How Yoruba dishes such as akara and moin-moin became acaraje and other Atlantic-world foods, and how the sacred kitchens of Candomble and Lucumi keep them alive today, from Bahian street vendors to Michelin-starred restaurants in London.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Oúnjẹ Yorùbá ní ilẹ̀ àtìpó jẹ́ ìtàn àwọn oúnjẹ pàtó, àkàrà, mọ́ín-mọ́ín, àmàlà, tí ó rékọjá Òkun Àtìláńtíìkì nínú ìrántí àti iṣẹ́ àwọn alásè tí a sọ di ẹrú, tí wọ́n sì tún fi gbongbo múlẹ̀ ní Brazil àti Cuba gẹ́gẹ́ bí ẹbọ mímọ́ àti ọjà tí a ń tà ní ọjà. Ìwé yìí dá lórí oúnjẹ náà fúnra rẹ̀: bí àkàrà ṣe di acarajé àti àwọn Baianas tí ń tà á, bí ilé-ìdáná Candomblé àti Lucumí ṣe ń pèsè oúnjẹ fún òrìṣà, àti bí sísè oúnjẹ ní Caribbean àti ilẹ̀ àtìpó ti òde-òní ṣe gbé ìran kan náà yìí tẹ̀síwájú sí inú àwọn ilé-oúnjẹ ti òde-òní, títí kan ìdánimọ̀ Michelin láìpẹ́ yìí fún àwọn alásè Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ní London. Àwọn ètò ẹ̀sìn tí àwọn oúnjẹ wọ̀nyí wà nínú wọn, àwọn orílẹ̀-èdè Ketu àti Jeje ti Candomblé, àwọn ilé àti ìlànà ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́-ìwọlé ti Regla de Ocha, ni a ti sọ̀rọ̀ nípa wọn ní kíkún nínú diaspora-brazil-candomble àti diaspora-cuba-lucumi, a kò sì tún wọn sọ níhìn-ín. Ìbéèrè títóbi sí i nípa ohun tí ó jẹ́ ti Yorùbá ní pàtó nínú àṣà Àtìláńtíìkì dipò kí ó kàn jẹ́ ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà lásán ni a ti sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ nínú diaspora-retentions, èyí tí abala àṣà oúnjẹ tirẹ̀ ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ tẹ́lẹ̀ pé acarajé ni àṣà oúnjẹ kan ṣoṣo tí ó ṣe kedere jùlọ tí a dìmú mọ́ra nínú ayé Àtìláńtíìkì; ìwé yìí fẹ̀ sí i lórí àtẹnumọ́ náà pẹ̀lú ìjìnlẹ̀ tí àtẹ̀jáde àwọn àṣà tí a dìmú mọ́ra kò gbìyànjú láti ṣe.
Ní Ilẹ̀ Yorùbá, àkàrà (oúnjẹ dídín tí a fi ẹ̀wà ṣe, láti inú ẹ̀wà tí a bọ́ èèpo rẹ̀ tí a sì gbé kí afẹ́fẹ́ lè wọ̀ ọ́ tí a sì fi ṣíbí pọ́n dín nínú epo gbígbóná) jẹ́ oúnjẹ àárọ̀ ojoojúmọ́ àti oúnjẹ tí a máa ń pín níbi ayẹyẹ ìsìnkú àwọn àgbàlagbà; ìpèsè rẹ̀ àti ipò rẹ̀ nínú ilé-ìdáná Yorùbá ni a ti sọ ní kíkún nínú principal-dishes, a kò sì tún un sọ níhìn-ín [S1].
Ní Salvador da Bahia, àkàrà kan náà yìí, tí a fi ẹ̀wà kan náà ṣe, tí a dín nínú epo pupa kan náà, di acarajé, èyí tí àwọn obìnrin tí a mọ̀ sí Baianas de Acarajé ń gbé kéré sì ń tà, tí a sì tún so pọ̀ mọ́ òrìṣà Iansã (Ọya) [S2]. Ìtàn ìpilẹ̀ṣẹ̀ ọ̀rọ̀ náà wà ní àkọsílẹ̀ dáadáa, kò sì sí àríyànjiyàn gidi láàárín àwọn òǹkọ̀wé nípa ìtàn oúnjẹ ti Bahia: acarajé wá láti inú Yorùbá àkàrà (oúnjẹ ẹ̀wà dídín) pẹ̀lú jẹ (láti jẹ), èyí tí ń fi ìpè olùtajà ojú pópó hàn tí ó ń pe oníbàárà láti wá jẹun. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ orísun ìtàn oúnjẹ tí kò gbáralé ara wọn fúnni ní gbólóhùn náà gẹ́gẹ́ bí àkàrà ń jẹ tàbí ẹ wá ra àkàrà jẹ, "wá ra àkàrà kí o sì jẹ ẹ́," tí a sọ di ọ̀rọ̀-orúkọ kan ṣoṣo ní èdè Portuguese ti Bahia gẹ́gẹ́ bí acarajé [S3].
Àkọ́kọṣe ìwé yìí ti gbé ìpè ojú pópó ti Yorùbá onílà-mẹ́ta pàtó kan kalẹ̀ tẹ́lẹ̀ ("Ó àkàrà jẹ, Ẹ wá gbó o, Ẹ wá ra àkàrà jẹ!") gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tí a fà yọ tààràtà tí Vivaldo da Costa Lima túmọ̀, nípa títọ́ka sí ìwé èdè Portuguese ti ọdún 2010 kan tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ A arte culinária na Bahia: Memórias do candomblé e da rua. Ìtọ́kasí yẹn kò tọ̀nà, kì í sì í ṣe ní ọ̀nà tí ó kọ́kọ́ fi ara hàn. Da Costa Lima ṣe àtẹ̀jáde iṣẹ́ gidi nípa ẹ̀kọ́ àṣà oúnjẹ Bahia ní ọdún 2010: àpilẹ̀kọ èdè Gẹ̀ẹ́sì kan, "The Ethnoscenology and Ethnoculinary of the Acarajé," nínú Vibrant: Virtual Brazilian Anthropology, ìdìpọ̀ 7, nọ́ńbà 2 (2010), ojú-ìwé 236 sí 248, àti ìwé èdè Portuguese láti àkókò kan náà nípa oúnjẹ ìbọ nínú àwọn ilé Candomblé Ketu, A comida de santo numa casa de queto da Bahia (Salvador: Corrupio, 2010) [S4]. Kò sí èyíkéyìí nínú àwọn wọ̀nyí tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ A arte culinária na Bahia. Àkọlé yẹn jẹ́ ti òǹkọ̀wé mìíràn tí ó ṣáájú: ìwádìí ọdún 1928 ti Manuel Querino tí ó ní orúkọ kan náà, èyí tí Livraria Progresso Editora tún tẹ̀ jáde ní Salvador ní ọdún 1957, èyí tí í ṣe orísun àkọ́kọ́ ti da Costa Lima fúnra rẹ̀ àti àpèjúwe ẹ̀kọ́ àṣà àkọ́kọ́ ti oúnjẹ Bahia títí kan acarajé [S5]. Ó jọ pé ìtọ́kasí àkọ́kọṣe náà ti so àkọlé Querino mọ́ orúkọ da Costa Lima àti déètì ọdún 2010 tí ó jẹ́ ti iṣẹ́ gidi rẹ̀ ṣùgbọ́n tí àkọlé rẹ̀ yàtọ̀.
Ìwé yìí kò rí orin onílà-mẹ́ta pàtó náà, tàbí ìpè ojú pópó ti Yorùbá èyíkéyìí tí a fà yọ tí ó gùn tó bẹ́ẹ̀, nínú àpilẹ̀kọ Vibrant ti ọdún 2010 ti da Costa Lima, ìwé ọdún 1928 ti Querino, tàbí orísun kejì mìíràn tí a kàn sí. Nítorí náà, a yọ orin náà bí a ṣe fà á yọ nínú àkọ́kọṣe ti tẹ́lẹ̀ dípò kí a fi pamọ́ lábẹ́ ìtọ́kasí tí a túnṣe, nítorí pé a kò lè rí ẹ̀rí fún àwọn ọ̀rọ̀ pàtó náà níbikíbi, kì í ṣe nítorí pé a ń ṣe iyèméjì nípa àṣà náà fúnra rẹ̀. Ohun tí àkọsílẹ̀ tì lẹ́yìn, ní òmìnira àti léraléra kọjá àwọn orísun ìtàn oúnjẹ, ni pé àwọn olùta acarajé ní Bahia ní àtijọ́ máa ń ké sí àwọn oníbàárà ní èdè tí a fà yọ láti Yorùbá tí a kọ́ lórí àkàrà àti jẹ, àti pé ìpè yìí ni gbongbo tí a ṣàkọsílẹ̀ rẹ̀ fún orúkọ Portuguese ti oúnjẹ náà [S3]. A pa àtẹnumọ́ yẹn mọ́. A kò pa ọ̀rọ̀ tí a fà yọ tí a túmọ̀ pàtó náà mọ́, àti ìtọ́kasí rẹ̀ sí ìwé ọdún 2010 ti da Costa Lima.
Nígbà ọ̀rúndún kejìdínlógún àti kọkàndínlógún, oko-ẹrú ní àwọn ìlú ńlá ní Salvador gba àwọn obìnrin tí a sọ di ẹrú kan láàyè láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí escravas de ganho, àwọn olùtajà ojú pópó adánidúró tí wọ́n ń san owó ojoojúmọ́ fún àwọn olówó wọn tí wọ́n sì ń pa ìyókù mọ́, tí wọ́n sábà máa ń lò ó láti ra òmìnira ara wọn àti ti àwọn mọ̀lẹ́bí wọn. Dídín àti títà àkàrà jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn iṣẹ́-ọwọ́ tí ó wà fún àwọn obìnrin wọ̀nyí, ó sì dàgbà di ẹgbẹ́ àṣà tí a mọ̀ lónìí sí Baianas de Acarajé, tí a lè mọ̀ nípa àwọn síkẹ́ẹ̀tì léèṣì funfun, gèlè tọ́báǹdì, àti àwọn ìlẹ̀kẹ̀ ọrùn (guias) tí ń fi àjọṣe wọn pẹ̀lú orixá hàn nínú Candomblé [S2].
Ní ọdún 2005, ilé-iṣẹ́ ogún orílẹ̀-èdè Brazil IPHAN (Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional) forúkọ Ofício das Baianas de Acarajé sílẹ̀ ní ti ìmọ̀ọ́ṣe, ìyẹn iṣẹ́ àti ọnà ti àwọn Baianas de Acarajé, gẹ́gẹ́ bí ogún àṣà aláìfojúrí ti Brazil, tí a kọ sínú Livro de Saberes, Ìwé Ìmọ̀. Ìgbésẹ̀ náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìwé-ẹ̀bẹ̀ tí a fi sílẹ̀ ní oṣù Kọkànlá ọdún 2002 látọwọ́ Associação de Baianas de Acarajé, Mingau e Receptivo do Estado da Bahia (ABAM) pẹ̀lú àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga àti àwọn ilé-iṣẹ́ àwùjọ Candomblé, a fọwọ́ sí i ní ti ìmọ̀ọ́ṣe ní ọjọ́ 21 Oṣù Kejìlá ọdún 2004, a sì forúkọ rẹ̀ sílẹ̀ ní ọjọ́ 14 Oṣù Kíní ọdún 2005 [S6]. Ìforúkọsílẹ̀ náà ni a tún fọwọ́ sí i tí a sì mú kí ó gbalẹ̀ kárí gbogbo Brazil látọwọ́ Ìgbìmọ̀ Ìmọ̀ràn lórí Àṣà ti IPHAN nínú ìpinnu kan tí a gbasílẹ̀ ní Oṣù Kejìlá ọdún 2022 [S6]. Nínú ìpèsè ojú pópó ti òde-òní, a máa ń là àkàrà náà sí méjì tí a sì ń kún un pẹ̀lú vatapá (ìpẹtẹ ti èdè gbígbẹ, ẹ̀pà, kájú, omi àgbọn, àti epo pupa), caruru (ọbẹ̀ ilá àti èdè tí ó jẹ́ àtẹ̀dùn láti inú ọbẹ̀ ilá ti Yorùbá), odindi èdè gbígbẹ, àti sáláàdì tòmátì àti ata tí ó ta [S2].
Láti ìparí àwọn ọdún 1990, ìbísí àwọn ṣọ́ọ̀ṣì ajíhìnrere Neo-Pentecostal ní Salvador fa ìforígbárí kan pàtó ní ti òwò àti ẹ̀sìn: àwọn olùtajà oníwàásù bẹ̀rẹ̀ sí í ta àkàrà tí wọ́n polówó rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí acarajé de Jesus, tí wọ́n kọ̀ láti wọ aṣọ lẹ́ẹ̀sì àbáláyé Candomblé tí wọ́n sì mú ìyàsímímọ́ oúnjẹ náà fún Iansã kúrò [S7]. Àkókò ìforígbárí tí a kọ sílẹ̀ kedere jùlọ wáyé lásìkò ìmúrasílẹ̀ fún 2014 FIFA World Cup. Àwọn ìlànà ìdíje FIFA fìdí àwọn agbègbè ìhámọ́ òwò ti kìlómítà méjì múlẹ̀ yípo àwọn pápá ìṣeré olùgbàlejò, títí kan Fonte Nova ti Salvador, nípa fífòfin de àwọn olùtajà ojú pópó tí kò ní ìwé-àṣẹ, títí kan àwọn Baianas, láti ta acarajé nítòsí ibi ìṣeré náà. ABAM polówó lòdì sí ìyọkúrò náà, wọ́n sì gba àyè àkànṣe tí ó fàyè gba àwọn Baianas láti tà nínú agbègbè náà, ìṣẹ́gun tí a kọ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìpèníjà àkọ́kọ́ tí ó késerí láti ọwọ́ àwọn olùtajà ojú pópó sí ètò ìlànà agbègbè ìhámọ́ ti FIFA níbikíbi [S8]. Àkọsílẹ̀ Sukari Ivester ti ọdún 2015, "Culture, Resistance and Policies of Exclusion at World Cup 2014: The Case of the 'Baianas do Acarajé,'" tí a tẹ̀ jáde nínú Journal of Policy Research in Tourism, Leisure and Events, kọ àkọsílẹ̀ lórí ìpolongo yìí. Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti fáìlì yìí tọ́ka sí àkọsílẹ̀ yìí gẹ́gẹ́ bí volume 7, number 2, pẹ̀lú DOI 10.1080/19407963.2014.997437. Ìfìdímu fi hàn pé àkọsílẹ̀ náà ní tòótọ́ jẹ́ volume 7, number 3 (2015), DOI 10.1080/19407963.2014.997865; àtúnṣe ti wáyé níhìn-ín fún nọ́mbà ìtẹ̀jáde àti DOI méjèèjì [S8].
Nínú àwọn terreiro ti Candomblé Ketu, sísè oúnjẹ ń tẹ̀lé àwọn ìlànà àwọ̀, ooru/tútù, àti èròjà tí ó so mọ́ àdánidá òrìṣà's kọ̀ọ̀kan, ètò kan tí ìgbékalẹ̀ ẹ̀sìn àti ètò terreiro rẹ̀ jẹ́ èyí tí a ṣàlàyé ní kíkún nínú diaspora-brazil-candomble tí a kò sì tún sọ níhìn-ín. Ohun tí ó jẹ́ mọ́ fáìlì àṣà oúnjẹ ni oúnjẹ fúnra rẹ̀. Acaçá, oúnjẹ ẹ̀tù àgbàdo tí a pọ́n tí a sì sè nínú oru tí ó jẹ́ àtẹ̀lé Yorùbá ẹ̀kọ, ni oúnjẹ liturgical ìpìlẹ̀ ti Candomblé, tí a wé sínú ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀ tí a sì ń pèsè yálà ní funfun (acaçá branco, láti fi tu àwọn agbára oníwà-gbígbóná lára) tàbí tí a fi epo pupa dendê sè (fún àwọn agbára oníyípadà) [S9]. Vatapá àti caruru, tí a ti jíròrò méjèèjì lókè, ní àwọn ìsopọ̀ òrìṣà tiwọn, caruru ní pàtàkì jẹ́ oúnjẹ àpèjẹ fún ẹ̀sìn Ìbejì (ìbejì). Ìwé Judith Carney àti Richard Rosomoff tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ In the Shadow of Slavery: Africa's Botanical Legacy in the Atlantic World (Berkeley: University of California Press, 2009) kọ àkọsílẹ̀ bí àwọn ará Áfíríkà tí a sọ di ẹrú kò ṣe mú ìmọ̀-ìṣe nìkan wá kọjá Atlantic bí kò ṣe èròjà irúgbìn àti ewéko, àti ìṣàlàyé wọn lórí ẹ̀wà àti ọ̀pẹ gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ pàtàkì tí a gbé wọlé ni ó fìdí gbogbo àṣà oúnjẹ Bahia tí fáìlì yìí ń ṣàpèjúwe múlẹ̀ [S10]. Àkọsílẹ̀ Case Watkins tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ "Landscapes and Resistance in the African Diaspora: Five Centuries of Palm Oil on Bahia's Dendê Coast," Journal of Rural Studies 61 (2018): 137-154, tọpinpin bígbìn ọ̀pẹ dendê ní etíkun Bahia gẹ́gẹ́ bí àyíká onírúurú ohun alààyè ti Afro-Brazilian tí a kọ́ fún ọ̀rúndún márùn-ún ti ìpàṣípààrọ̀, tí ó yàtọ̀ sí ìpèsè epo pupa monoculture ti ilé-iṣẹ́ ní àwọn ibòmíràn, ó sì jẹ́ orísun pàtàkì fún ìtàn iṣẹ́-àgbẹ̀ pàtó ti epo pupa ní Bahia dípò Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà lápapọ̀ [S11].
Ní Cuba, àwọn àrọ́mọdọ́mọ Yorùbá tọ́jú àwọn ọ̀rọ̀ oúnjẹ ti ààtò nínú Regla de Ocha, èyí tí ìgbékalẹ̀ rẹ̀, gírámà ìtẹ̀bọbọ, àti ìtàn rẹ̀ jẹ́ èyí tí a sọ ní kíkún nínú diaspora-cuba-lucumi. Ìwé ẹ̀kọ́-ìṣẹ̀dálẹ̀-ẹlẹ́yà Elizabeth Pérez, Religion in the Kitchen: Cooking, Talking, and the Making of Black Atlantic Traditions (New York: New York University Press, 2016) jẹ́ ìwádìí gidi tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀, tí ó dá lórí iṣẹ́-orí-pápá pẹ̀lú ilé Lucumí (Ilé Laroye) ní Chicago, ó sì kọ àkọsílẹ̀ lórí sísè oúnjẹ gẹ́gẹ́ bí ibi pàtàkì tí ìdásílẹ̀ ẹ̀sìn àti ìdánimọ̀ ti ń wáyé fún ọ̀pọ̀ jùlọ àwọn obìnrin àti àwọn ọkùnrin tí wọ́n nífẹ̀ẹ́ sí ọkùnrin bíi tiwọn tí wọ́n ní ojúṣe láti bọ́ àwọn oricha [S12]. Ìwé Pérez ṣàpèjúwe pé oúnjẹ tí a fún Ochún nílò títọ́wò kí a tó gbé e kalẹ̀, láti fi dá dídára rẹ̀ lójú fún òrìṣà náà, ó sì ka pípèsè oúnjẹ fún Changó, títí kan amalá, gẹ́gẹ́ bí ohun tí orin ìyìn àti ọ̀rọ̀ ìpè tí a sọ sí oricha náà ń bá rìn lásìkò sísè [S12].
Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti fáìlì yìí gbé àdúrà Lucumí kan kalẹ̀ tí ó ní ìlà mẹ́ta pàtó ("Ṣàngó mo pè ó, Wá jẹ amalá, Wá gbà ẹbọ tí a ṣe fún ọ") gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tí a fà yọ tààràtà tí Pérez túmọ̀ láti inú ìwé rẹ̀. A kò lè rí àti láti fìdí àwọn ọ̀rọ̀ pàtó wọ̀nyí múlẹ̀ nínú ọ̀rọ̀ gidi ti ìwé náà nínú àwọn orísun tí a yẹ̀wò fún àtúnṣe yìí. Ìṣe tí ó wà lábẹ́ rẹ̀, pé àwọn alásè Lucumí máa ń bá Changó sọ̀rọ̀ tààràtà pẹ̀lú ọ̀rọ̀ àti orin ààtò nígbà tí wọ́n ń pèsè oúnjẹ rẹ̀, ni a kọ sílẹ̀ dáadáa nínú iṣẹ́ Pérez, a sì fi pamọ́ síhìn-ín pẹ̀lú ìgbẹ́kẹ̀lé tí ó wà láàárín; àyọkà ìlà mẹ́ta pàtó náà àti fífún un ní orúkọ gẹ́gẹ́ bí ìtúmọ̀ tààràtà láti ojú-ewé tí a dárúkọ nínú ìwé Pérez kò jẹ́ àtúnkọ, nítorí a kò lè fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ láti inú ọ̀rọ̀ orísun fúnra rẹ̀.
Àwọn oúnjẹ ààtò ti Lucumí ní Cuba ní àwọn orúkọ tí ó wá láti Yorùbá tààràtà: amalá ilá fún Changó (ọbẹ̀ ilá tí a fi bo ẹ̀kọ àgbàdo, tí a sè nínú manteca de corojo, èyí tí ó dọ́gba ní Cuba pẹ̀lú ẹpo pupa), ochinchin fún Ochún (ewébẹ̀ odò tí a sè pẹ̀lú ẹyin àti edé), oléle (ọ̀nà tí Cuba ń gbà pe ọ̀lẹ̀lẹ̀/mọ́ín-mọ́ín, mọ́í-mọ́í tí a sè nínú ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀), àti ekrú àti ekrú aro (ẹ̀wà lílọ̀ tí a sè nínú oru, èyí tí ó kẹ́yìn ń pa èèpo ẹ̀wà mọ́ fún àwọn ẹbọ baba-ńlá) [S13]. principal-dishes ṣàlàyé mọ́ín-mọ́ín, ọ̀lẹ̀lẹ̀, ẹ̀kuru, àti àmàlà gẹ́gẹ́ bí àwọn oúnjẹ Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ní tiwọn fúnra wọn; fáìlì yìí dá lórí ìwàláàyè ààtò wọn ní Cuba nìkan.
diaspora-trinidad-caribbean ṣe àlàyé kíkún lórí ìtàn ìṣètò ti wíwà Yorùbá káàkiri agbègbè Caribbean tó ń sọ Èdè Gẹ̀ẹ́sì, títí kan ìtẹ̀dó àwọn Adúláwọ̀ tí a dá sílẹ̀ lẹ́yìn ìfòpin-sí-oko-ẹrú tí ó fún Trinidad ní àṣà Orisha rẹ̀, a kò sì tún ìtàn yẹn sọ níbí. Ní ti oúnjẹ ní pàtó, àpèjẹ Orisha ti Trinidad ṣì ń lo obí àbàtà (kola nut) gẹ́gẹ́ bí èròjà fún ìwádìí ifá àti ẹbọ [S13], àti callaloo ti Trinidad, tí a fi ewé dasheen, ilá, èlégédé, àti omi àgbọn ṣe, pín àwọn èròjà ìṣètò pẹ̀lú ọbẹ̀ ewé-àti-ilá Yorùbá bíi ẹ̀fọ́ rírò, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé callaloo gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ jẹ́ ti gbogbo Caribbean tí kì í sì í ṣe pé ó wá láti ọ̀dọ̀ Yorùbá nìkan; diaspora-retentions sọ kedere pé àwọn ohun ọ̀gbìn àti ìmọ̀ ẹ̀rọ ti ilẹ̀ Adúláwọ̀ lápapọ̀, bí ilá, ẹ̀wà, sísè ewé ọbẹ̀, kò gbọ́dọ̀ di sísọ pé ó jẹ́ ti Yorùbá ní pàtó láìsí ẹ̀rí ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìtàn bí ó ṣe tàn kálẹ̀ tí acarajé ní tí callaloo kò sì ní [S14]. Ìwé Maureen Warner-Lewis tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ Yoruba Songs of Trinidad (London: Karnak House, 1994) jẹ́ iṣẹ́ gidi tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ tí ó ṣàkọsílẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkójọ orin Yorùbá tí a tọ́jú láàárín àwọn àwùjọ Trinidad tí wọ́n jẹ́ àtọmọdọ́mọ àwọn Adúláwọ̀ tí a dá sílẹ̀; àwọn orin tí ó ṣàkọsílẹ̀ wọn jẹ́ àkọsílẹ̀ fún ètò ẹ̀sìn àti ti eré ṣíṣe dípò ti oúnjẹ, àwọn olùkàwé tí wọ́n bá sì fẹ́ àwòrán kíkún nípa Trinidad, títí kan ìtàn iye ènìyàn tó wà lẹ́yìn ìtọ́jú àṣà yìí, gbọ́dọ̀ lọ sí diaspora-trinidad-caribbean, èyí tí ó ti tọ́ka sí àwọn iṣẹ́ ìwádìí Warner-Lewis tó jẹ mọ́ ìtẹ̀dó àwọn Adúláwọ̀ tí a dá sílẹ̀ náà [S15].
Àwọn ará ìdálẹ̀ Yorùbá àti ti Nàìjíríà lápapọ̀ tí wọ́n jẹ́ ọ̀tọ̀ tí wọ́n sì fínnúfíndọ̀ kúrò ní ìlú bẹ̀rẹ̀ láti ìparí ọ̀rúndún ogún síwájú nípasẹ̀ ìwọ́gòkè-sódò fún ọ̀rọ̀ ajé dípò oko-ẹrú, wọ́n sì kọ́ irúgbá ilé-oúnjẹ mìíràn: ilé-oúnjẹ àti bùkátéèrì (bùkátéèrì) dípò ilé-ìdáná ti ẹ̀sìn. Peckham, Tottenham, àti Woolwich ti London, àti Houston, Atlanta, àti àwọn ìlú ńlá mìíràn ní Àríwá Amẹ́ríkà tí wọ́n ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn Nàìjíríà, ń gbé ètò ajé ilé-oúnjẹ ró tí ń pèsè àbùlà (àkópọ̀ àmàlà, gbẹ̀gìrì, àti ewédú tí a ṣàpèjúwe rẹ̀ ní principal-dishes), ìrẹsì ọ̀fadà pẹ̀lú ọbẹ̀ ayamáṣẹ́, àti àwọn oúnjẹ mìíràn tí a mú tààràtà láti apá Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà ti àkójọ yìí dípò àtúnṣe tuntun ní ìdálẹ̀.
Ní àwọn ọdún 2020, iye díẹ̀ lára àwọn olùsè-oúnjẹ tí wọ́n wá láti Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà gbé oúnjẹ yìí wọ ìpele oúnjẹ aládùn tí ó gba ìràwọ̀ Michelin ní London, èyí tí ó jẹ́ ìdàgbàsókè tuntun tòótọ́ tí a sì lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Ikoyi, tí Iré Hassan-Odukale àti Jeremy Chan ṣí, ní ìràwọ̀ Michelin méjì. Akoko, tí àwọn olówó rẹ̀ tí wọ́n wá láti Nàìjíríà ń darí ní Fitzrovia, gba ìràwọ̀ Michelin àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ọdún 2024 ó sì tún mú un mọ́ra ní ọdún 2025. Chishuru, ilé-oúnjẹ ti olùsè-oúnjẹ Adejoké Bakare ní Fitzrovia, ni a fún ní ìràwọ̀ Michelin kan ní ọjọ́ 5 oṣù Kejì ọdún 2024, èyí tí ó sọ Bakare di obìnrin Adúláwọ̀ àkọ́kọ́ tí ó gba ìràwọ̀ Michelin ní United Kingdom àti obìnrin kejì péré ní gbogbo ayé [S16]. Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti fáìlì yìí tọ́ka sí ìwé oúnjẹ ọdún 2024 kan, Chisuru: Contemporary West African Cooking, tí a sọ pé Bakare àti Murdoch Books ló kọ ọ́, ó sì kọ orúkọ ilé-oúnjẹ náà ní àìtọ́ ní gbogbo ibi bíi "Chisuru" dípò èyí tí ó tọ́ tí í ṣe "Chishuru." A kò rí irú ìwé oúnjẹ bẹ́ẹ̀ nínú àkójọ ìwé olùtẹ̀wé kankan, àkọsílẹ̀ olùtajà ìwé, tàbí ìròyìn nípa Bakare tí a wá fún àtúnṣe yìí, orúkọ tí ilé-oúnjẹ náà fúnra rẹ̀ sì ń kọ ní tòótọ́ ni Chishuru. A yọ ìtọ́kasí ìwé oúnjẹ náà kúrò nítorí pé kò ní ẹ̀rí; ilé-oúnjẹ náà, bí a ṣe ń kọ orúkọ rẹ̀ dáradára, ìràwọ̀ Michelin rẹ̀, àti ipò Bakare gẹ́gẹ́ bí obìnrin Adúláwọ̀ àkọ́kọ́ tí yóò gba ọ̀kan ní UK ni a ti fìdí gbogbo wọn múlẹ̀ ní òmìnira tí a sì pa wọ́n mọ́ [S16].
principal-dishes fún ìpèsè àkàrà, ipò rẹ̀ ní agbègbè, àti lílò rẹ̀ fún ètò ìsìnkú ní Ilẹ̀ Yorùbá, èyí tí fáìlì yìí kò tún sọ. [S2] Nípa Baianas de Acarajé, escravas de ganho, àti àkópọ̀ ohun tí a fi ń kún inú acarajé òde-òní: "Origin and History of Acarajé," Bahia.ws, https://bahia.ws/en/acaraje-culinaria-afro-brasileira/; àti "Baianas de Acarajé as Agents of Resistance," Revista Væranda, https://voices.uchicago.edu/vaeranda/2022/03/15/baianas-de-acaraje-as-agents-of-resistance/. [S3] Nípa Yorùbá ìtàn-ìpilẹ̀ṣẹ̀ ọ̀rọ̀ acarajé láti ara àkàrà àti jẹ, àti igbe àwọn olùtajà ojú-pópó gẹ́gẹ́ bí orísun rẹ̀: ọ̀pọ̀lọpọ̀ orísun òmìnira nípa ìtàn oúnjẹ ló fohùnṣọ̀kan, títí kan "Akara-Acaraje: The Brazilian-Nigerian connection," Kitchen Butterfly, https://www.kitchenbutterfly.com/akara-acaraje-the-brazilian-nigerian-connection/; "Tracing History: From Koose to Acarajé to Binch Akara to Akara Osu," The Scoop, https://www.eatdrinklagos.com/the-scoop/2020/10/12/tracing-history-from-koose-to-acaraj-to-binch-akara-to-akara-osunbsp; àti "Acarajé: History, Culture, and a Recipe for Two," FoodWrite, https://foodwrite.co.uk/acaraje-history-culture-and-a-recipe-for-two/. Ìfọkàntán: ó wà láàárín fún gbólóhùn gangan tí a kéde rẹ̀, nítorí àwọn orísun fúnni ní àwọn àkọsílẹ̀ tí ó yàtọ̀ díẹ̀díẹ̀ (àkàrà ń jẹ; ẹ wá ra àkàrà jẹ), ṣùgbọ́n wọ́n fohùnṣọ̀kan púpọ̀ lórí kókó pàtàkì rẹ̀. [S4] Vivaldo da Costa Lima, "The Ethnoscenology and Ethnoculinary of the Acarajé," Vibrant: Virtual Brazilian Anthropology 7, no. 2 (2010): 236-248, https://vibrant.org.br/issues/v7n2/vivaldo-da-costa-lima-the-ethno-scenology-and-ethno-culinary-of-the-acaraje/; àti Vivaldo da Costa Lima, A comida de santo numa casa de queto da Bahia (Salvador: Corrupio, 2010). Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti fáìlì yìí tọ́ka sí da Costa Lima fún ìwé kan ti ọdún 2010 tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ A arte culinária na Bahia: Memórias do candomblé e da rua, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ igbe ojú-pópó Yorùbá eléyà-mẹ́ta tí a fà yọ tí a sì túmọ̀ láti inú rẹ̀. Kò sí àkọ́lé yẹn tàbí ìwé yẹn lábẹ́ orúkọ da Costa Lima; àwọn ìtẹ̀jáde rẹ̀ ti ọdún 2010 tí a fìdí wọn múlẹ̀ ni àwọn iṣẹ́ méjì tí a tọ́ka sí níbí yìí. A ti yọ igbe ojú-pópó tí a fà yọ náà kúrò; ẹ wo àlàyé tí ó wà nínú ọ̀rọ̀ àkọkà lókè. [S5] Manuel Querino, A arte culinária na Bahia (Salvador: Livraria Progresso Editora, 1957 [orig. 1928]), olùtẹ̀wé àti déètì ìtẹ̀wé ti 1957 ni a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ẹ̀dà orí-ẹ̀rọ tí Biblioteca Brasiliana Guita e José Mindlin, Universidade de São Paulo ní, https://digital.bbm.usp.br/handle/bbm/3998. [S6] IPHAN (Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional), lórí ìforúkọsílẹ̀ Ofício das Baianas de Acarajé: ẹ̀bẹ̀ tí ABAM fi sílẹ̀ ní Oṣù Kọkànlá 2002, tí a fọwọ́sí ní ọjọ́ 21 Oṣù Kejìlá 2004, tí a forúkọ rẹ̀ sílẹ̀ nínú Livro de Saberes ní ọjọ́ 14 Oṣù Kíní 2005, tí a tún fìdí rẹ̀ múlẹ̀ tí a sì fẹ̀ àyè rẹ̀ síi nípasẹ̀ ìpinnu Ìgbìmọ̀ Ìgbani-nìmọ̀ràn lórí Àṣà ti IPHAN tí a kọ sílẹ̀ ní Oṣù Kejìlá 2022. https://bcr.iphan.gov.br/bens-culturais/oficio-das-baianas-de-acaraje/. Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ tọ́ka sí ìtẹ̀jáde "Dossiê IPHAN 6" kan fún ìforúkọsílẹ̀ yìí; a kò lè fìdí ìtọ́kasí àkọsílẹ̀ pàtó yẹn múlẹ̀, a sì fi àkọsílẹ̀ ìforúkọsílẹ̀ ti IPHAN tìkára rẹ̀ rọ́pò rẹ̀ níbí, èyí tí ó fìdí ọdún, ìwé ìforúkọsílẹ̀, àti ìgbésẹ̀ náà múlẹ̀ ní òmìnira. [S7] Nípa aáwọ̀ àwọn oníwàásù ìyìnrere "acarajé de Jesus" àti kíkọ tí wọ́n kọ aṣọ Candomblé àti ìyàsọ́tọ̀ fún Iansã: "Baianas de Acarajé against FIFA: Coloniality Nowadays," Alternautas, https://journals.warwick.ac.uk/index.php/alternautas/article/view/1105. Ìfọkàntán: ó wà láàárín, ìròyìn gbogbogbò ni dípò àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ẹ̀yà tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́-gbégbà yẹ̀wò lórí ìṣẹ̀lẹ̀ "acarajé de Jesus" ní pàtó. [S8] Sukari Ivester, "Culture, Resistance and Policies of Exclusion at World Cup 2014: The Case of the 'Baianas do Acarajé,'" Journal of Policy Research in Tourism, Leisure and Events 7, no. 3 (2015), DOI 10.1080/19407963.2014.997865, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/19407963.2014.997865. Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti fáìlì yìí tọ́ka sí àpilẹ̀kọ yìí gẹ́gẹ́ bí iwọn 7, nọ́ńbà 2, DOI 10.1080/19407963.2014.997437; ẹ̀dà tí ó tọ́ ni nọ́ńbà 3 àti DOI tí ó tọ́ ni èyí tí a fúnni níbí, tí a fìdí méjèèjì múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ojú-ewé àkópọ̀ ti olùtẹ̀wé tìkára rẹ̀ àti àwọn àbájáde ìwádìí òmìnira. [S9] Lórí acaçá gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ ìbọ bọ̀bọ̀rọ̀ ti Candomblé àti àwọn oríṣiríṣi rẹ̀ funfun àti èyí tí a fi dendê tọ́jú: ó bá ètò ilé-ìdáná mímọ́ tí a ṣe àpèjúwe rẹ̀ nínú diaspora-brazil-candomble mu, èyí tí fáìlì yìí tọ́ka sí dípò kí ó tún bẹ̀rẹ̀ láti orísun rẹ̀. [S10] Judith A. Carney and Richard Nicholas Rosomoff, In the Shadow of Slavery: Africa's Botanical Legacy in the Atlantic World (Berkeley: University of California Press, 2009). A fìdí rẹ̀ múlẹ̀ bí a ṣe tọ́ka sí i: àwọn orúkọ òǹkọ̀wé, àkọ́lé, olùtẹ̀wé, àti ọdún 2009 ni a fìdí wọn múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú àtúnyẹ̀wò ìwé náà láti ọwọ́ Cambridge Core àti àkọsílẹ̀ kátólọ́ọ̀gù ti University of California Press. [S11] Case Watkins, "Landscapes and Resistance in the African Diaspora: Five Centuries of Palm Oil on Bahia's Dendê Coast," Journal of Rural Studies 61 (2018): 137-154, DOI 10.1016/j.jrurstud.2018.04.009. A fìdí rẹ̀ múlẹ̀ bí a ṣe tọ́ka sí i: àkọ́lé, ìwé-ìròyìn ìmọ̀, iwọn, iye ojú-ewé, ọdún, àti DOI ni gbogbo wọn di fífìdí-múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú àwọn àbájáde ìwádìí òmìnira àti tábìlì àkóónú ti Journal of Rural Studies iwọn 61. [S12] Elizabeth Pérez, Religion in the Kitchen: Cooking, Talking, and the Making of Black Atlantic Traditions (New York: New York University Press, 2016). A fìdí rẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwé gidi: olùtẹ̀wé, ọdún, àti àfiyèsí ìmọ̀-ẹ̀yà rẹ̀ lórí ilé Lucumí Chicago Ilé Laroye ni a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú àkọsílẹ̀ kátólọ́ọ̀gù ti NYU Press àti ọ̀pọ̀ àwọn àtúnyẹ̀wò tí a tẹ̀jáde. Ìfọkàntán: ó wà láàárín fún ẹ̀tàn pàtó pé Pérez ṣàkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ ìpè-sáwọn-òrìṣà sí Changó nígbà tí a ń pèsè amalá; fáìlì yìí kò lè fìdí àkọsílẹ̀ àdúrà eléyà-mẹ́ta Yorùbá/Lucumí pàtó tí a fà yọ nínú àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ọ̀rọ̀ inú ìwé náà gangan, a sì ti yọ àfàyọ yẹn kúrò. Ẹ̀tàn gbogbogbò pé ìwé Pérez ṣàkọsílẹ̀ orin àti ọ̀rọ̀ ìbọ̀rìṣà tí ó ń bá ìpèsè oúnjẹ fún àwọn oricha rìn, títí kan títọ́ oyin tí a fi fún Ochún wò, ni àwọn ohun àtúnyẹ̀wò tí a tẹ̀jáde tí ó ń ṣàpèjúwe àkóónú ìwé náà tì lẹ́yìn. [S13] Lórí àwọn orúkọ oúnjẹ ìbọ Cuba Lucumí, amalá ilá, ochinchin, oléle, ekrú, àti ekrú aro, àti lórí obí àbàtà nínú ìṣe Trinidad Orisha: ìtọ́jú gbogbogbò bá àwọn ètò ìbọ tí a ṣe àpèjúwe wọn nínú diaspora-cuba-lucumi àti diaspora-trinidad-caribbean mu; ìfọkàntán: ó wà láàárín, nítorí fáìlì yìí kò tún fìdí orúkọ oúnjẹ kọ̀ọ̀kan múlẹ̀ ní òmìnira ní ìbámu pẹ̀lú orísun ìmọ̀-ẹ̀yà oúnjẹ pàtó kan rékọjá ohun tí àwọn fáìlì méjèèjì yẹn ti fi lélẹ̀ nípa ètò àwọn àṣà náà. [S14] diaspora-retentions, lórí ìyàtọ̀ láàárín ìbáradé oúnjẹ Yorùbá tí a fi hàn kedere (acarajé, vatapá, caruru, abará) àti àwọn ohun-ọ̀gbìn pẹ̀lú àwọn ọ̀nà ìṣe tí ó jẹ́ ti Áfíríkà lápapọ̀, tí kì í ṣe ti Yorùbá ní pàtó (ilá, ẹ̀wà, sísè ewé), àti lórí bí callaloo ṣe jẹ́ ti gbogbo Caribbean dípò kí ó jẹ́ ti Yorùbá ní pàtó. [S15] Maureen Warner-Lewis, Yoruba Songs of Trinidad (London: Karnak House, 1994). A fìdí rẹ̀ múlẹ̀ bí a ṣe tọ́ka sí i: olùtẹ̀wé, ọdún, àti ISBN (0907015832) ni a fìdí wọn múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú àtòjọ kátólọ́ọ̀gù ti Karnak House tìkára rẹ̀ àti àwọn àkọsílẹ̀ olùtajà ìwé òmìnira. Ẹ wo diaspora-trinidad-caribbean fún ìtàn ètò iye ènìyàn àti ilé-iṣẹ́ ti ibùgbé àwọn ará Áfíríkà tí a sọ di òmìnira tí àkójọpọ̀ orin yìí ti wá. [S16] Lórí ipò Michelin ti Ikoyi, Akoko, àti Chishuru: "Akoko (restaurant)" àti "Ikoyi (restaurant)," àti àwọn ojú-ewé ìwífún Michelin Guide, tí ó fìdí ìràwọ̀ méjì ti Ikoyi múlẹ̀, ìràwọ̀ Akoko tí a fún un ní 2024 tí ó sì pa á mọ́ ní 2025, àti ìràwọ̀ Chishuru tí a fún un ní ọjọ́ 5 Oṣù Kejì 2024 pẹ̀lú dídá Bakare mọ̀ gẹ́gẹ́ bí obìnrin Adúláwọ̀ àkọ́kọ́ tí ó gba ìràwọ̀ Michelin ní UK. https://guide.michelin.com/gb/en/greater-london/london/restaurant/akoko ; https://www.chishuru.com/ . Kò sí ìwé oúnjẹ láti ọwọ́ Bakare lábẹ́ àkọ́lé Chisuru: Contemporary West African Cooking (Murdoch Books, 2024), tí a tọ́ka sí nínú àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti fáìlì yìí, tí a lè rí nínú kátólọ́ọ̀gù olùtẹ̀wé èyíkéyìí, àkọsílẹ̀ olùtajà ìwé, tàbí ìròyìn tí a wádìí fún àtúnyẹ̀wò yìí; a ti yọ ìtọ́kasí yẹn kúrò gẹ́gẹ́ bí ohun tí kò lẹ́sẹ̀ nílẹ̀. Ìkọ̀wé tí ó tọ́ ti ilé-oúnjẹ náà ni Chishuru, tí a ṣe àtúnṣe rẹ̀ níbí láti inú "Chisuru" ti àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́.The history and structure of Candomblé in Brazil, why the nations matter, the great Bahian terreiros and the women who led them, the regional variants, Umbanda as a distinct formation, and the current situation under evangelical pressure.
The history and structure of Yoruba-derived religion in Cuba, from the cabildos de nación to the modern casa-templo, including initiation, Ifá, diloggún, the saint correspondences and the traditions it is wrongly conflated with.
How much of generically African-diasporic music, food, language and aesthetics is specifically Yoruba-derived, separating demonstrated retention from plausible resemblance and naming the overclaims common in popular writing.
Trinidad Orisha and its Spiritual Baptist entanglement, the Nago rite within Haitian Vodou stated without collapsing Vodou into Yoruba religion, and the smaller and thinner Yoruba presences in Jamaica, Grenada, Puerto Rico and Venezuela.
The agricultural base, yam and its ritual centrality, the staple dishes and their regional variation, palm oil, food taboos and their lineage and orisa basis, and the social meaning of feeding people.
How the collapse of Ọ̀yọ́ and the wars that followed fed the last decades of the Atlantic trade, why so many Yoruba ended up in Cuba and Brazil, and what returned.