Samuel Àjàyí Crowther
Samuel Àjàyí Crowther was an enslaved Yoruba youth who became the first African Anglican bishop, standardizer of the written Yoruba language, and primary translator of the Yoruba Bible.
intermediatehigh·
Loading…
Samuel Àjàyí Crowther was an enslaved Yoruba youth who became the first African Anglican bishop, standardizer of the written Yoruba language, and primary translator of the Yoruba Bible.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Samuel Àjàyí Crowther (nǹkan bí 1807/1809–1891) jẹ́ ẹrú Yorùbá kan tí a dá nídè kúrò nínú òwò ẹrú kọjá òkun Àtìláńtíìkì tí ó wá di amòye pàtàkì, onímọ̀ èdè, àti bíṣọ́ọ̀bù Áfíríkà àkọ́kọ́ ti Anglican Communion [S1][S2]. Nígbà tí a mú un ní àkókò ìwópalẹ̀ Ilẹ̀-ọba Ọyọ tí a sì sọ ọ́ di olùtẹ̀dó ní Sierra Leone, ó ṣe ìfìdí-ìlànà-múlẹ̀ fún àkọtọ́ èdè Yorùbá tí a kọ sílẹ̀, ó to àwọn ìwé atúmọ̀-èdè pàtàkì àkọ́kọ́ rẹ̀, ó sì darí ìtumọ̀ Anglican Book of Common Prayer àti Yoruba Bible (Bibeli Mímọ́) [S1][S4]. Ipò bíṣọ́ọ̀bù rẹ̀ lórí Niger Territory fi àwọn àdánwò ọ̀rúndún kọkàndínlógún nínú òmìnira ìṣàkóso ìjọ ti abínibí hàn, nígbà tí fífipá yọ ọ́ kúrò ní ipò lásìkò rògbòdìyàn Niger Mission ní ọdún 1890 jẹ́ àmì ìyípadà pàtàkì nínú ètò ìmúlò ìmúnisìn àti ti míṣọ́nnárì ti British [S1][S6][S8].
Àkọsílẹ̀ ìtàn kò ní àkọsílẹ̀ tààrà lórí ọjọ́ tàbí ọdún gangan tí a bí Crowther [S7]. Àwọn àbá àwọn onímọ̀ fojú bù ú pé a bí i láàárín ọdún 1806 sí 1809, látàrí àwọn àkọsílẹ̀ ìrántí ìgbésí ayé rẹ̀ lẹ́yìn náà tí a ṣe ní Sierra Leone àti Great Britain [S2][S7]. A bí i ní Òsogùn, ìlú kan ní agbègbè ìwọ̀-oòrùn Ilẹ̀-ọba Ọyọ, lásìkò àkókò gígùn ti àìfìkàlẹ̀ òṣèlú àti rògbòdìyàn agbègbè [S1][S7].
Ní ọdún 1821, nígbà tí Crowther wà ní nǹkan bí ọmọ ọdún méjìlá sí mẹ́rìnlá, àwọn ajàgun-gbéni-lẹ́rú kọlu Òsogùn lásìkò àwọn ogun abẹ́lé Yoruba [S1]. Wọ́n mú Crowther pẹ̀lú àwọn mẹ́ńbà ìdílé rẹ̀, wọ́n yà á kúrò lọ́dọ̀ wọn, ó sì wọ ọjà ẹrú abẹ́lé [S1][S7]. Wọ́n pààrọ̀ rẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà káàkiri Yorubaland kí wọ́n tó tà á fún àwọn oníṣòwò ẹrú Portuguese ní etíkun Atlantic ní Lagos [S1].
Ní oṣù Kẹrin ọdún 1822, wọ́n fi Crowther sínú ọkọ̀ ojú-omi ẹrú Portuguese tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Esperanza Felix tí ń lọ sí Americas [S1]. Kò pẹ́ lẹ́yìn ìgbà tí ó gbéra, West Africa Squadron ti British Royal Navy, èyí tí ń fi òfin ìfòfinde òwò ẹrú ti British fipá múlẹ̀, dánà bo ọkọ̀ ojú-omi náà [S1]. Wọ́n dá Crowther sílẹ̀ wọ́n sì mú un dé Freetown, Sierra Leone, níbi tí ìṣàkóso amúnisìn British àti Church Missionary Society (CMS) ti dá àwọn ibùdó sílẹ̀ fún àwọn "recaptives" tàbí Liberated Africans [S1][S2].
Captivity and Resettlement Chronology
1807–1809: Estimated birth in Òsogùn, Ọyọ Empire [S2][S7].
1821: Capture during regional conflict; entry into slave trade routes [S1].
Apr 1822: Boarding of the *Esperanza Felix*; interception by Royal Navy [S1].
1822: Resettlement in Freetown, Sierra Leone [S1][S2].
1825: Baptism by the Church Missionary Society, taking the name Samuel Crowther [S2].
1827: Registration as student number one at Fourah Bay College [S2].
Lẹ́yìn dídé rẹ̀ sí Sierra Leone, Crowther bọ́ sábẹ́ ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ tààrà ti Church Missionary Society [S1]. Ó fi ẹ̀bùn ìyára-kọ́-èdè hàn kedere, ó kọ́ èdè English pẹ̀lú onírúurú èdè West Africa tí a ń sọ ní agbègbè Freetown [S1][S2]. Ní ọdún 1825, ó ṣe ìrìbọmi Kristẹni, ó sì gba orúkọ náà Samuel Crowther lẹ́yìn ọmọ ẹgbẹ́ pàtàkì kan nínú ìgbìmọ̀ olùdarí CMS ní England [S2].
Nígbà tí a dá Fourah Bay College sílẹ̀ ní Freetown ní ọdún 1827 láti kọ́ àwọn olùkọ́, katekíìsì, àti àwọn olùṣọ́-àgùntàn ti Áfíríkà, wọ́n forúkọ Crowther sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ [S2]. Lẹ́yìn tí ó parí àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ àkọ́kọ́, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ àti olùrànlọ́wọ́ ní ìjọ kọ̀ọ̀kan káàkiri àwọn abúlé Sierra Leone, níbi tí ó ti ní orúkọ rere fún ìmọ̀ ìṣàkóso tí ó péye àti ọgbọ́n ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ [S1][S2].
+-----------------------------+
| Captured at Òsogùn (1821) |
+--------------+--------------+
|
v
+-----------------------------+
| Liberated at Sea (1822) |
| Resettled in Freetown |
+--------------+--------------+
|
v
+-----------------------------+
| Fourah Bay College (1827) |
| First Registered Student |
+--------------+--------------+
|
v
+-----------------------------+
| 1841 Niger Expedition |
| Primary Linguistic Officer |
+--------------+--------------+
|
v
+-----------------------------+
| Ordination in London (1843) |
| Consecration at Canterbury |
| as Bishop (1864) |
+-----------------------------+
Ní ọdún 1841, ìjọba British àti àwọn àjọ míṣọ́nnárì bẹ̀rẹ̀ Niger Expedition, èyí tí a fètò rẹ̀ láti rin Ọ̀sà River Niger, ya àwòrán ilẹ̀ inú rẹ̀, fìdí àwọn àdéhùn ìṣòwò múlẹ̀, àti láti gbé àwọn àǹfààní fún àwọn iṣẹ́ míṣọ́nnárì Kristẹni yẹ̀wò [S1][S2]. Wọ́n yan Crowther láti bá ìrìn-àjò náà lọ gẹ́gẹ́ bí olùṣàkíyèsí nípa èdè àti olùwádìí [S1]. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìrìn-àjò náà jìyà ikú tó pọ̀ gidigidi látàrí ibà láàárín àwọn òṣìṣẹ́ European rẹ̀, Crowther là á já láìsí ìpalára kankan, ó sì ṣe àkọsílẹ̀ àwọn ẹ̀ka-èdè agbègbè, àwọn ètò ìṣèlú, àti àwọn àṣà ẹ̀sìn [S1][S2].
Ìhùwàsí rẹ̀ lákòókò ìrìn-àjò ọdún 1841 fi hàn sí àwọn aṣáájú CMS ní London pé àwọn òṣìṣẹ́ ará Áfíríkà bára mu dáadáa ní ti ẹ̀dá sí àyíká àìsàn agbègbè náà, wọ́n sì ní ìmọ̀ àṣà tí ó tó láti bá àwọn ará inú lọ́hùn-ún ṣe ìbáṣepọ̀ [S1][S2]. Fún ìdí èyí, wọ́n pe Crowther sí England fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn tí ó ga sí i ní CMS College ní Islington [S2]. Ní June 11, 1843, Bishop of London yàn án sípò iṣẹ́ òjíṣẹ́ Anglican, èyí tí ó mú kí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ bíbí ilẹ̀ Áfíríkà àkọ́kọ́ tí yóò gba oyè àlùfáà mímọ́ nínú Church of England [S2].
Àṣeyọrí ìmọ̀ akẹ́kọ̀ọ́jinlẹ̀ tí ó lókìkí jùlọ tí ó sì pẹ́ títí ti Crowther ni títò èdè Yoruba sí ètò àkọtọ́ alífábẹ́ẹ̀tì tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ àti yíyí àwọn ìwé Krístiánì sí èdè ìbílẹ̀ [S1][S4]. Ṣáájú iṣẹ́ rẹ̀, èdè Yoruba wà gẹ́gẹ́ bí èdè àfẹnupe nìkan pẹ̀lú àwọn àkọsílẹ̀ kéékèèké tí àwọn arìnrìn-àjò àti àwọn onímọ̀ èdè ará Yúróòpù kó jọ nípa lílo àwọn àmì Látìnì tí kò dọ́gba tí kò sì ní àmì ohùn [S4].
YORUBA CODIFICATION PROCESS
Oral Yoruba Dialects Latin Orthographic Model │ │ ▼ ▼ [Phonological Fieldwork] ───► [Diacritical System for Tone] │ │ ├─────────────────┬───────────────────┤ ▼ ▼ ▼ Vocabulary (1843) Grammar (1852) Bibeli Mímọ́ (1884)
Crowther mọ̀ pé èdè olóhùn ni èdè Yoruba níbi tí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ ti sinmi lórí bí ohùn ṣe ga sí (òkè, àárín, ìsàlẹ̀) àti pé ìyàtọ̀ wà nínú àwọn fáwẹ̀lì tí àkọtọ́ Gẹ̀ẹ́sì tí a mọ̀ kò lè fi hàn [S4]. Nípasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn onímọ̀ èdè ajíhìnrere bíi C. A. Gollmer àti àwọn onímọ̀ ìtàn èdè ará Yúróòpù, Crowther gbé ètò kan kalẹ̀ tí ó lo:
Ní 1843, Crowther tẹ A Vocabulary of the Yoruba Language jáde, ó sì fẹ̀ ẹ́ lójú tí ó sì tún un ṣe dáadáa ní 1852 pẹ̀lú àfikún àkọsílẹ̀ lórí gírámà [S4]. Iṣẹ́ yìí fìdí ẹ̀ka-èdè àkọsílẹ̀ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ kalẹ̀, èyí tí ó dá lórí ẹ̀ka-èdè Ọyọ ní pàtàkì, tí ó sì di ìwọ̀n fún àṣà títẹ ìwé jáde, ẹ̀kọ́, àti ìṣàkóso amúnisìn jákèjádò gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nigeria [S1][S4].
Crowther ṣe iṣẹ́ ìtumọ̀ tó pọ̀ gan-an jálẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀, nípa yíyí Anglican Book of Common Prayer àti àwọn ìwé Bíbélì sí èdè Yoruba [S1][S4]. Kò wo iṣẹ́ ìtumọ̀ bíi gbígbé ọ̀rọ̀ kan rọ́pò òmíràn lásán, bí kò ṣe bí ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìmọ̀ àgbáyé ìbílẹ̀, ní wíwá àwọn ọ̀rọ̀ ìbílẹ̀ tí ó bá àwọn ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn mu [S4][S5]. Èyí yọrí sí títẹ Bíbélì Yoruba lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ jáde, Bibeli Mímọ́, ní 1884 [S4].
| Ọdún | Ìwé Ìtẹ̀jáde / Ìtumọ̀ Pàtàkì | Pàtàkì nínú Ìtàn Èdè Yoruba |
|---|---|---|
| 1843 | A Vocabulary of the Yoruba Language | Ìwé atúmọ̀-èdè àkọ́kọ́ tí a tò létòlétò tí ọmọ bíbí Yoruba tẹ̀ jáde [S4]. |
| 1852 | Grammar and Vocabulary of the Yoruba Language | Fìdí àwọn àmì ohùn àti àṣà àkọtọ́ àmì àbùdó múlẹ̀ [S4]. |
| Àwọn ọdún 1850 | Ìtumọ̀ Àwọn Apá kan nínú Májẹ̀mú Tuntun | Mú àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn wọ inú àsọyé àkọsílẹ̀ Yoruba tààràtà [S4]. |
| 1884 | Bíbélì Yoruba Lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ (Bibeli Mímọ́) | Fìdí èdè Yoruba àkọsílẹ̀ múlẹ̀ kọjá àwọn ààlà ẹ̀ka-èdè agbègbè [S1][S4]. |
Iṣẹ́ àkànṣe ìtumọ̀ yìí gba àwọn ìbáramu ìmọ̀ àgbáyé tó jinlẹ̀ tí ó sì nípa púpọ̀ [S5]. Gẹ́gẹ́ bí a ti ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ nínú àwọn ẹ̀kọ́ ìmọ̀ àgbáyé ti èdè náà, Crowther yàn láti túmọ̀ Ọlọ́run gíga jùlọ ti Krístiánì nípasẹ̀ àwọn orúkọ Ọlọ́run ìbílẹ̀ Yoruba Ọlọ́run àti Ọlọ́dùmarè [S5]. Ní ìdàkejì ẹ̀wẹ̀, ní wíwá ọ̀rọ̀ fún ọ̀tá nínú Bíbélì, ó túmọ̀ Satan nípa lílo orúkọ aṣàkọjá-ààlà òrìṣà Èṣù, ìpinnu tí ó yí ojú ìwòye ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn nípa Èṣù padà títí láé láàárín àwọn olùsọ èdè Yoruba [S5].
Gbígbé Crowther ga nínú iṣẹ́ ìjọ ní ìsopọ̀ tààràtà pẹ̀lú èrò ìṣàkóso ti Henry Venn, Akọ̀wé Ọlá ti CMS láti 1841 sí 1872 [S1][S2]. Venn gbékalẹ̀ àbá-èrò iṣẹ́ ìjíhìnrere tí a mọ̀ sí ìlànà "three-self": ìgbàgbọ́ pé àwọn ìjọ ìbílẹ̀ tòótọ́ tí yóò wà pẹ́ gbọ́dọ̀ lè ṣe àkóso ara wọn, gbé ara wọn dúró, kí wọ́n sì máa tan ara wọn kálẹ̀ [S1][S2]. Venn jiyàn pé àwọn ajíhìnrere ará Yúróòpù jẹ́ àtìlẹ́yìn fún ìgbà díẹ̀ tí iṣẹ́ wọn jẹ́ láti dá àwọn ìjọ sílẹ̀ kí wọ́n sì fi àṣẹ ìṣàkóso lé bíṣọ́ọ̀bù àti àwọn àlùfáà ìbílẹ̀ lọ́wọ́ [S1][S8].
HENRY VENN'S THREE-SELF FORMULA+------------------------------------+ | Indigenous Autonomy Goal | +-----------------+------------------+ | +-----------------------+-----------------------+ | | | v v v
Self-Governing Self-Supporting Self-Propagating (Native Episcopate) (Local Resources) (Indigenous Agents)
Crowther jẹ́ àpẹẹrẹ gidi àkọ́kọ́ fún Venn [S1][S2]. Ní June 29, 1864, a ya Crowther sí mímọ́ gẹ́gẹ́ bí Bishop of the Niger Territory ní Canterbury Cathedral, èyí tí ó mú kí ó jẹ́ ará Áfíríkà àkọ́kọ́ tí ó wọ oyè bíṣọ́ọ̀bù Anglican [S2][S3]. Nítorí àtakò tí ó dá lórí ẹ̀yà láti ọ̀dọ̀ àwọn àlùfáà ará Yúróòpù tí ń gbé láàárín British Colony of Lagos àti iṣẹ́ ìhìnrere Abeokuta, a fún Crowther ní àṣẹ ìṣàkóso lórí àwọn agbègbè títóbi lẹ́bàá odò Niger àti Benue, lẹ́yìn àkóso amúnisìn tààràtà ti British [S1][S2].
ECCLESIASTICAL STRUCTURE (1864–1890)
Canterbury Cathedral (Consecration)
│
▼
Bishop Samuel Àjàyí Crowther (1864)
│
┌───────────────────┴───────────────────┐
▼ ▼
Niger River Missions Niger Delta Pastorate
- Lokoja Station - Bonny Station
Onitsha Station - Brass Station
(Staffed entirely by (Autonomous African
African clergy) congregations)
Láàárín ọdún 1864 sí 1890, Crowther darí Niger Mission gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ tí àwọn ọmọ Áfíríkà nìkan ń ṣe [S1][S2]. Ó gba àwọn àlùfáà, àwọn katekístì, àti àwọn olùkọ́ ilé-ẹ̀kọ́ tí wọ́n jẹ́ ọmọ Áfíríkà wọṣẹ́, tí ó sì pín wọn sí àwọn ibùdó iṣẹ́; èyí tí ọ̀pọ̀ jùlọ nínú wọn wá láti àwùjọ àwọn ẹrú tí a gba sílẹ̀ ní Sierra Leone tí wọ́n sì kàwé ní Fourah Bay [S1][S6]. Crowther dá àwọn ibùdó pàtàkì ti iṣẹ́ ìránṣẹ́ náà sílẹ̀ káàkiri Niger Delta àti ní apá òkè odò, títí kan àwọn ibùdó olókìkí ní Onitsha, Lokoja, Bonny, àti Brass [S1][S6]. Iṣẹ́ ìránṣẹ́ náà ṣiṣẹ́ láìsí àwọn àlùfáà alábòójútó ará Yúróòpù tí ń gbé níbẹ̀, èyí tí ó jẹ́ ìmúṣẹ gidi ti ètò-ìlànà Venn [S1][S8].
Ọ̀nà iṣẹ́ ìhìnrere Crowther káàkiri Agbègbè Odò Niger jẹ́ èyí tí ó yàtọ̀ nípasẹ̀ ìwà àìfi-ipá-múni àti ìbáṣepọ̀ ọlọ́gbọ́n pẹ̀lú àwọn ètò àbínibí, àwọn ọba àti olóyè ìbílẹ̀, àti àwọn aláṣẹ ẹ̀sìn Lásíláàmù [S5]. Ní ìyàtọ̀ sí àwọn ọ̀nà ìkọlù tí àwọn ìran míṣọ́nnárì ti àkókò ìjọba amúnisìn tó tẹ̀lé e yàn láàyò, Crowther fi àkọ́kọ́-wọlé fún diplomasí ìjọba, àwọn ìlànà ìtọ́jú àlejò ti ẹ̀tọ́, àti ìfọ̀rọ̀wérọ̀ láàárín àwọn ẹ̀sìn [S5].
DIPLOMATIC ENGAGEMENT SPECTRUMTraditional Rulers Muslim Emirates │ │ ▼ ▼
[Sovereignty Protocol] [Scriptural Commonality] │ │ ├─────────────────┬─────────────────┤ ▼ ▼ ▼ Land Grant Treaties Linguistic Respect Trade Cooperation
Ní Niger Delta, Crowther bá àwọn olùṣàkóso ìbílẹ̀ lò nípasẹ̀ fífọ̀rọ̀wérọ̀ lórí àwọn àdéhùn ìfúnnilẹ̀ àti bíbọ̀wọ̀ fún àwọn ètò ipò ìṣèlú ti agbègbè náà [S1][S6]. Nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ ní àwọn ibùdó apá àríwá bíi Lokoja, èyí tí ó wà ní orí ìpàdé odò Niger àti Benue, Crowther máa ń bá àwọn emírì àti àwọn onímọ̀ Mùsùlùmí sọ̀rọ̀ déédéé [S5]. Ó lo àwọn ìyípadà èdè tí ó ṣe fún àwọn ẹsẹ Bíbélì sí àwọn èdè ìbílẹ̀ àti ìmọ̀ rẹ̀ nípa àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn ní èdè Lárúbáwá láti fi gbé ìpìlẹ̀ ìmọ̀ tí ó wọ́pọ̀ kalẹ̀, nígbà tí ó yẹra fún àwọn ọ̀rọ̀ ìmúnibínú sí Qur'an tàbí àṣà ẹ̀sìn Lásíláàmù [S5].
Crowther jiyàn pé ẹ̀sìn Kristẹni gbọ́dọ̀ fa àwọn ènìyàn mọ́ra nípasẹ̀ ìyídà-ọkàn pẹ̀lú ìwà rere, ètò ẹ̀kọ́, ìdàgbàsókè iṣẹ́ àgbẹ̀, àti ìrọ̀wọ́-ìrọ̀sẹ̀ nínú èdè, dípò lílo agbára ológun ti ilẹ̀ ọba amúnisìn [S1][S5]. Ìwà yìí jẹ́ kí ó rí àwọn ìwé àṣẹ iṣẹ́ ìhìnrere gbà lọ́wọ́ àwọn olùṣàkóso tí kì í ṣe Kristẹni, àwọn tí wọ́n kọ ìdásí ìṣèlú ti àwọn ará Yúróòpù ṣùgbọ́n tí wọ́n tẹ́wọ́gba àwọn aṣojú Áfíríkà ti Crowther gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ àti alárinà fún ètò ìṣòwò [S1][S5].
Nígbà tí ó fi di ìparí àwọn ọdún 1870 àti 1880, àyíká ìṣèlú àti ti ìjọ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà dojúkọ àyípadà ẹ̀tò tí ó jinlẹ̀ gidigidi [S1][S8]. Ikú Henry Venn ní 1872 mú olùtìlẹ́yìn pàtàkì ti Crowther ní London kúrò [S1]. Ní àkókò kan náà, ìbẹ̀rẹ̀ "Scramble for Africa" àti Àpérò Berlin ti 1884-1885 mú kí ìfẹ́-ọkàn ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì yára kánkán, èyí tí ó mú àwọn míṣọ́nnárì ọ̀dọ́ ará Yúróòpù wá ní rẹpẹtẹ, tí wọ́n ti kún fún àwọn ẹ̀kọ́-èrò nípa ẹ̀yà ti ìparí àkókò Victorian àti ìmújí ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn [S1][S8].
FACTORS CONVERGING ON THE NIGER CRISIS
Late-Victorian Ideology Missiological Transformation
(Imperial expansionism; (Rise of Keswick holiness;
Social Darwinian theory) "Sudan Party" radicalism)
│ │
└─────────────────┬─────────────────┘
│
▼
The 1890 Niger Mission Purge
│
+-----------------------+-----------------------+
| |
v v
Administrative Dismantling Dismissal of African Staff
- Sidelining of Crowther - Revocation of licenses
Erasure of episcopal autonomy - Direct European takeover
Ní ìparí àwọn ọdún 1880, àwùjọ àwọn míṣọ́nnárì CMS ọ̀dọ́ ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n kàwé gboyè ní yunifásítì, tí a sábà ń pè ní "Sudan Party" tí ẹgbẹ́ ìsọdimímọ́ ti Keswick sì ti ní ipa lórí wọn, dé sí agbègbè Niger [S1][S8]. Wọ́n wo ọ̀nà ìbáṣepọ̀ oníwọ̀ntúnwọ̀nsì tí Crowther ń tọ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó ti ba ẹ̀sìn jẹ́, tí ó jẹ́ ti ayé, tí kò sì ní ìmúlẹ̀mọ́ tẹ̀mí [S1][S8]. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ àwọn ìwádìí líle sí ìwà àwọn òṣìṣẹ́ Áfíríkà, wọ́n sì fi ẹ̀sùn kan àwọn àlùfáà Crowther nípa àìbìkítà fún ìwà rere, àwọn àṣìṣe nípa ètò ìnáwó, àti àìpéye nínú ìmọ́tótó ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ [S1][S6].
Ní oṣù Kẹjọ ọdún 1890, nígbà ìpàdé aláriyànjiyàn kan ti CMS Niger Mission Finance Committee tí ó wáyé ní Onitsha, àwọn aṣojú ará Yúróòpù, tí G. W. Brooke àti F. N. Eden darí, kọjá àṣẹ bíṣọ́ọ̀bù ti Crowther ní ti ẹ̀tọ́ [S1][S6]. Wọ́n dá àwọn àlùfáà ọmọ Áfíríkà pàtàkì dúró lẹ́nu iṣẹ́, wọ́n sì yọ wọ́n láìsí àṣẹ bíṣọ́ọ̀bù náà, èyí tí ó sọ bíṣọ́ọ̀bù àgbàlagbà ọmọ Áfíríkà náà di ẹni tí ń gbàṣẹ lábẹ́ ìgbìmọ̀ àwọn míṣọ́nnárì ọ̀dọ́ ará Yúróòpù [S1][S6][S8].
Crowther, nígbà tí ó ń gbejà àwọn àlùfáà rẹ̀ tí ó sì tẹnumọ́ àwọn ìlànà ìjọ tí a ti fìdí wọn múlẹ̀, bínú jáde kúrò nínú ìpàdé ìgbìmọ̀ náà ní ti ìfẹ̀hónúhàn, ó sì kọ̀ láti fọwọ́sí àwọn ìyọkúrò lẹ́nu iṣẹ́ kánmọ́kánmọ́ náà [S1][S6]. Lẹ́yìn èyí, àwọn aṣáájú CMS ní London fọwọ́sí àwọn ìgbésẹ̀ ìgbìmọ̀ àwọn ará Yúróòpù náà, èyí tí ó wó ètò àkóso adádúró ti àwọn ará Áfíríkà nínú iṣẹ́ ìránṣẹ́ náà lulẹ̀ [S1][S8].
Níwọ̀n ìgbà tí ara rẹ̀ kò le mọ́ tí inú rẹ̀ sì bàjẹ́ gidigidi nítorí ìkọ̀sílẹ̀ iṣẹ́ gbogbo ayé rẹ̀, àrùn rọpárọsẹ̀ kọlu Crowther ní 1891 [S1][S2]. Ó kú ní Lagos ní December 31, 1891, wọ́n sì sin ín sí ibi ìsìnkú Ajele ní Lagos [S1][S2]. Lẹ́yìn ikú rẹ̀, CMS kọ ìlànà three-self tí Venn gbé kalẹ̀ ní agbègbè náà sílẹ̀, wọ́n yan bísọ́ọ̀bù ará Yúróòpù kan, Joseph Sidney Hill, gẹ́gẹ́ bí arọ́pò Crowther, wọ́n sì fìdí àkóso àwọn aláwọ̀ funfun múlẹ̀ lórí ìjọ Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà fún ààbọ̀ ọ̀rúndún tí ó tẹ̀lé e [S1][S8].
Àwọn onítàn ti ṣe àríyànjiyàn lórí àwọn ohun pàtàkì tí ó fa wíwó ipò bísọ́ọ̀bù Crowther palẹ̀ àti rògbòdìyàn Niger ti 1890 [S6][S8]. Ìtumọ̀ pàtàkì méjì ló gbilẹ̀ jùlọ nínú ìkọ̀tàn náà.
HISTORIOGRAPHICAL EXPLANATION MODELS
┌─────────────────────────────────────┐
│ The 1890 Niger Mission Collapse │
└──────────────────┬──────────────────┘
│
┌───────────────────────┴───────────────────────┐
▼ ▼
[Imperial Racism Model] [Administrative Deficit Model]
- J. F. Ade Ajayi [S1] - G. O. M. Tasie [S6]
- E. A. Ayandele [S1] - Andrew F. Walls [S2]
Primary driver: Victorian racial * Primary driver: Real logistical failures,
arrogance and colonial conquest vast territory, and lax supervision
Àwọn ọ̀mọ̀wé bíi J. F. Ade Ajayi àti E. A. Ayandele jiyàn pé ẹ̀tanú ẹ̀yà tí ó fìdí múlẹ̀ nínú ètò àti èrò-ìgbàgbọ́ amúnisìn ló fa rògbòdìyàn náà ní pàtàkì [S1]. Ní ojú ìwòye yìí, ìbẹ́sílẹ̀ Social Darwinism àti ìmúnisìn ti ilẹ̀ Britain ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún sọ èrò nípa bísọ́ọ̀bù ará Áfíríkà tí ó dá dúró di ohun tí kò ṣeé gbà mọ́ fún àwùjọ Britain ti ìparí sáà Victorian àti àwọn aláṣẹ iṣẹ́ ìránṣẹ́ ìyìn-rere [S1][S8].
Àwọn agbèfó rò yìí tẹnumọ́ ọn pé àwọn ẹ̀sùn ìwà ìbàjẹ́ tí a fi kan àwọn àlùfáà ará Áfíríkà jẹ́ àwáwí tí a fún ní àpọ̀jù púpọ̀ láti lè dá ìgbàgbà àwọn ohun-ìní iṣẹ́ ìyìn-rere láti ọwọ́ àwọn ará Yúróòpù láre àti láti fipá fìdí àkóso amúnisìn múlẹ̀ lórí àwọn ojú-ọ̀nà ìṣòwò ní Niger Delta [S1][S8].
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn onítàn bíi G. O. M. Tasie àti Andrew F. Walls tẹnumọ́ ọn pé iṣẹ́ ìyìn-rere náà ní àwọn àléébù gidi ní ti àkóso àti ètò ìṣètò [S2][S6]. Wọ́n sọ pé a gbé iṣẹ́ àkóso agbègbè títóbi lọ́nà tí kò ṣeé ṣe lé Crowther lọ́wọ́, èyí tí ó gba ọgọ́rọ̀ọ̀rún máìlì lẹ́bàá Niger pẹ̀lú àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ àtijọ́, àwọn ohun-ìní ìnáwó tí kò tó, àti àtìlẹ́yìn àjọ tí ó kéré púpọ̀ [S2][S6].
Nípa ìwòye yìí, ìwà pẹ̀lẹ́ Crowther àti àìfẹ́ láti fìyà jẹ àwọn tí ó wà lábẹ́ rẹ̀ fàyè gba àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìbàjẹ́ ìnáwó tòótọ́ àti ìwà àìtọ́ láti máa bá a lọ láìsí àtúnṣe láàárín àwọn kátíkíìsì ará Áfíríkà tí ó wà ní àdádó àti àwọn àlùfáà tí ń ṣòwò [S2][S6]. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n gbà pẹ̀lú ẹ̀tanú ẹ̀yà tó hàn gbangba ti Sudan Party, ẹgbẹ́ onírò yìí tẹnu mọ́ bí àbójútó àkóso ṣe wó lulẹ̀ ní àsìkò ìparí ti Niger Mission [S2][S6][S8].
Àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn kún fún àwọn àìsọ̀rọ̀ pàtàkì àti pípínyà ní èrò [S7]. Nítorí pé àwọn akọ̀wé CMS, àwọn aláṣẹ amúnisìn, àti Sudan Party ti ilẹ̀ Yúróòpù ló kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkọsílẹ̀ nípa rògbòdìyàn náà, ohùn tààrà ti àwọn àlùfáà ará Áfíríkà ti Crowther wà ní pàtàkì nínú àwọn ìwé ẹ̀bẹ̀ aláṣẹ, àwọn àlàyé àwíjàre, àti àwọn lẹ́tà ìfẹ̀hónúhàn [S1][S6]. Àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ ìtàn ìgbésí ayé Crowther nígbà èwe rẹ̀ kí wọ́n tó dá a nídè ní Òsogùn kò sí nínú àkọsílẹ̀ ìtàn kankan yàtọ̀ sí àwọn ìtàn ẹnu tí òun fúnra rẹ̀ sọ nípa àkókò tí ó ti kọjá ní ẹ̀wádún mélòó kan lẹ́yìn náà ní Sierra Leone [S7].
Láìka rògbòdìyàn àjọ ti 1890 sí, ogún Crowther tún àwọn ìdàgbàsókè àṣà, èdè, àti ìṣèlú ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ti òde-òní ṣe [S1][S2].
CROWTHER'S LEGACY
+-------------------------------------+
| Samuel Àjàyí Crowther Portfolio |
+------------------+------------------+
|
+-----------------------+-----------------------+
| | |
v v v
Linguistic Codification Ecclesiastical Nationalism Theological Agency
- Standardized Yoruba - Niger Delta Pastorate - Mother-tongue idiom
- Bibeli Mímọ́ (1884) (1892 secession) - Ọlọ́run/Ọlọ́dùmarè
Literacy foundation - African Independent divine translation
Churches
Ìtìjú àti ìyọnúpò Crowther ru ìfẹ̀hónúhàn onífẹ̀ẹ́-orílẹ̀-èdè tí ó gbóná sókè láàárín àwọn gbajúmọ̀ ará Áfíríkà tí wọ́n kàwé kọjá Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà [S1]. Ní 1892, ọmọkùnrin Crowther, Archdeacon Dandeson Crowther, darí àwọn ìjọ ti Niger Delta sínú àjọ tí ó dá dúró tí ó sì ń náwó ara rẹ̀ tí a mọ̀ sí Niger Delta Pastorate, nípa gé gbogbo ìbáṣepọ̀ àkóso aláṣẹ kúrò pẹ̀lú CMS ti ilẹ̀ Yúróòpù [S1][S6].
Ìwà àtakò yìí ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ àjọ fún ìgbìyànjú Ìjọ Tí Ó Dá Dúró ní Áfíríkà tí ó gbòòrò sí i àti fún ìfẹ́-orílẹ̀-èdè ní ti àṣà, nípa fífìdí àpẹẹrẹ múlẹ̀ pé àwọn Kristẹni ará Áfíríkà lè ṣàkóso àwọn ètò ìjọ tiwọn fúnra wọn láìsí àkóso amúnisìn láti ilẹ̀ òkèèrè [S1][S8].
Nípa fífìdí èdè Yorùbá múlẹ̀ nínú ìtẹ̀wé, Crowther pèsè ètò àṣà tí ó jẹ́ kí ìgbésí ayé ìmọ̀ Yorùbá gbèrú lábẹ́ àkóso amúnisìn [S1][S4]. Bibeli Mímọ́ kò wulẹ̀ jẹ́ ìwé ìsìn nìkan, ṣùgbọ́n ó tún di orísun ìtọ́kasí pàtàkì fún gírámà, àwọn ọ̀rọ̀, àti ìgbékalẹ̀ àkọsílẹ̀ èdè Yorùbá gbogbogbòò kọjá àwọn ààlà agbègbè [S1][S4].
Ìlànà ìtumọ̀ èdè abínibí ti Crowther fìdí àwọn èrò èdè ìbílẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò fún àsọyé ẹ̀sìn tí ó ga [S2][S5]. Dípò gbígbé àwọn orúkọ àtọ̀runwá ti Èdè Gẹ̀ẹ́sì tàbí ti Látìnì wọlé, lílo àwọn orúkọ ìbílẹ̀ Ọlọ́run àti Ọlọ́dùmarè fi ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn Kristẹni fìdí múlẹ̀ nínú àgbáyé èrò ti ìrònú Yorùbá [S5].
Ìgbésí ayé rẹ̀ fi hàn pé òǹdè Áfíríkà kan, tí a gbà sílẹ̀ láti inú àhámọ́ ọkọ̀ ojú omi ẹrú, lè mọ àwọn èdè àtijọ́ àti ti ìgbàlódé dunjú, kí ó ṣẹ̀dá àkọtọ́ tó wà déédéé fún èdè abínibí rẹ̀, kí ó sì gbé àwọn ilé ẹ̀kọ́ àti àwọn ètò ìjọ tí ó dá dúró kalẹ̀ káàkiri Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà [S1][S2].
How Yorùbá came to be written in Arabic and then Roman script, who decided the spelling rules, and why the subdots and tone marks are not optional.
The concept that runs from "so be it" at the end of a prayer to the force by which anything happens at all, why both "power" and "life force" are inadequate translations, and how ase works in speech, ritual and art.
Captured as a boy at Òṣogun and sold three times in a day, he became the first African Anglican bishop, wrote the first serious Yoruba grammar and dictionary, translated the Bible into Yoruba, and was broken at the end of his life by younger European missionaries.
The CMS mission and Crowther, how and why Yoruba people converted to two world religions, the British annexation, indirect rule and what it did to kingship, and the making of "Yoruba" as one identity.
What Esu is in the Yoruba sources, why the divination system cannot function without him, and the documented history of the missionary translation that turned him into Satan.
The historical Alaafin of Old Oyo and the orisa of thunder, lightning, and justice, examining the tension between imperial history and apotheosis.