Ògèdèńgbé Agbógungbóró
Biography, military campaigns, and historiographical debates surrounding Ògèdèńgbé Agbógungbóró, the commander-in-chief of the Ẹ̀kìtìparapọ̀ confederacy during the Kiriji War.
intermediatehigh·
Loading…
Biography, military campaigns, and historiographical debates surrounding Ògèdèńgbé Agbógungbóró, the commander-in-chief of the Ẹ̀kìtìparapọ̀ confederacy during the Kiriji War.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ògèdèńgbé Agbógungbóró (nǹkan bí 1822–1910), tí wọ́n bí ní Òrìṣàràyíbí Ògúndàmọ́lá, jẹ́ olórí ológun àgbà (Seriki) fún àjọṣepọ̀ Ẹ̀kìtìparapọ̀ lásìkò Ogun Kí rì jí (1877–1893). Ìtọ́sọ́nà rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórí ogun mú kí àwọn ọmọ ogun ìjọba Ijesha, Ekiti, àti Igbomina parapọ̀ lòdì sí ìmúgbòòrò ìṣàkóso Ibadan, èyí tí ó fa àìlèṣẹ́ra-ẹni lójú ogun tí ó sì tún ètò ìṣèlú àti agbára ilẹ̀ Yoruba ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún ṣe ní pàtàkì [S1][S3]. Nípasẹ̀ àtúntò ọgbọ́n ogun àti ríra àwọn ìbọn òde-òní láti ilẹ̀ Europe nípasẹ̀ àwọn ọmọ ilẹ̀ Yoruba tí wọ́n wà ní etíkun, ó sọ ìfẹ̀hónhàn agbègbè kan di ojú ogun ológun tí ó gbajúmọ̀ [S3][S4].
Ogún ìtàn rẹ̀ ṣì jẹ́ pápá fún àríyànjiyàn líle lórí ìtumọ̀. Àwọn ìwé àkọsílẹ̀ ìjọba amúnisìn àti àwọn àkọsílẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí ó gbájúmọ́ Oyo ṣe àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórí ogun afojúsùn-àyè àti agbógunjani fún ìwọra, nígbà tí àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn ti orílẹ̀-èdè òde-òní ṣe àfihàn rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùgbàlà tí ó fọkàn sìn láti gbèjà òmìnira ilẹ̀ Yoruba ní apá ìlà-oòrùn [S1][S3][S7]. Àkọsílẹ̀ yìí ṣe àlàyé lórí iṣẹ́ rẹ̀ tí a kọ sílẹ̀, ó ṣe àtúnyẹ̀wò ètò àti agbára ogun ti àwọn ìpolongo rẹ̀, ó sì ṣàyẹ̀wò ìyàtọ̀ láàárín àwọn àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ nínú àkójọ ìwé ìtàn, lítíréṣọ̀ àfẹnusọ (oríkì), àti àwọn àfikún ọ̀rọ̀ láti ọwọ́ àwọn amúnisìn.
Orúkọ àmútọ̀runwá olórí ogun náà ni Òrìṣàràyíbí Ògúndàmọ́lá [S1][S5]. Ìtumọ̀ orúkọ àbísọ Òrìṣàràyíbí ní tààràtà ni "òrìṣà ti ra èyí [ọmọ] láti bí" tàbí "òrìṣà rí èyí bí," tí a mú jáde láti ara òrìṣà (òrìṣà), rí (láti rí), àti bí (láti bí). Ògúndàmọ́lá gba òrìṣà Ògún mọ́ra, tí ó túmọ̀ sí "Ògún dà sínú ọrọ̀" (Ògún + dà + mọ́ + ọlá).
Oyè ogun pàtàkì àti orúkọ ìnagijẹ rẹ̀, Ògèdèńgbé Agbógungbóró, fi ipò ológun rẹ̀ hàn:
Àkọsílẹ̀ tí a kọ kò sọ ohunkóhun nípa ọdún gangan tí a bí i. Ìṣirò tí ọ̀pọ̀ ènìyàn ń tọ́ka sí pé nǹkan bí 1822 wá láti inú àwọn ìrántí ẹnu àti ìṣirò ìgbésí ayé tí a gbà nígbà tí ó kú ní 1910 [S1][S5]. Wọ́n bí i ní Atorin, abúlé kékeré kan tí ó wà nítòsí Ilesa ní àárín gbùngbùn ilẹ̀ Ijesha [S1][S2].
Ìdánilójú: kéré lórí ọdún ìbí gangan; ga lórí orísun rẹ̀ láti Atorin àti ìbáṣepọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìjọba Ijesha.
Lásìkò àwọn ogun líle tí Ibadan jà lọ sí apá ìlà-oòrùn ní àwọn ọdún 1850 àti 1860, wọ́n mú Ògèdèńgbé lójú ogun ní ẹ̀mẹ́jì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ [S1][S2]. Nígbà tí ó wà ní ìgbèkùn ní Ibadan, wọ́n fi kún ètò agbo-ilé ológun wọn. Ó gba àwọn ilà ojú pàtó (gbẹ́rẹ́) ti Ibadan, èyí tí ó fi hàn pé wọ́n ti gbà á wọlé ní ti ara sínú àwùjọ jagunjagun wọn [S1][S4].
Lásìkò ìgbèkùn yìí àti iṣẹ́ ìsìn tí ó tẹ̀lé e, Ògèdèńgbé ní ìmọ̀ jíjinlẹ̀ lórí bí ètò ológun ti Ibadan ṣe ń ṣiṣẹ́. Lábẹ́ ìtọ́sọ́nà àwọn olórí ogun àgbà ti Ibadan, ó kọ́ bí a ṣe ń pín ọmọ ogun, ètò ohun èlò ogun, ọgbọ́n ìsótì ìlú, àti ìṣàkóso àwọn ọmọ ogun àdáni tí ó pọ̀ (war-boys tàbí ẹlẹ́kọ̀) [S2][S4].
Àwọn onítàn kò fi ẹnu kò lórí bí a ṣe lè pín apá ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé rẹ̀ yìí sí:
Lẹ́yìn ìtúsílẹ̀ tàbí kúrò rẹ̀ ní Ibadan, Ògèdèńgbé kò padà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ sí ìgbésí ayé ìlú ní Ilesa. Dípò bẹ́ẹ̀, ó dá àgọ́ ológun aládàáni sílẹ̀ ní Ita-Ogbolu, tí ó wà ní ààlà àwọn ilẹ̀ Ijesha àti Ekiti [S1][S2]. Bí ó ti ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí ogun òmìnira, ó gbà àwọn ọ̀dọ́ tí kò ní ibùgbé, àwọn ogbóǹkangí jagunjagun, àti àwọn tí ó sá láti ìgbèkùn, ó sì ń ṣe ìkọlù káàkiri àwọn agbègbè Akoko àti Ekiti láti pèsè fún ibùdó ogun rẹ̀ [S1][S4].
Nígbà tí yóò fi di àwọn ọdún 1870, Ibadan ti fi ìṣàkóso ilẹ̀-ọba tààràtà lélẹ̀ lórí àwọn agbègbè Yoruba ní apá ìlà-oòrùn (tí ó ní àwọn agbègbè Ijesha, Ekiti, Igbomina, àti Akoko nínú). Ìṣàkóso yìí wà lábẹ́ àwọn aṣojú agbowó-odò tí ń gbé níbẹ̀ tí a mọ̀ sí Ajélè [S1][S3]. Ètò Ajélè fa ìkórìíra jíjinlẹ̀ nítorí ìgbàwó-odò tí ó pọ̀jù, ìgbà-nǹkan ní ipá láìtọ́, ìwà ipá ìbálòpọ̀ láti ọwọ́ àwọn ìránṣẹ́ aṣojú, àti ìrẹ̀lẹ̀ àwọn ọba aládé àbínibí (ọba) [S1][S3].
Ìfẹ̀hónhàn náà bẹ́ sílẹ̀ ní 1877 sí 1878 ní Oke-Mesi, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ nígbà tí Ọmọba Fabunmi kọlu Ajélè Ibadan tí ó wà níbẹ̀ lẹ́yìn àwọn ìwà ìbàjẹ́ líle tí wọ́n hù sí àwọn obìnrin ìbílẹ̀ [S1][S3]. Ìṣọ̀tẹ̀ náà tànkálẹ̀ kíákíá jákèjádò àwọn agbègbè ìlà-oòrùn, tí ó sì di àjọṣepọ̀ tòótọ́ tí a mọ̀ sí Ẹ̀kìtìparapọ̀ (Ẹ̀kìtì-parapọ̀, tí ó túmọ̀ sí "Ekiti parapọ̀" tàbí "ìṣọ̀kan Ekiti") [S3].
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Ọmọba Fabunmi ti Oke-Mesi ló dáná ìṣọ̀tẹ̀ náà tí ó sì darí àwọn ọmọ ogun àjọṣepọ̀ ní àwọn ogun àkọ́kọ́, àwọn aṣáájú àjọṣepọ̀ náà mọ̀ pé ó yẹ kí olórí ológun àgbà tí ó ní ìmọ̀ tó kúnrẹ́rẹ́ lòdì sí àwọn olórí ogun iwájú ti Ibadan wà [S3][S4].
Ní 1879, ìgbìmọ̀ ogun ti àjọṣepọ̀ náà rán àwọn ikọ̀ tòótọ́ sí Ògèdèńgbé ní Igbara-Oke àti Ita-Ogbolu, láti béèrè pé kí ó gba ipò olórí ológun àgbà (Seriki) ti gbogbo àwọn ọmọ ogun tí a dàpọ̀ náà [S1][S3].
+-------------------------------------------------------------+
| Ẹ̀KÌTÌPARAPỌ̀ CONFEDERATE ALLIANCE |
| (Ijesha, Ekiti, Igbomina, Akoko Eastern Bloc) |
+-------------------------------------------------------------+
|
Appointed Supreme Command
v
Ògèdèńgbé Agbógungbóró (Seriki)
Headquartered at Imesi-Ile War Camp
|
+-------------------------+-------------------------+
| |
v v
Logistical Integration Tactical Modernization
Ekiti Parapo Society (Lagos) Breech-loading firearms
Procurement of Snider & Martini-Henry Rifle pit construction &
rifles across coastal routes defensive trench warfare
Àkọsílẹ̀ ìtàn fi àwọn ojú-ìwòye tí kò bára mu hàn nípa ìhùwàsí rẹ̀ ní àkọ́kọ́:
Lẹ́yìn tí ó tẹ̀dó sí àgọ́ àjọṣepọ̀ pàtàkì ní Imesi-Ile, ní tààràkọjú ibùdó ogun Ibadan ní Igbajo, Ògèdèńgbé gba gbogbo àkóso iṣẹ́ ogun náà pátápátá [S1][S3][S8].
Ogun Kiriji gba orúkọ rẹ̀ láti inú ìró gbígbóná tí ó dún (kí-rì-jì) láti inú àwọn ìbọn àkànṣe tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ mú wọlé [S1][S3]. Lábẹ́ àkóso Ògèdèńgbé, àwọn ọmọ ogun Ẹ̀kìtìparapọ̀ sọ àwọn ànfààní tí Ibadan ti ní tipẹ́ nínú ẹlẹ́ṣin ogun, ìkọlù ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọmọ ogun ẹlẹ́sẹ̀, àti ìbáwí àwọn jagunjagun di asán nípasẹ̀ àtúnṣe ètò ológun [S3][S4].
Ògèdèńgbé gbé àwọn ipa ọ̀nà ìpèsè kalẹ̀ tí ó so ojú ogun Imesi-Ile pọ̀ mọ́ Ekiti Parapo Society ní Lagos, àjọ ti àwọn akẹ́kọ̀ọ́, àwọn oníṣòwò tó ti kékeré dé ipò gíga tó jẹ́ àwọn ará ìlà-oòrùn Yoruba tí wọ́n padà wá sílé [S3][S6]. Nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà etíkun wọ̀nyí, àjọṣepọ̀ náà kó àwọn ìbọn ìgbàlódé láti Europe tí wọ́n ń ti ẹ̀yìn tẹ̀, pàápàá jùlọ àwọn ìbọn Snider-Enfield àti Martini-Henry wọlé [S3][S4].
Àwọn ìbọn wọ̀nyí yí gbogbo ìwọ́ntúnwọ̀nsì ọ̀nà ogun padà pátápátá:
Àtúnṣe ìmọ̀-ẹ̀rọ àti ti ọ̀nà ogun yìí yọrí sí ogun tí kò lẹ́nì kankan tó borí. Ibadan kò lè fọ́ àwọn ìlà ogun Imesi-Ile, bẹ́ẹ̀ sì ni àjọṣepọ̀ náà kò ní agbára ìkọlù láti yí ibùdó Ibadan ní Igbajo ká kí wọ́n sì parẹ́ run [S1][S3][S8].
Bí ogun náà ṣe ń bá a lọ láìsí ìṣẹ́gun tó dájú, ìdílọ́wọ́ nínú ètò ọrọ̀ ajé tàn kálẹ̀ jákèjádò inú ilẹ̀ Yoruba, èyí tó dí àwọn ọ̀nà ìṣòwò lọ sí Lagos [S1][S8]. Láàárín ọdún 1882 àti 1886, àwọn ikọ̀ oníwàásù Kristẹni, pàápàá jùlọ Reverend Charles Phillips ti Ondo àti Reverend Samuel Johnson ti Oyo, ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ikọ̀ aṣojú láàárín àwọn àgọ́ ogun tó ń jà, Aláàfin ti Oyo, àti ìṣàkóso British ní Lagos [S1][S9].
Àwọn àkọsílẹ̀ Church Missionary Society ti ìgbà yẹn fi àwọn ìbẹ̀wò aṣojú léraléra sí olú-ibùdó Ògèdèńgbé ní Imesi-Ile hàn [S9]. Àwọn àkọsílẹ̀ iṣẹ́ ìwàásù náà ṣàpèjúwe Ògèdèńgbé gẹ́gẹ́ bí alárinà tó ní àṣẹ, tó dúró ṣinṣin, síbẹ̀ tó wúlò nínú ìbáṣepọ̀, ẹni tí ó kọ àdéhùn àlàáfíà èyíkéyìí tí kò fi ẹ̀rí gidi dá òmìnira pátápátá fún àwọn orílẹ̀-èdè Ijesha àti Ekiti kúrò lábẹ́ àkóso òṣèlú Ibadan [S1][S8][S9].
+-------------------------------------------------------------+
| 1882–1886 DIPLOMATIC NEGOTIATIONS |
+-------------------------------------------------------------+
|
Facilitated by CMS Missionary Envoys
(Rev. Charles Phillips & Rev. Samuel Johnson)
|
v
Imesi-Ile War Camp Negotiations
Direct dialogue with British Special Envoys
(Henry Higgins & Oliver Smith)
|
v
+------------------------------------+
| SEPTEMBER 23, 1886 PEACE TREATY |
| * Formal independence for Ekiti |
| and Ijesha territories |
| * Demobilization of war camps |
| * British imperial oversight |
+------------------------------------+
Ní ọdún 1886, àwọn aṣojú àkànṣe ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, Henry Higgins àti Oliver Smith, dé sí àwọn ibùdó ogun ti Imesi-Ile àti Igbajo láti jíròrò lórí fòpin-sí-ogun pátápátá [S8]. Ní ọjọ́ 23 Oṣù Kẹsàn-án, 1886, Ògèdèńgbé, pẹ̀lú àwọn ọba aládé àpapọ̀ àti àwọn ológun Ibadan, fọwọ́ sí Àdéhùn Àláfíà Yoruba [S1][S3][S8].
Àdéhùn náà gbé kalẹ̀ pé:
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n fọwọ́ sí àdéhùn náà, dídáwọ́ ogun dúró pátápátá kò tètè ṣeé ṣe fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún nítorí àìnígbàgbọ́ nínú ara wọn láàárín Ògèdèńgbé àti àwọn àgbà ológun Ibadan. Wíwó àwọn ibùdó ogun olódi náà lulẹ̀ ní ti òfin kò wá sí ìmúṣẹ pátápátá títí di ìgbà tí Gómìnà Gilbert Carter dá sí i ní tààràtà ní ọdún 1893, èyí tí ó sàmì sí fífipá gbé àkóso àbò ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì kalẹ̀ lórí gbogbo agbègbè inú ilẹ̀ Yoruba [S1][S3].
Lẹ́yìn kíkúrò ní Imesi-Ile, Ògèdèńgbé padà sí Ilesa pẹ̀lú àwọn ọgọ́rọ̀ọ̀rún ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ tí wọ́n dira ogun (ẹlẹ́kọ̀) [S1][S3]. Àwọn jagunjagun wọ̀nyí tí a tú ká, tí wọ́n ti mọ́lára ogun jíjà àti ìkógun fún ọ̀pọ̀ ọdún, kò rọgbọ fún wọn láti padà sí ìgbé-ayé iṣẹ́-àgbẹ̀ àti okòwò ní àsìkò àláfíà.
Láàárín ọdún 1893 àti 1894, a fi ẹ̀sùn kan àwọn ẹgbẹ́ ọmọ-ẹ̀yìn Ògèdèńgbé pé wọ́n ń dá àwọn ojú-ọ̀nà àyẹ̀wò tí kò bófin mu sílẹ̀, wọ́n ń gba owó-odí lọ́wọ́ àwọn oníṣòwò láìtọ́, wọ́n sì tún ń ṣe ìkọlù ìjẹgàbà ní àwọn agbègbè ìgbèríko [S1][S7][S10].
Ní ọdún 1894, Captain Robert Lister Bower, ẹni tí a yàn gẹ́gẹ́ bí Aṣojú Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Kọmíṣọ́nà Ìrìn-àjò àkọ́kọ́ ti Ibadan, gbé ìgbésẹ̀ láti fi àkóso ìṣàkóso amúnisìn múlẹ̀ ní gbogbo ìlà-oòrùn ilẹ̀ Yorùbá [S7][S10]. Bower béèrè pé kí Ògèdèńgbé ju ohun-ìjà ogun rẹ̀ sílẹ̀, kí ó fọ́n àwọn ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ tí wọ́n dira ogun ká, kí ó sì tẹríba láìṣe àdéhùn kankan fún àṣẹ amúnisìn ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì [S7][S10].
Nígbà tí Ògèdèńgbé tẹnumọ́ ipò òmìnira rẹ̀, Captain Bower mú un ní Ilesa ó sì tì í mọ́lé ní Ibadan, lẹ́yìn náà ó gbé e lọ fún àtìmọ́lé ní Iwo [S3][S7][S10]. Wọ́n dá a sílẹ̀ lẹ́yìn ìjíròrò gígùn àti sísan owó onídùúró ńlá láti ọwọ́ Ọwá ti Ilesa, Ọba Fredrick Haastrup [S3][S5].
Àwọn ìtumọ̀ ìtàn nípa ìmúni ti 1894 fi àwọn ojú-ìwòye tí ó yàtọ̀ sí ara wọn hàn:
Lẹ́yìn tí wọ́n dá a sílẹ̀ kúrò nínú àtìmọ́lé amúnisìn, Ògèdèńgbé gbé ní àláfíà ní Ilesa. Ní ọdún 1898, gẹ́gẹ́ bí ìmọrírì fún iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aláàbò ìlú, wọ́n fi oyè Ọba-ńlá (tí a sábà máa ń pè ní Ọbánlá ní sókí, tí ó túmọ̀ sí "ọba ńlá" tàbí olórí ìjòyè ìlú) ti Ilesa jẹ ẹ́ ní ti òfin [S3][S5][S6].
A dá oyè Ọbánlá sílẹ̀ tàbí gbé e ga ní pàtó láti lè mú un wọ inú ìpele ìṣàkóso tó ga jùlọ nínú ìjọba Ijesha láìgba ipò ìran ọba ti Owa Obokun [S5][S6]. Ní ipò yìí, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí ìjòyè ìlú àti ológun tí kì í ṣe ti ìran ọba tó ga jùlọ ní ìpínlẹ̀ náà títí di ikú rẹ̀.
Ògèdèńgbé kú ní Ilesa ní ọjọ́ 29 Oṣù Keje, 1910 [S3][S5]. Ikú rẹ̀ sàmì sí òpin pátápátá sí sáà àwọn olórí-ogun ti ọ̀rúndún kọkàndínlógún ní ìlà-oòrùn ilẹ̀ Yorùbá. Ní ọdún 1934, ìjọba amúnisìn Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì darapọ̀ mọ́ ìgbìmọ̀ àbínibí Ijesha láti kọ́ ọ̀wọ̀ń ìrántí ńlá kan, Ọ̀pá Ogedengbe (Ọ̀pá Ògèdèńgbé), sí ẹ̀gbẹ́ ààfin Ọwá ní Ilesa, èyí tí ó fi ìrántí rẹ̀ lélẹ̀ ní ti òfin gẹ́gẹ́ bí olórí aṣáájú fún ìdánimọ̀ Ijesha òde-òní [S5][S6].
Nínú lítíréṣọ̀ àtẹnudẹ́nu, àwọn àlọ́, àti àwọn àṣà eré-ìṣe ti Yoruba, wọ́n ka àwọn agbára àbámẹta tó pọ̀ (oògùn) sí ti Ògèdèńgbé [S2][S5].
Lára àwọn ìsọfúnni àtẹnudẹ́nu tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni:
Ipò nínú ìtàn: Àkọsílẹ̀ ìwé ìpamọ́ ti àsìkò náà (tí ó ní nínú àwọn ìwé-ìròyìn olùpolongo ẹ̀sìn, àwọn ìròyìn aṣojú-ìjọba, àti àwọn ìwé àdéhùn) kò ní ẹ̀rí kankan láti tìlẹ́yìn àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àbámẹta wọ̀nyí [S8][S9][S10]. Àwọn oníṣẹ́-ìtàn túmọ̀ àwọn ẹ̀tọ́-ọ̀rọ̀ wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí àwọn èròjà tí ó wọ́pọ̀ nínú ogun ọpọlọ ti ológun ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, èyí tí àwọn olórí-ogun àti àwọn akéwì wọn mọ̀ọ́mọ̀ gbé kalẹ̀ láti fi hàn pé kò sí ohun tó lè pa wọ́n, láti dẹ́rùba àwọn ọ̀tá, àti láti di àṣẹ pípé mú lórí àwọn ọmọ-ogun wọn [S2][S4].
Oríkì àtẹnudẹ́nu (oríkì) tí àwọn akéwì Ijesha pa mọ́ ṣe àfihàn ìforígbárí tí ó wà láàárín ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùgbàlà ìlà-oòrùn àti ìtàn rẹ̀ àtijọ́ gẹ́gẹ́ bí olùkógun tí ń panilára.
Ògèdèńgbé Agbógungbóró,
Ọ́ sọkọ Èkìtì, sọkọ Àkókó,
A fìjà gba ilẹ̀ baba rẹ̀ l'ọ́wọ́ ogun.
Ògèdèńgbé / Agbógungbóró /
Ọ́ / sọkọ / Èkìtì / sọkọ / Àkókó /
A / fi / ìjà / gba / ilẹ̀ / baba / rẹ̀ / l'ọ́wọ́ / ogun
Ìtumọ̀ tààrà ti àwọn mọ́fíìmù:
Ògèdèńgbé, jagunjagun tí ń bẹ́ sínú ìkannú ogun,
Olúwa tí ó tẹ Ekiti àti Akoko lóríba,
Ẹni tí ó tipasẹ̀ ìjà líle gba ilẹ̀ àwọn baba padà kúrò nínú ìkáwọ́ àwọn agbógunwọ̀lú.
(A ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ láti inú àwọn àkọsílẹ̀ àbáláyé oríkì ti Ijesha [S1][S2][S5]; ìtumọ̀ dá lórí ìfẹnukò ti ìtàn).
Ọ̀rọ̀ náà ọkọ ní ìtumọ̀ méjì nínú ewì òṣèlú Yoruba. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìtumọ̀ ti òde-òní sábà máa ń sọ ọ́ di "olúwa" tàbí "olùṣàkóso," ìtumọ̀ rẹ̀ tààrà ni "ọkọ." Nínú ọ̀rọ̀ ogun ti ọ̀rúndún kọkàndínlógún, pípè tí a pe jagunjagun kan ní ọkọ agbègbè kan jẹ́ àmì nǹkan-iní àti ìtẹríba pẹ̀lú agbára ọkùnrin nípa lílo ohun ìjà ogun, èyí sì ń tọ́ka tààrà sí àwọn ogun ìkógun àkọ́kọ́ ti Ògèdèńgbé ní Ekiti àti Akoko kí ó tó di alábòòbò àjọṣepọ̀ wọn [S1][S2]. Ìlà ìparí náà yí ojú-ìwòye ìwà rere padà pátápátá, ó sọ amúnisìn agbówóṣe náà di olùgbàlà olóòótọ́ fún ilẹ̀ ìbílẹ̀ rẹ̀ tí ó gba agbègbè àwọn baba rẹ̀ (ilẹ̀ baba rẹ̀) padà kúrò lábẹ́ àkóso Ibadan [S3][S5].
Ìpínyà pàtàkì nínú ìkọ̀wé ìtàn nípa Ògèdèńgbé dá lórí àwọn èròǹgbà abẹ́nú rẹ̀ àti ìwà òṣèlú rẹ̀.
+-------------------------------------------------------------------------+
| HISTORIOGRAPHICAL PERSPECTIVES |
+-------------------------------------------------------------------------+
| | |
| OYO-CENTRIC & MISSIONARY | NATIONALIST & EASTERN YORUBA |
| (Samuel Johnson, CMS Sources) | (S. A. Akintoye, Toyin Falola) |
| | |
| * Mercenary opportunism | * Anti-imperial resistance |
| * Destructive warlordism | * Strategic statecraft |
| * Predatory slave raiding | * Modernizing military leadership |
| * Lawless armed retainers | * Defender of ancestral lands |
| | |
+-------------------------------------------------------------------------+
Àwọn àkọsílẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí ó ṣẹ́kù dá lórí Oyo jùlọ, tí àwọn ènìyàn bíi Reverend Samuel Johnson kọ, ẹni tí ojúsàájú àṣà rẹ̀ wà pẹ̀lú àwọn àṣà Oyo àti Ibadan [S1]. Nínú àwọn àkọsílẹ̀ wọ̀nyí, ìfẹ̀sọ̀kánkán ilẹ̀-ọba Ibadan ni a sábà máa ń gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí agbára tí ń mú ìdúróṣinṣin wá láti tún ayé Yoruba tí ó fọ́nká ṣe ní ìtẹ̀lé ìwópalẹ̀ Ilẹ̀-Ọba Oyo, nígbà tí a ka ìkọlù ti ìlà-oòrùn sí ìṣọ̀tẹ̀ tí ń da nǹkan rú [S1][S4].
Ní ìdàkejì ẹ̀wẹ̀, àwọn àṣà ìtàn ti ìlà-oòrùn Yoruba (Ijesha, Ekiti, Igbomina) wo Ẹ̀kìtìparapọ̀ kì í ṣe bíi àwọn ọlọ̀tẹ̀, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí àwọn orílẹ̀-èdè olómìnira tí ń jagun ìtúsílẹ̀ tí ó lẹ́tọ̀ọ́ lòdì sí agbára amúnisìn aninilára tí ó gba ilẹ̀ wọn [S3][S5]. Nínú ìrántí ìtàn ìbílẹ̀ yìí, a gbé Ògèdèńgbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórí olùtò-ìgbékalẹ̀ ológun fún òmìnira ìlà-oòrùn Yoruba, ẹni tí láìsí ẹ̀kọ́ ìfòyebánu rẹ̀ nínú ọgbọ́n ogun àti ìpinnu ìbáṣepọ̀ rẹ̀, àwọn ilẹ̀-ọba ìlà-oòrùn ìbá ti wà títí láé ní ipò ìtẹríba fún sísan ìṣákọ́lẹ̀ [S3][S5][S6].
The fall of Ọ̀yọ́, the Ilọrin and Sokoto dimension, the Ọ̀wu war, the rise of Ìbàdàn, the Sixteen Years War at Kiriji, and the political map they left behind.
The CMS mission and Crowther, how and why Yoruba people converted to two world religions, the British annexation, indirect rule and what it did to kingship, and the making of "Yoruba" as one identity.
The Ìjẹ̀ṣà commander who was twice an Ìbàdàn captive and ended as commander-in-chief of the eastern confederacy that fought Ìbàdàn to a standstill for sixteen years, and the diaspora arms network that made it possible.
The hill kingdom Ọ̀yọ́ never took, the seawater story behind its ruler's title, its subjection to Ìbàdàn, and Ògèdèngbé, who commanded the alliance that ended Ìbàdàn's expansion.
An overview of the life, scholarship, methodological innovations, and historiographical debates surrounding the historian Toyin Fálọlá.
A comparative look at the nineteenth-century Yoruba war leaders, what set the Ọ̀yọ́-derived Kakanfò autocrats apart from Ìbàdàn's achieved-title men, and the frontline commanders below the top rank who do not have their own dedicated file.