyí tí ó ní ọlá jùlọ fún gèlè, aṣọ òkè ni aṣọ ọlọ́rọ̀ọ́rọ́ tí a fi ọwọ́ hun lórí ọ̀pṣẹ ìhunṣọ ti àwọn ọkùnrin, èyí tí a ṣàpèjúwe rẹ̀ ní kíkún nínú [[aso-oke-in-depth]]. Àwọn aṣọ ọlá àtọwọ́dọ́wọ́ mẹ́ta náà, sányán (sílìkì igbó àti òwú tí a kò rẹmọ́), àlàárì (sílìkì tàbí òwú tí a rẹ ní pupa fẹ́rẹ́), àti ẹtù (aró dídúdú pẹ̀lú ilà funfun tín-ín-rín), ni a ń lò fún gèlè bí a ti ń lò wọ́n fún ìró àti bùbá, àwọn ìtumọ̀ wọn, èròjà kẹ́míkà wọn àti àwọn ibi ìhunṣọ tí a dárúkọ ni a sọ̀rọ̀ nípa wọn níbẹ̀ dípò kí a tún wọn sọ níhìn-ín.

Damask àti àwọn aṣọ wíwun àgbéwọlé mìíràn. Láti àárín ọ̀rúndún ogún, damask tí a hun pẹ̀lú jacquard tí a kó wọlé di aṣọ gèlè tí ó gbajúmọ̀ nítorí bí ó ṣe wúwo tí ó sì le bí bébà, èyí tí ó ń jẹ́ kí olùwé-gèlè fín àwọn kíkì tí ó gbòòrò, tí ó sì mú ketekete tí ń pa ìrísí wọn mọ́ jákèjádò ayẹyẹ gígùn [S6].

Sego àti àwọn aṣọ líle oní-rọ́bà tí ó jẹ mọ́ ọn. Ṣíṣe gèlè ti òde-òní ń lo Sego lọ́pọ̀lọpọ̀, aṣọ wíwun tí ó ní ihò tí ó sì le, pẹ̀lú àwọn aṣọ oní-rọ́bà mìíràn àti ti òwú onírin tí ó ní orúkọ-ìtajà, tí a mọyì fún bí ó ṣe ń mú kí ìpélé dúró gbọn-in (aṣọ náà ń di ìká mú tí a bá ti kájú rẹ̀) ní iye owó tí ó kéré sí ti aṣọ òkè líle. Sẹ̀gho̩ṣẹ́n, "aṣọ tí ń jẹ owó," aṣọ ọlá ti Òwọ̀ tí a ṣàkọsílẹ̀ rẹ̀ ní kíkún nínú [[aso-oke-in-depth]], ni a máa ń lò lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan fún gèlè níbi tí owó kò bá ti jẹ́ ìdènà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe aṣọ fún gèlè nìkan.

Àwọn orúkọ àṣà ìwé-gèlè àti ìtàn wọn

Àwọn àṣà wíwé gèlè ti yí padà pẹ̀lú ìtàn ìlú ńlá Yorùbá dípò kí wọ́n wà ní ipò kan náà láìyípadà. Àṣà tí wọ́n sọ lórúkọ tí àkọsílẹ̀ rẹ̀ fẹsẹ̀ múlẹ̀ jùlọ ni Onílégogoro, tí ìtumọ̀ rẹ̀ ní tààràtà jẹ́ "oní ilé gíga" tàbí "ilé àpótí ọ̀run," èyí tí ó jẹ́ gèlè gíga tí a tẹnumọ́ gíga rẹ̀ sí òkè, tí àwọn ìwé àtẹ̀jáde gbajúmọ̀ àti ti ọnà ìṣe lórí àwòṣe náà so mọ́ àwọn ọdún 1960, ẹ̀wádún tí ó tẹ̀lé òmìnira orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní 1960. Àwọn ìwé gbajúmọ̀ wọ̀nyí sábà máa ń so orúkọ àti ìmísí àṣà náà pọ̀ mọ́ àwọn ilé gíga tuntun ti sáà náà ní Western Region, pàápàá jùlọ Cocoa House tí a kọ́ sí Ibadan, ilé aláfàkàńta 26 tí a parí ní 1964 tí a sì ṣí fún lílò ní 1965, èyí tí ó jẹ́ ilé tí ó ga jùlọ ní Nigeria fún ohun tí ó ju ẹ̀wádún kan lọ lẹ́yìn náà. Ìsopọ̀ pẹ̀lú iṣẹ́ ọnà ilé kíkọ́ yìí jẹ́ ohun tí a tún sọ léraléra nínú àwọn orísun gbajúmọ̀ lórí gèlè, ṣùgbọ́n a kò rí orísun ẹ̀kọ́ akádẹ́mììkì tí ó fìdí ìsopọ̀ náà múlẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀rí àkọ́kọ́ fún àkọsílẹ̀ yìí, nítorí náà a gbọ́dọ̀ kà á sí ìtàn tí a sábà ń sọ nípa ìbẹ̀rẹ̀ àṣà náà dípò kí a kà á sí ẹ̀tọ́ ìtàn tí a fi ẹ̀rí dáradára múlẹ̀ ní òmìnira.

Àwọn àṣà tí a sọ lórúkọ tí ó gbilẹ̀ láti ìgbà náà, tí a sì ṣe àkọsílẹ̀ wọn léraléra nínú àwọn orísun gbajúmọ̀ àti ti ìtọ́ka ọnà ìṣe lórí gèlè, pẹ̀lú Fan gèlè, tí a tẹ́ fẹẹrẹ bí abẹbẹ gbígbòòrò; Infinity Pleats gèlè, tí a fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ kíkí tẹ́ẹ́rẹ́, tí ó dọ́gba ní ìbáradọ́gba ṣe kọjá ní iwájú tí a sì kà sí ìlànà ìgbàlódé tí ó gba ìmọ̀ iṣẹ́ ọnà tí ó jinlẹ̀ jù; Rose gèlè, nínú èyí tí a fi aṣọ tí ó ṣẹ́kù lọ́ bí òdòdó sí ẹ̀gbẹ́ kan; Peacock gèlè, tí a tẹ́ fẹẹrẹ bí abẹbẹ tí ń bì sẹ́yìn; àti Centre Knot, Centre Bow, àti Ruffle gèlè, tí ẹnìkọ̀ọ̀kan wọn jẹ́ orúkọ láti ara ọnà ìparí rẹ̀ tí ó yàtọ̀. A kò rí àkọsílẹ̀ ẹ̀kọ́ akádẹ́mììkì tí ó kúnrẹ́rẹ́ pẹ̀lú ẹ̀wádún pàtó fún ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn àṣà ìgbẹ̀yìn wọ̀nyí, nítorí náà a gbé wọn kalẹ̀ níhìn-ín láìsí àwọn déètì tí a dá láti inú èrò, gẹ́gẹ́ bí àwọn àṣà tí a ń lò lọ́wọ́lọ́wọ́ dípò tẹ̀léntẹ̀lé tí a sọ déètì sí èyí tí àwọn orísun kò tì lẹ́yìn.

Directionality and social reading

Ọ̀rọ̀ kan tí a tún sọ nínú àwọn orísun gbajúmọ̀ lórí gèlè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé ibi tí kíkí tàbí kókó rẹ̀ tí ó hàn jùlọ tẹ̀ sí, yálà sí ọwọ́ ọ̀tún tàbí sí ọwọ́ òsì ẹni tí ó wé e, jẹ́ àmì ipò ìgbéyàwó nígbà kan rí, pẹ̀lú títẹ̀ sí ọwọ́ ọ̀tún tí ń fi hàn pé a ti gbéyàwó àti títẹ̀ sí ọwọ́ òsì gẹ́gẹ́ bí àìtíìgbéyàwó. Ìlànà ọ̀tún-fún-ẹni-tí-ó-ti-gbéyàwó, òsì-fún-àìtíìgbéyàwó yìí náà jẹ́ ohun tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ fún fìlà àwọn ọkùnrin, fìlà (wo [[the-yoruba-dress-system]]), èyí tí ó fún ọ̀rọ̀ náà ní ìrísí òtítọ́ nípa ìgbékalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá kan ìlànà ìtọ́kasí gbígbòòrò kọjá orí Yorùbá. A kò rí orísun ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn-àti-ìṣẹ̀dálẹ̀ (ethnographic) tàbí orísun ẹ̀kọ́ akádẹ́mììkì àkọ́kọ́ tí ó ṣe àkọsílẹ̀ ẹ̀yà ìlànà yìí tí ó dá lórí gèlè ní pàtó, dípò títún un sọ gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ gbajúmọ̀ tí a gbà wọlé, fún àkọsílẹ̀ yìí, nítorí náà a gbé e kalẹ̀ níhìn-ín gẹ́gẹ́ bí àṣà gbajúmọ̀ àti ti àtẹnudẹ́nu tí a tọ́ka sí lọ́pọ̀lọpọ̀ dípò òtítọ́ ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn-àti-ìṣẹ̀dálẹ̀ tí a rí láti orísun òmìnira. Àwọn orísun gbajúmọ̀ lórí gèlè gbà pẹ̀lú pé a kì í tẹ̀lé ìlànà náà déédéé nínú ìṣe ìlú ńlá ti ìgbàlódé, níbi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ obìnrin ti ń fi ìbáradọ́gba àti àṣà ti ara wọn síwájú àmì ìtọ́kasí.

The professional gèlè-tying trade

Wíwé gèlè dáradára, pàápàá jùlọ àwọn àṣà ìgbàlódé tí kíkí rẹ̀ fún pọ̀ dáadáa, jẹ́ ìmọ̀ iṣẹ́ ọwọ́ pàtàkì kan, ìkọ́ni rẹ̀ sì ti yí padà ní ìran tí ó kọjá láti orí iṣẹ́ ọnà abẹ́lé pátápátá láti ọwọ́ ìyá sí ọmọbìnrin sí iṣẹ́ oúnṣẹ́ tí a ń gbowó lórí rẹ̀ tí ó wà nínú ètò ọrọ̀-ajé àwọn ayẹyẹ àti ti ẹ̀wà ní Nigeria. Àwọn olùwégèlè ń ṣiṣẹ́ fún àwọn àkókò tí a dá níbi ìgbéyàwó, ìsomọlórúkọ, àti àwọn ayẹyẹ pàtàkì mìíràn, yálà nípa níní ilé-iṣẹ́ tàbí rírìn lọ sí ibi ayẹyẹ oníbàárà, kí a sì jẹ́ kí akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tí a bọ̀wọ̀ fún wé gèlè ẹni ṣáájú ayẹyẹ ńlá ti di apá kan tí ó wọ́pọ̀ nínú ìmúrasílẹ̀ fún ayẹyẹ nínú ìgbé ayé ìlú ńlá Yorùbá.

Ẹnì kọ̀ọ̀kan tí àkọsílẹ̀ rẹ̀ fẹsẹ̀ múlẹ̀ jùlọ nínú iṣẹ́ yìí ni Hakeem Oluwasegun Olaleye, tí a mọ̀ nínú iṣẹ́ rẹ̀ sí Segun Gele, olùgbélérẹwà àti olùwé gèlè tí a bí ní Nigeria tí ó kọ́ iṣẹ́ ọnà náà lọ́dọ̀ ìyá rẹ̀ nígbà tí ó wà ní èwe ní Lagos tí ó sì sọ ọ́ di iṣẹ́ oúnṣẹ́ olówó lẹ́yìn tí ó kó lọ sí Houston, Texas, ní nǹkan bí ọdún 2001, gẹ́gẹ́ bí a ti ròyìn rẹ̀ lẹ́yìn wíwé gèlè kan níbi àpèjẹ lórí tẹ́tẹ́ tí àwọn mìíràn tí ó wà níbi àpèjẹ náà sì sanwó fún un fún iṣẹ́ kan náà ní ọjọ́ yẹn gan-an. Iṣẹ́ rẹ̀, èyí tí ó dá lórí gèlè gíga tí ó jọ ère gbígbẹ́ lọ́nà tí ó gbawájú, ti jẹ́ ohun tí a ṣe àtẹ̀jáde ìròyìn lórí rẹ̀ ní CNN, ó sì ń bá a lọ láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùwé gèlè olówó àti olùgbélérẹwà tí ó fìdí kalẹ̀ sí United States, tí ń ṣe ìsìn fún àwọn Yorùbá tí ó wà ní ilẹ̀ òkèèrè àti àwọn oníbàárà gbígbòòrò mìíràn. Ìkẹ́kọ̀ọ́ nínú iṣẹ́ náà ní gbígbòòrò tún jẹ́ ohun tí a ń rí gbà nípasẹ̀ àwọn ẹ̀kọ́ kéékèèké ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ aṣọ àti ti ẹ̀wà, ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ lábẹ́ olùwé tí ó ti fẹsẹ̀ múlẹ̀, àti, ní púpọ̀ sí i, àwọn fídíò ìkọ́ni, ọ̀nà kan tí ó ti mú kí àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ wíwé tí a sọ lórúkọ pàtó rọrùn púpọ̀ láti tàn kálẹ̀ síta kọjá àyíká abẹ́lé níbi tí a ti kọ́ wọn nígbà kan rí.

Pre-tied and pre-stitched gèlè. Irúfẹ́ gèlè tí a ti ṣe tán fún wíwọ̀, tí a sábà ń pè ní Auto-Gèlè, ti wọ ọjà: ohun ìwérí kan tí a ti parí wíwé rẹ̀ tí a sì ti so mọ́ ojú kan, tí a ń fi okùn tàbí rọ́bà dè mọ́ orí dípò kí a wé e láti ìbẹ̀rẹ̀, èyí tí ń gba ìṣẹ́jú kan tàbí méjì láti dé dípò ìṣẹ́jú mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sí ààbọ̀ wákàtí tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tí gèlè tí a fi ọwọ́ wé lè gbà. Àwọn ìròyìn gbajúmọ̀ kan fi àmújáde tuntun yìí lé olùṣe-aṣọ ọmọ Nigeria kan lọ́wọ́ tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Funmilola Olurinola, ẹni tí a sọ pé ó gbé àwòṣe ìbẹ̀rẹ̀ lé ìrísí òdòdó rose, ṣùgbọ́n ẹni tí ó kọ́kọ́ ṣe gèlè tí a ti wé tẹ́lẹ̀ kò tíì fìdí múlẹ̀ nínú àwọn orísun tí ó wà, a sì gbọ́dọ̀ kà á sí ohun tí àríyànjiyàn wà lórí rẹ̀. Àwòṣe tí a ti wé tẹ́lẹ̀ yìí ti rí àtẹ́wọ́gbà gidi nínú ọjà, pàápàá jùlọ láàárín àwọn obìnrin tí wíwé tí ó pẹ́ máa ń nira fún àti láàárín àwọn àwùjọ ilẹ̀ òkèèrè tí kò ní àǹfààní sí olùwé tó mọ iṣẹ́ ní ìrọ̀wọ́-ìrọ̀sẹ̀, ṣùgbọ́n a tún kélẹ́yà rẹ̀ nínú àwọn ọ̀rọ̀ àlàyé gbajúmọ̀ àti ti iṣẹ́ lórí aṣọ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ń sọ iṣẹ́ ọwọ́-àti-aṣọ pàtó ti gèlè tí akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ wé di ohun kan náà tí a pèsè lọ́pọ̀ yanturu ní àwòkọ́ṣe kan. Àríyànjiyàn yẹn, nínú àwọn orísun tí ó wà fún àkọsílẹ̀ yìí, jẹ́ ọ̀ràn àlàyé gbajúmọ̀ àti ti iṣẹ́ dípò ipò tí àwọn ọ̀mọ̀wé akádẹ́mììkì tí a dárúkọ ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀, a sì gbé e kalẹ̀ níhìn-ín bí irú rẹ̀.

Gèlè in the aṣọ ẹbí economy

Ní ti gidi, gèlè ni ohun tí ó hàn jùlọ tí a sì tò lẹ́sẹẹsẹ jùlọ nínú aṣọ ẹbí, èyí tí í ṣe àṣà kí gbogbo ẹgbẹ́ kan wọ aṣọ kan náà tí a yàn fún ìgbeyàwó, ìsìnkú, tàbí ayẹyẹ pàtàkì mìíràn. Àṣà náà fúnra rẹ̀, àwọn orísun rẹ̀ tí a ń jiyàn lé lórí, àwọn ìlànà ètò ọrọ̀-ajé rẹ̀, àti ìyípadà rẹ̀ sí lílo Ankara àti léèhsì gẹ́gẹ́ bí aṣọ àkọ́kọ́ ti òde-òní ni a ti sọ ní kíkún nínú [[arts-textiles]] tí a kò sì tún sọ níhìn-ín. Ohun tí ó jẹ mọ́ fídìlì yìí ní pàtó ni ipa gèlè nínú ètò náà: nígbà tí àwọn àlejò kọ̀ọ̀kan níbi ayẹyẹ aṣọ ẹbí sábà máa ń rán bùbá àti ìró wọn ní ìbámu pẹ̀lú ìfẹ́ inú wọn nínú aṣọ tí wọ́n jọ yàn, a sábà máa ń mú kí gèlè jẹ́ bákan náà, tí a wé láti ara irú aṣọ kan náà sí gíga àti àṣà tí ó jọra fún gbogbo ẹgbẹ́ náà, kí àwọn àlejò tí wọ́n jọ ń wọ gbọ̀ngàn ní àkójọpọ̀ lè hàn ní ẹ̀kankan gẹ́gẹ́ bí àmì tí ó ṣe kedere jùlọ fún ìrẹ́pọ̀ ẹgbẹ́ náà àti agbára ètò olùpè. Ìwádìí Okechukwu Nwafor lórí aṣọ ẹbí àti àwọn ìwé ìròyìn aṣọ ti Lagos fi hàn bí àtúnwọ aṣọ kan náà àti àpẹẹrẹ rẹ̀ láàárín àwùjọ ṣe ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àfihàn gbangba ti jíjẹ́ ara ẹgbẹ́, èyí tí a ń tàn kálẹ̀ tí a sì ń sọ di ńlá nípasẹ̀ fọ́tò àti àwọn ìwé ìròyìn aṣọ [S5]. Àkọsílẹ̀ Toyin Falola nípa àṣà àwùjọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà náà ka aṣọ ẹbí sí àṣà pàtàkì nínú ìgbé-ayé àwùjọ Yorùbá àti ti Nàìjíríà lápapọ̀, èyí tí ó so mọ́ ìsìnkú, ìgbeyàwó, àti àwọn àkókò àjọṣepọ̀ àwùjọ [S4].

Àwọn oníṣòwò aṣọ káàkiri àwọn ọjà pàtàkì ní Lagos ń ra aṣọ aṣọ ẹbí, títí kan aṣọ gèlè, láti àpapọ̀ àwọn ẹgbẹ́ aṣunṣọ ìbílẹ̀ àti àwọn ọ̀nà ìkówọlé ti ilé-iṣẹ́, àwọn olùpè sì máa ń pín iye owó àti ipele aṣọ tí a fún àwọn ẹgbẹ́ àlejò oríṣiríṣi sí ìpele, pẹ̀lú àwọn mọ̀lẹ́bí tímọ́tímọ́ àti àwọn àlejò àgbà tí wọ́n ń gba aṣọ aṣọ òkè gèlè tí a fi ọwọ́ hun tí ó wọ́n jù, àti àwọn ẹgbẹ́ mìíràn tí wọ́n ń gba àwọn aṣọ ilé-iṣẹ́ tí kò wọ́n púpọ̀ bíi Sego. Ìpínkiri iye owó yìí, àti ojúṣe àjọṣepọ̀ àwùjọ tí ó ń dá sílẹ̀, nínú èyí tí olùpè tí ó gba àfikún aṣọ ẹbí lọ́wọ́ àwọn àlejò ní láti san padà níbi àwọn ayẹyẹ ọjọ́ iwájú ti àwọn àlejò wọ̀nyẹn, jẹ́ apá kan àṣà aṣọ ẹbí tí ó gbòòrò jù tí a ṣàkọsílẹ̀ rẹ̀ nínú [[arts-textiles]] dípò kí ó jẹ́ ti gèlè nìkan. Bí ó ti wù kí ó rí, gèlè sábà máa ń jẹ́ ohun kan ṣoṣo tí ó wọ́n jùlọ nínú àkójọ aṣọ ẹbí, níwọ̀n bí ó ti gba aṣọ tí ó wọ́n jùlọ fún ẹ̀kankan aṣọ àti, tí ó túbọ̀ ń pọ̀ sí i, owó ìwé gèlè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ láti ọwọ́ àwọn amọṣẹ́dunjú lórí rẹ̀.

Àwọn Orísun [S1] Rowland Abiodun, Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art (Cambridge: Cambridge University Press, 2014). [S2] Babatunde Lawal, "Orí: The Significance of the Head in Yoruba Sculpture," Journal of Anthropological Research, vol. 41, no. 1 (1985), pp. 91-103. [S3] Babatunde Lawal, The Gẹ̀lẹ̀dé Spectacle: Art, Gender, and Social Harmony in an African Culture (Seattle: University of Washington Press, 1996). Ìwé náà ṣe àkọsílẹ̀ gèlè (gèlè) àti ọ̀já ọmọ (ọjá) gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀yà aṣọ tí àwọn obìnrin àwùjọ ń mú wá nínú wíwọṣọ fún egúngún Gẹ̀lẹ́dẹ́, pẹ̀lú ìjíròrò lórí àwọn àmì àti ẹwà aṣọ Gẹ̀lẹ́dẹ́ lápapọ̀; a tọ́ka sí i níhìn-ín fún àjọṣe tí a ṣàkọsílẹ̀ rẹ̀ nìkan láàárín gèlè, ọjá, àti ìlànà ìyá tí a ń bọlá fún nínú Gẹ̀lẹ́dẹ́, kì í ṣe fún àwọn ẹ̀tọ́ mìíràn tí ó kọjá ìyẹn. A kò lè rí ìdánilójú fún ibi ojú-ewé pàtó kan fún fídìlì yìí, a kò sì fúnni ní rẹ̀. [S4] Toyin Falola, Culture and Customs of Nigeria (Westport, CT: Greenwood Press, 2001). [S5] Okechukwu Nwafor, "Of Mutuality and Copying: Fashioning Aso Ebi through Fashion Magazines in Lagos," Fashion Theory, vol. 16, no. 4 (2012), pp. 493-520. [S6] Judith Perani and Fred T. Smith, The Visual Arts of Africa: Gender, Power, and Life Cycle Rituals (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 1998). A tọ́ka sí i fún kókó gbogbogbòò pé àgbékalẹ̀ gèlè wà lábẹ́ àwọn ohun tí aṣọ náà nílò fún ìdúróṣinṣin bí ó ti wà fún ẹwà; àwọn nọ́mbà ojú-ewé pàtó fún àkóónú gèlè ni a kò lè fi dájú fún fídìlì yìí tí a kò sì kọ ọ́ síbẹ̀.

Lórí iṣẹ́ Segun Gele: Misty Showalter, "Segun Gele: Master of Nigeria's gravity-defying headgear," CNN; Griots Republic, "Segun Gele | Black Travel Profiles." Ìdánilójú: àárín. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ àkọsílẹ̀ ìwé ìròyìn gbogbogbòò dípò àwọn orísun tí àwọn onímọ̀ yẹ̀wò, tí a lò fún àwọn kókó nípa ìgbé-ayé àti iṣẹ́ oníṣẹ́-ọwọ́ tí ó wà láàyè nìkan, kì í ṣe fún àwọn ẹ̀tọ́ nípa àṣà tí ó gbòòrò jù.

Lórí orísun ọ̀rọ̀ gèlè ní gbogbogbòò, àwọn aṣọ òde-òní tí a dárúkọ tí ó kọjá aṣọ òkè, àjọṣepọ̀ Onílégogoro/Cocoa House, àwọn àṣà ìwégèlè tí a dárúkọ lẹ́yìn náà, àmì ìtọ́sọ́nà ipò ìgbeyàwó, àti orísun Auto-Gèlè tí a ń jiyàn lé lórí: àwọn ẹ̀tọ́ wọ̀nyí ni a tún sọ léraléra káàkiri àwọn orísun gbogbogbòò àti ti àpẹẹrẹ lórí aṣọ Yorùbá ṣùgbọ́n a kò lè tọpa wọn sí orísun ẹ̀kọ́ tí àwọn onímọ̀ yẹ̀wò fún fídìlì yìí. A samì sí wọn nínú ọ̀rọ̀ tí ó wà lókè gẹ́gẹ́ bí àṣà gbogbogbòò tàbí ti ẹnu dípò kí a gbé wọn kalẹ̀ bí òtítọ́ ìmọ̀ ẹ̀kọ́ tí a rí orísun rẹ̀ dájú. Ìdánilójú: àárín fún àkóónú yìí ní pàtó, èyí tí ó yàtọ̀ sí ìwọ̀n ìdánilójú gíga tí a fún fídìlì náà lápapọ̀, èyí tí ó fi àwọn abala tí a rí orísun wọn hàn.