Food and Agriculture: Section Index
Guide to the eight files on the farms, kitchens, dishes, drinks, ritual food practice, markets, and diaspora afterlife of Yoruba cuisine, and the order to read them in.
introhigh·
Loading…
Guide to the eight files on the farms, kitchens, dishes, drinks, ritual food practice, markets, and diaspora afterlife of Yoruba cuisine, and the order to read them in.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Abala yìí wà lábẹ́ àkọsílẹ̀ gbogbogbòò nípa oúnjẹ Yorùbá tí a ti fúnni tẹ́lẹ̀ nínú Food (slug: social-food), èyí tí ó ṣì jẹ́ fáìlì tí ó ní àkópọ̀ ìpìlẹ̀ iṣẹ́ àgbẹ̀, pàtàkì iṣu nínú ètùtù, àjọyọ̀ ọdún iṣu tuntun, ìtàn ọrọ̀-ajé epo pupa, àti ìpínsísọ̀rí ìdílé àti òrìṣà eewọ̀. Fáìlì kọ̀ọ̀kan níhìn-ín ni a kọ láti túbọ̀ jìn tàbí fẹ̀ ju àkópọ̀ yẹn lọ láìtún un sọ: ìpínsísọ̀rí oko àti àwọn ètò iṣẹ́ lẹ́yìn àwọn ohun ọ̀gbìn, ilé-ìdáná gẹ́gẹ́ bí àyè ti ara àti ti ìmọ̀-ẹ̀rọ, àwọn oúnjẹ fúnra wọn lórúkọ kọ̀ọ̀kan, ètò adùn tí ó wà lábẹ́ wọn, ohun mímu àti ìrẹwú gẹ́gẹ́ bí orí-ọ̀rọ̀ tirẹ̀, àwọn ìgbésẹ̀ pàtó ti ìṣe oúnjẹ ètùtù, ọrọ̀-ajé ọjà tí ń gbé oúnjẹ láti oko dé orí tábìlì, àti ohun tí ó kọjá Atlantic tí ó sì là á já.
Kọ́kọ́ ka Food bí o kò bá tíì ṣe bẹ́ẹ̀. Ó gbé àwọn ọ̀rọ̀ àmúlò kalẹ̀, iṣu, epo pupa, eewọ̀, àti àpẹẹrẹ oúnjẹ-ọ̀kọ̀kọ̀-àti-ọbẹ̀, tí gbogbo fáìlì tó wà nísàlẹ̀ gbẹ́kẹ̀ lé.
01. Staples and the Agricultural Base. Ìpínsísọ̀rí oko, oko etílé, oko ẹgàn, àkúrọ̀, àti ohun tí a lè gbìn níbì kọ̀ọ̀kan lábẹ́ òfin. Ètò ilẹ̀ ìdílé àti ìṣàkọ́lẹ̀, ìṣákọ́lẹ̀ tí àlejò àgbẹ̀ ń san fún ẹ̀tọ́ lílo ilẹ̀ tí kì í padà di ti ara rẹ̀ láé. Àwọn ètò iṣẹ́ tí ń pèsè agbára òṣìṣẹ́: àáró àti òwe gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àjùmọ̀ṣe paṣípààrọ̀, ìwọ̀fà gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀fà tí ó yàtọ̀ sí ẹrú, àti ẹrú gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àìlómìnira tí ó gbilẹ̀ gidigidi lẹ́yìn ìṣubú Ọ̀yọ́. Àríyànjiyàn nínú ìkọ̀wé ìtàn lórí ìdí tí gbaguda fi gba ipò iṣu, ètò ìkọ́lé-ìlú lòdì sí ìbáradọ́gba àwọn àgbẹ̀ kéékèèké fúnra wọn lòdì sí ìtẹ̀síwájú látọjọ́ pípẹ́.
02. The Yoruba Kitchen. Ilé-ìdáná gẹ́gẹ́ bí ohun-èlò àti ìlànà dípò ìwé-ìlànà oúnjẹ: àdòrò òkúta mẹ́ta, odó àti ọmọ-odó, ọlọ àti ọmọ-ọlọ, àwọn ohun-èlò amọ̀ láti àwọn ìlú tí a mọ̀ fún mímọ amọ̀. Ìgbésẹ̀ gígún iṣu di iyán. Ẹ̀kọ́ kẹ́míkà ìrẹwú irú àti ọ̀gì, àti àwọn ìpele ìṣẹpo. Ètò iṣẹ́ ilé-ìdáná tí a ṣètò nípasẹ̀ ẹ̀tọ́ àgbà dípò ìpínsísọ̀rí gbogbogbòò ti akọ àti abo. Ohun tí ìdàgbàsókè ìlú, sítóofù gáàsì àti ẹ̀rọ ìlọǹkan ti gbapò rẹ̀ àti èyí tí kò tíì gbapò rẹ̀.
03. Principal Dishes. Àwọn oúnjẹ lórúkọ kọ̀ọ̀kan: àwọn òkèlè, iyán, àmàlà, ẹ̀bà, fùfú; àwọn ọbẹ̀, ẹ̀fọ́ rírò, ewédú, gbẹ̀gìrì, ilá, ọbẹ̀ ata; àwọn oúnjẹ ẹlẹ́wà, mọ́ínmọ́ín, ọ̀lẹ̀lẹ̀, èkuru, àkàrà; àti àwọn àsáró, àsáró àti ìkókórè. Ìdánimọ̀ agbègbè àti ohun tí ń fi oúnjẹ hàn gẹ́gẹ́ bí Ọ̀yọ́, Ìjẹ̀bú, Èkìtì, tàbí Ẹ̀gbá.
04. Soups, Stews, and Condiments. Ìtòlẹ́sẹẹsẹ adùn tí ó wà lábẹ́ àwọn oúnjẹ inú fáìlì 03: irú àti ògìrì gẹ́gẹ́ bí èròjà amóúnjẹdùn tí a rẹ́wú, ìwà epo pupa nínú oúnjẹ ní tútù, dídín, àti ríro, ètò ata onípele-méjì ti ata ìbílẹ̀ àti Capsicum láti Atlantic, àti iyọ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí ń so gbogbo àwọn yòókù pọ̀ di adùn. Níbi tí oúnjẹ ti kan ètùtù, àwọn ọ̀rá àti èròjà amóúnjẹdùn tí òrìṣà kan pàtó ń béèrè tàbí kà léèwọ̀, àti ìdí rẹ̀.
05. Drinks and Fermentation. Ìgẹmu ẹmu àti àwọn ìpele ìrẹwú rẹ̀ láti wákàtí dé wákàtí. Àwọn ọtí ọkà, ṣèkètè, burúkùtù, pìtó, àti kúnú tí a fi èròjà olóòórùn dídùn sí. Ọtí ọ̀gẹ̀dẹ̀, àgàdàǹgídí. Ìwà rere nínú jíjọmumi, kíkọ́kọ́ tu tútù sílẹ̀ fún ilẹ̀. Ìtàn àkókò ìjọba àmúnisìn nípa bí ọtí jìn tí a kó wọlé ṣe gba ipò ohun mímu ìbílẹ̀ nínú àwọn ayẹyẹ, àti dídá ọtí ọ̀gọ̀rọ̀ láìgbàṣẹ tí ó dìde lòdì sí ètò owó-orí àmúnisìn.
06. Food, Ritual, and Taboo. Ohun tí òrìṣà pàtó ń jẹ àti ohun tí wọ́n kọ̀ ní tòótọ́, tí a tò sínú àtẹ tí a sì tọpinpin rẹ̀ láti fáìlì dé fáìlì padà sí àwọn àlàyé nípa òrìṣà kọ̀ọ̀kan nínú 06-orisa. Ìlànà ẹbọ gẹ́gẹ́ bí ètò pàṣípààrọ̀ oúnjẹ: àdìmù, ẹbọ ẹ̀jẹ̀, àti ètùtù. Ìwà rere ti jíjùmọ̀jẹun àti ohun tí a gbà gbọ́ pé oúnjẹ àjùmọ̀jẹ ń ṣe.
07. The Food Market Economy. Ìrìn oúnjẹ pàtó nínú ètò ọjà ọlọ́jọ́: ìṣètò ìgbésẹ̀ ọjà, iṣẹ́ ìṣoúnjẹ ti àwọn obìnrin gẹ́gẹ́ bí ìpele ọrọ̀-ajé tí ń fi iye kún oúnjẹ láàárín oko àti ọjà, àti bùká gẹ́gẹ́ bí ètò pàtàkì ní ìlú ńlá. Ó tọ́ka sí àlàyé kíkún nípa Ìyálọ́jà, àwọn ẹgbẹ́ olówò, àti àwìn èsúsù nínú 09-social àti 18-women dípò àtúnwí wọn.
08. Yoruba Food in the Diaspora. Bí àkàrà ṣe di acarajé, àti àwọn Baianas de Acarajé tí ń tà á, tí a mọ̀ nísinsìnyí gẹ́gẹ́ bí ogún àṣà àìfọwọ́bà ti Brazil. Ìṣe ilé-ìdáná mímọ́ ti Candomblé àti Lucumí gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ pàtó. Àwọn àṣà tí a mú mọ́ra ní Caribbean àti àwọn ààlà wọn, callaloo jẹ́ ti gbogbo Caribbean, kì í ṣe ti Yorùbá nìkan. Ètò ilé-oúnjẹ ti àwọn ará-ìlú-òkèèrè ti òde-òní, títí kan ìdánimọ̀ Michelin fún àwọn olùṣoúnjẹ Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà ní London.
Bí o bá fẹ́ ipa ọ̀nà tààrà tí ó kúkúrú jù lọ: Food, lẹ́yìn náà 03, lẹ́yìn náà 06.
Bí o bá wà níhìn-ín fún bí a ṣe ń ṣe oúnjẹ náà gan-an: 01, lẹ́yìn náà 02, lẹ́yìn náà 04 àti 05.
Bí o bá wà níhìn-ín fún ọ̀rọ̀-ajé: àwọn abala ètò ilẹ̀ àti iṣẹ́ nínú 01, lẹ́yìn náà 07.
Bí o bá wà níhìn-ín fún àwọn ará-ìlú-òkèèrè: 08, èyí tí ó tọ́ka sí àwọn fáìlì Cuba àti Brazil nínú 08-diaspora fún àwọn ètò ẹ̀sìn tí àwọn oúnjẹ wọ̀nyí wà nínú wọn.
Gbogbo fáìlì inú abala yìí ni a gbé kalẹ̀ látinú àkọsílẹ̀ Gemini Flash tí a ṣe láìsí ìtìlẹ́yìn àwárí orí ayélujára, gbogbo ìtọ́kasí inú àkọsílẹ̀ kọ̀ọ̀kan sì ni a kà sí èyí tí a kò tíì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ títí di ìgbà tí a fi fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní òmìnira. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ òwe àgbékalẹ̀ tí a fi ẹ̀sùn rẹ̀ kan àwọn ọ̀mọ̀wé gidi tí a dárúkọ ni a ṣàwárí tí a sì yọ kúrò lára àwọn fáìlì wọ̀nyí; ọ̀pọ̀ àṣìṣe ìtọ́kasí ìwé, àwọn nọ́ńbà ìdìpọ̀ tí kò tọ̀nà, DOI tí kò tọ̀nà, àkọlé tí a pọ̀ pọ̀ látinú iṣẹ́ àwọn ònkọ̀wé méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ìwé ìdáná tí kò tilẹ̀ sí rárá, ni a ṣàwárí tí a sì tún ṣe dípò kí a fi wọ́n sílẹ̀ bẹ́ẹ̀. Níbi tí ìtọ́kasí kan bá ti kùnà ṣùgbọ́n tí kókó ọ̀rọ̀ abẹ́ rẹ̀ jẹ́ tòótọ́, fáìlì náà tún un tọ́ka sí orísun tí ó tọ̀nà dípò kí a pa ohun rere rẹ́ nítorí atọ́ka tí kò dára, àtún-tọ́ka-sí-orísun sì ni àbájáde tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ní gbogbo abala yìí, ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà ìfìdí-múlẹ̀ ti àkójọ iṣẹ́ yìí. Àpótí Orísun ti fáìlì kọ̀ọ̀kan, àti ní ọ̀pọ̀ ìgbà àkọsílẹ̀ pàtó kan nínú àkọkà ọ̀rọ̀ náà, ṣe àkọsílẹ̀ ohun gangan tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀, tí a tún ṣe, tàbí tí a yọ kúrò pẹ̀lú ìdí tí a fi ṣe bẹ́ẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí ó sì ti yẹ, ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé ni a sàmì sí gẹ́gẹ́ bíi aláàárín káàkiri abala yìí.
Àkópọ̀ àpapọ̀ nípa oúnjẹ-ọ̀kèlè-àti-ọbẹ̀, pàtàkì iṣu nínú ètùtù, ọdún iṣu tuntun, àti ìpínsísọ̀rí eewọ̀ jẹ́ ti Food nínú 09-social, a sì gbà wọ́n bí ohun tí a ti mọ̀ dípò kí a tún wọn sọ. Àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ nípa ètò àwọn ilé-iṣẹ́ tí kì í ṣe ti oúnjẹ ní ọjà, Ìyálọ́jà, àwọn ẹgbẹ́ oníṣòwò, àti gbèsè èsúsù, jẹ́ ohun tí ó jẹ mọ́ 09-social àti 18-women ní pàtàkì. Ìtàn òwò ẹrú ti Atlantic àti àwọn ìgbékalẹ̀ ẹ̀sìn ti Candomblé àti Regla de Ocha jẹ́ ti 08-diaspora. Àwọn àkọsílẹ̀ kíkún nípa òrìṣà's kọ̀ọ̀kan, títí kan àwọn ìtàn ìṣẹ̀dá tí ó wà lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ èèwọ̀ oúnjẹ, jẹ́ ti 06-orisa.
The agricultural base, yam and its ritual centrality, the staple dishes and their regional variation, palm oil, food taboos and their lineage and orisa basis, and the social meaning of feeding people.
The farmland typology, land tenure, and cooperative and unfree labor institutions that produced Yoruba staple crops, and how Atlantic-introduced maize and cassava reshaped the food base from the sixteenth through nineteenth centuries.
The kitchen as a physical and technical space, its equipment, its cooking techniques, and the biochemistry of fermentation and palm oil extraction carried out in it.
The core Yoruba dishes eaten day to day, the swallows, soups, legume preparations, and tuber pottages, their regional identities and how they are actually eaten together.
The fermented condiments, palm oil, pepper complex, and salt that make up the flavor architecture underneath Yoruba soups and stews, and how ritual food practice sorts fats and seasonings by which òrìṣà they serve.
How Yoruba religious thought treats food as a channel of spiritual power, structured by deific and lineage prohibitions, the mechanics of sacrifice as a food transaction, and the ethics of eating together.