Guide to the seven files covering the Yoruba dress system, aṣọ òkè and adìrẹ technique in depth, the gèlè headwrap, personal beadwork, the aṣọ ẹbí group-dress economy, and contemporary fashion, with a note on what is cross-referenced rather than repeated.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Abéteké yìí jinlẹ̀ ju àgbéyẹ̀wò ìpele iṣẹ́-ọnà nípa aṣọ Yorùbá tí ó wà nínú [[arts-textiles]] àti [[arts-beadwork-and-regalia]]. Àwọn fáìlì méjèèjì yẹn ní ìmọ̀ nípa oríṣiríṣi irúfẹ́ ìwunṣọ, àwọn aṣọ ọlá pàtàkì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tí a dárúkọ, àwọn ọ̀nà ìdínà aró adìrẹ, kẹ́míkà àrò, àti adé oníyẹ̀lẹ̀, a sì tọ́ka sí wọn jákèjádò dípò àtúnkọ. Ohun tí ó wà níhìn-ín ni ètò ìmúra lápapọ̀: bí àwọn ẹ̀wù ṣe ń parapọ̀ di àpapọ̀ ìmúra kan, ìjìnlẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ ti àwọn àṣà aṣọ pàtàkì méjèèjì, gèlè gẹ́gẹ́ bí ohun ẹ̀kọ́ tirẹ̀ fúnra rẹ̀, ìdílọ́lá ara ẹni (tí kì í ṣe ti ọba), ètò ọrọ̀-ajé ti aṣọ ẹgbẹ́, àti ipò tí gbogbo èyí wà lónìí.
Gbogbo fáìlì tí ó wà ní abéteké yìí ni a gbé kalẹ̀ láti inú àkọ́kọ́gbéyẹ̀wò tí ẹ̀rọ Flash ṣe tí kò ní ìfẹsẹ̀múlẹ̀ ìwádìí kankan. A fìdí gbogbo ìtọ́kasí múlẹ̀ lẹ́yọ-kọ̀ọ̀kan nípa lílo àwọn orísun gidi kí a tó parí fáìlì náà. A rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtọ́kasí àròsọ, àwọn òwe "àbáláyé" àgbékalẹ̀, àti àwọn ìtumọ̀ tí a sọ mọ́ ẹni tí kò kọ ọ́, a sì mú wọn kúrò nínú ìlànà náà; ọ̀rọ̀ inú fáìlì kọ̀ọ̀kan fúnra rẹ̀ sọ, níbi tí ó bá yẹ, ohun tí a kò lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ tí a sì gégùrò dípò dídá a dúró pẹ̀lú ìṣiyèméjì lásán.
01. Ètò Ìmúra Yorùbá the-yoruba-dress-system
Bí àwọn ẹ̀yà aṣọ ìmúra àṣà fún ọkùnrin àti obìnrin ṣe ń parapọ̀ di ìmúra kíkún kan, àti èrò ọgbọ́n orí tí ó wà lẹ́yìn rẹ̀: aṣọ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìkíni, tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìwà (ìwà) àti orí (orí inú tí ń gbé àyànmọ́). Ó ṣe àgbéyẹ̀wò òwe náà "a kí aṣọ kí a tó kí ẹni tí ó wọ̀ ọ́" pẹ̀lú àlàyé onípele mẹ́ta kíkún, ìtàn kíkọ nípa bí àwọn amúnisìn ṣe ṣe àpèjúwe àṣìṣe nípa aṣọ Yorùbá, àti àríyànjiyàn àwọn onímọ̀ tí ń lọ lọ́wọ́ nípa ìgbà tí bùbá rírán wọ inú aṣọ àwọn obìnrin. Bẹ̀rẹ̀ láti ibí yìí fún ètò náà lápapọ̀; ó fi gbogbo ìjìnlẹ̀ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ àti àwọn ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan sílẹ̀ fún àwọn fáìlì mẹ́fà tókù.
02. Ìjìnlẹ̀ Aṣọ Òkè aso-oke-in-depth
Àwọn ẹ̀yà ẹ̀rọ ìwunṣọ ọfì, okùn owú àti kẹ́míkà aró ti aṣọ kòkòrò (sányán) àti àrò (àrò), àwọn ọ̀nà ìwunṣọ tí ń gbé àpẹẹrẹ jáde (iló aṣọ ojú-tòkùn, oníhò, àfikún òwú-ìró), àti àwọn ibi ìṣẹ̀dá aṣọ ní àwọn agbègbè tí a dárúkọ: Ìṣẹ́yìn, Ọ̀yọ́, Ìlọrin, àti àṣà ṣẹghọ̀ṣẹ́n pàtó ti Òwọ̀'s. Ó wọnú ìmọ̀ ẹ̀rọ lọ níbi tí [[arts-textiles]] ti dúró lórí àgbéyẹ̀wò gbogbogbòò.
03. Ìjìnlẹ̀ Adìrẹ adire-in-depth
Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ agbègbè ti Ìbàdàn (yíyà àpẹẹrẹ elékọ pẹ̀lú ọwọ́ lásán) àti Òṣogbo (tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú igbó Ọ̀ṣun àti ìgbìdánwò iṣẹ́-ọnà Mbari Mbayo ní àwọn ọdún 1960), ìtàn ayé Susanne Wenger, àti àtúnjígbé ti ọ̀rúndún ogún tí Olóyè Nike Davies-Okundaye àti àwọn Ilé-iṣẹ́ Nike rẹ̀ ṣe agbátẹrù rẹ̀. Ó sọ nípa ọjà òde-òní: ọ̀nà tí Maki Oh ń gbà láti tọ́jú ìmọ̀ ẹ̀rọ adìrẹ elékọ àti Adire Market Week. Ó yọ gbogbo ìtàn orísun àròsọ nípa àpẹẹrẹ "Ọlọ́ba" kúrò pẹ̀lú àkọsílẹ̀ ẹnu tí a ṣẹ̀dá tí àkọ́kọ́gbéyẹ̀wò sọ pé Rowland Abiodun ló kọ ọ́.
04. Gèlè àti Ìwé-Orí gele-and-the-headwrap
Gèlè gẹ́gẹ́ bí adé ìmúra obìnrin: orísun ọ̀rọ̀ rẹ̀ tí kò dánilójú (tí a tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bẹ́ẹ̀ dípò kí a fi ìgboyà tẹnu mọ́ ọn), ìsopọ̀ ọgbọ́n orí sí orí, àwọn ọ̀nà wíwé tí a dárúkọ láti orí Onílégogoro lọ, iṣẹ́-ọwọ́ wíwé gèlè tí ó di iṣẹ́ oúnjẹ títí kan Segun Gele, àti Auto-Gèlè, èyí tí a ti wé tẹ́lẹ̀ nígbà òde-òní. Ó fa ìlà tí ó ṣe kedere jákèjádò láàárín ìmọ̀ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nípasẹ̀ àkọsílẹ̀ àti àṣà tí a mọ̀ dunjú tí a ń tún sọ lásán, tí ó sì ń tọ́ka sí èyí tí ó kẹ́yìn bí irú bẹ́ẹ̀ dípò kí a fi ìtọ́kasí èké ṣe é lọ́ṣọ̀ọ́.
05. Ìlẹ̀kẹ̀, Ohun Ọ̀ṣọ́ àti Ìdílọ́lá Ara Ẹni beads-jewellery-and-adornment
Ìdílọ́lá lórí ara ènìyàn lásán, tí kì í ṣe ọba: ìbàdí, ohun ọ̀ṣọ́ ọwọ́ àti ti ọrùn, dídà idẹ àti irin, àti àwọn ìlà òfin aṣọ tí ń pín ọmọ-ẹgbẹ́ lásán, olóyè, àti ọba sọ́tọ̀. Ó tọ́ka sí [[arts-beadwork-and-regalia]] fún adé oníyẹ̀lẹ̀ àti àwọn ẹ̀ṣọ́ iyun dípò kíkọ wọ́n lẹ́ẹ̀kan sí i.
06. Aṣọ Ẹbí àti Ètò Ọrọ̀-Ajé Aṣọ-Ẹgbẹ́ aso-ebi-and-social-dress
Àṣà ríra àti wíwọ aṣọ kan náà gẹ́gẹ́ bí ẹbí, ẹgbẹ́, tàbí àwùjọ ọ̀rẹ́ níbi ayẹyẹ: orúkọ rẹ̀ àti ìtàn rẹ̀ tí a kọ sílẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún (tí ń tọ́ orísun ọ̀rọ̀ àbáláyé ti "and company" tí kò ní ẹ̀rí lẹ́yìn ṣùgbọ́n tí ó gbajúmọ̀ sọ́nà), ètò ọrọ̀-ajé ti ìyípadà iye owó aṣọ àti àṣà ìmúṣẹ padà, àti àríyànjiyàn nípa ìwọ̀n àti ẹrù owó nínú ìgbé-ayé Nàìjíríà òde-òní.
07. Ọ̀ṣọ́ Ìmúra Yorùbá Òde-Òní contemporary-yoruba-fashion
Àwọn aṣe-ọ̀ṣọ́-aṣọ tí a dárúkọ tí wọ́n ń lo aṣọ òkè, adìrẹ, àti Ankará lónìí: iṣẹ́ Kenneth Ize pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ aláfọwọ́ṣowọ́pọ̀ tí ń hun Ìlọrin, ìmọ̀ ẹ̀rọ àtúnhun Komole ti Deola Sagoe, Ankará tí Lisa Folawiyo fi ọwọ́ ṣe lọ́ṣọ̀ọ́, àwọn àpẹẹrẹ aṣọ Orange Culture tí kì í ya akọ tàbí abo sọ́tọ̀, Duro Olowu, àti ètò àjọ Lagos Fashion Week tí Omoyemi Akerele dá sílẹ̀ ní ọdún 2011. Ó parí pẹ̀lú àríyànjiyàn lórí àṣà tòótọ́ àti jíjí àṣà lò láìgbàṣẹ, títí kan ọ̀ràn Stella McCartney ti ọdún 2017.
Bí o bá fẹ́ gbogbo ètò náà lẹ́ẹ̀kan náà. Fáìlì 1, lẹ́yìn náà 2 àti 3 fún àwọn àṣà aṣọ méjèèjì tí ó gbẹ́kẹ̀lé, lẹ́yìn náà 4 fún gèlè tí ó wò gẹ́gẹ́ bí ọ̀ràn àkànṣe.
Bí o bá ń ṣe ìwádìí lórí aṣọ pàtó kan. Fáìlì 2 fún aṣọ òkè, fáìlì 3 fún adìrẹ. Méjèèjì gbẹ́kẹ̀lé ìmọ̀ gbogbogbòò nípa ẹ̀rọ ìwunṣọ àti ìmọ̀ ẹ̀rọ tí ó wà nínú [[arts-textiles]].
Bí o bá fẹ́ ètò ọrọ̀-ajé. Fáìlì 6 fún aṣọ ẹbí, pẹ̀lú apá ìparí ti fáìlì 4 lórí ipa pàtó tí gèlè ń kọ́ nínú ètò ọrọ̀-ajé yẹn.
Bí o bá fẹ́ àwòrán àkókò òde-òní tí ó wà láàyè. Fáìlì 7, èyí tí ó gbẹ́kẹ̀lé ìfẹsẹ̀múlẹ̀ ìtàn ti àwọn fáìlì 1 dé 6 tí kò sì tún àlàyé rẹ̀ ṣe.
Àwọn àtẹnumọ́ púpọ̀ nínú abala yìí ni a kò lè fìdí wọn múlẹ̀ tí a sì sàmì sí wọn bí ó ṣe yẹ dípò kí a kàn pa wọ́n tì láìsọ nǹkan: ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀ gangan fún gèlè (fáìlì 4), ìtàn ìmísí láti inú ìkọ́lé lẹ́yìn àṣà wíwé Onílégogoro (fáìlì 4, tí a gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àṣà àtẹnudẹ́nu tí ó gbajúmọ̀ nìkan), ọdún gangan tí ọ̀nà iṣẹ́ Komole ti Deola Sagoe kọ́kọ́ jáde (fáìlì 7, tí a kàn fi hàn gẹ́gẹ́ bí "ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 2010"), àti bóyá àkójọ àmì ìtẹ̀sí-ọ̀nà fún gèlè bára mu pẹ̀lú èyí tí a kọ sílẹ̀ fún fìlà àwọn ọkùnrin (fáìlì 4, tí a gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àfiwé tí ó ṣeé ṣe ṣùgbọ́n tí a kò fìdí rẹ̀ múlẹ̀). Níbi tí àkọsílẹ̀ kò bá ti sọ nǹkan kan, fáìlì tí ọ̀rọ̀ kàn sọ bẹ́ẹ̀ dípò kí ó fi nǹkan dí àlàfo náà.
Ìpín-ìsọ̀rí gbogbogbòò fún ọ̀pá-ìwunṣọ, àwọn aṣọ ọlá mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tí a dárúkọ (sányán, àlàárì, ẹtù) ní ìpele àtúnyẹ̀wò, àwọn ọ̀nà ìdènà-aró mẹ́ta ti adìrẹ's àti ìwólulẹ̀ ti 1937-39, pẹ̀lú adé ilẹ̀kẹ̀ àti àwọn ohun ọ̀ṣọ́ ìyùn ti oyè ọba wà nínú [[arts-textiles]] àti [[arts-beadwork-and-regalia]] nínú 07-arts. Ìmọ̀-ọgbọ́n orí ti orí àti ìwà tí ó fìdí ìdí tí a fi ń múra ara àti orí pẹ̀lú irúfẹ́ ìṣọ́ra bẹ́ẹ̀ múlẹ̀ wà nínú 04-cosmology. Kíkọ là sí ara, irun dídì, àti àwọn ohun ìtura-ara ni a kárí lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ nínú fáìlì iṣẹ́-ọnà-ara ti abala iṣẹ́-ọnà, kì í ṣe níhìn-ín.
The two Yoruba loom traditions and who works them, the named prestige cloths, the full range of adire resist-dyeing and the indigo behind it, the industry's collapse in the 1930s and its revival, and why everyone at a Nigerian wedding is dressed alike.
The beaded crown and what it does constitutionally, why the king's face is veiled, the birds at its apex, the beads themselves and their trade history, and the men's workshops that made them.
Ori as physical head, inner head, personal destiny and personal divinity, why the sources rank ori above the orisa, and the practice of ibori.
Character as the whole content of Yoruba ethics, iwa pele and iwa rere, the identity of character with beauty, patience as the source of character, and an ethical system grounded in consequence and community rather than divine command.
The Yoruba women's headwrap, its meaning as the crown of the female ensemble, its textile choices, its named tying styles from the 1960s onward, the modern professional gele-tying trade, and its central role in the aṣọ ẹbí group-dress economy.
Aṣọ ẹbí is the Yoruba institution of buying and wearing identical cloth as a family, association, or friendship group at a celebration, and the economic and social system built around that single act of coordinated dress.