Children's Games: What Was Played, Where and How

Àwọn eré ọmọdé Yorùbá jẹ́ àṣà àtẹnudẹ́nu àti ti ara tí a ṣètò, èyí tí àwọn ọ̀dọ́ ń gbà kọ́ ìmọ̀ ìfòyebánu nínú àyè, ìmọ̀ èdè tí ó yọjú, ìwà rere láwùjọ, àti ìṣọ̀kan àwùjọ. Wọ́n máa ń ṣe àwọn eré wọ̀nyí ní gbangba ní agbo ilé, lójú pópó, àti lábẹ́ ìmọ́lẹ̀ oṣùpá, àwọn eré ìdárayá wọ̀nyí sì ń so ìṣísẹ̀ ara, orin pípè àti dídáhùn, ìbáramu ìlù, àti eré àfihàn pọ̀. Àtúnyẹ̀wò yìí ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn oríṣi eré pàtàkì tí a ti kọ sílẹ̀ jákèjádò gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, nípa ṣíṣe àlàyé lẹ́sẹẹsẹ lórí àwọn òfin ìṣeré wọn, àwọn ètò èdè wọn, àti àwọn iṣẹ́ wọn fún ìdàgbàsókè àwùjọ.

Ìtàn àti ìdàgbàsókè

Àwọn oríṣi eré ọmọdé láwùjọ Yorùbá dúró fún ogún àtẹnudẹ́nu tí ó tọ́jọ́, èyí tí a ń gbà láti ọ̀dọ̀ àwọn ojúgbà àti láti ìran dé ìran.

Ní àkókò kí àwọn amúnisìn tó dé àti nígbà tí Ilẹ̀-Ọba Ọ̀yọ́ wà ní góńgó rẹ̀, àwọn eré ọmọdé ṣiṣẹ́ bí ọ̀nà ìkẹ́kọ̀ọ́ àìjẹ́-bíkṣẹ́ pàtàkì nínú agbo ilé [S1, S2]. A ṣètò eré ní àyíká ìtòlẹ́sẹẹsẹ àyè àpapọ̀, níbi tí àwọn ọ̀dẹ̀dẹ̀ gbígbòòrò àti àárín agbo ilé ti pèsè ibi tí ó ní ààbò fún àwọn eré àjọṣe lẹ́yìn àwọn iṣẹ́ ilé àti ti oko ní ọ̀sán [S1]. Àwọn eré tí ó ní í ṣe pẹ̀lú yíyọ́ kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́, yíyẹra fúnni, àti lílé kiri fi àwọn ipò àyíká ti igbó àti pápá hàn gbangba, èyí tí ó tún mú ìmọ̀ nípa ìṣe àwọn ẹranko àti ààbò àwùjọ lágbára sí i [S2].

Nígbà àwọn ogun àti ìtúkiri ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn eré ọmọdé ṣiṣẹ́ bí àṣà àwùjọ tí ń mú ìfọkànbàlẹ̀ wá, tí ó sì pa ìṣọ̀kan àṣà mọ́ jákèjádò àwọn ibùdó àwọn olùwá-ibi-ìsádi àti àwọn àwùjọ tí a tún tẹ̀dó. Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn míṣọ́nnárì àti ìbẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ ìwọ̀-oòrùn ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún mú àwọn àṣà pápá ìṣeré ti Yúróòpù wá, síbẹ̀ àwọn eré ìbílẹ̀ wà ní ipò pàtàkì nínú ìgbé ayé abúlé, wọ́n sì tún wọ inú àwọn pápá ìṣeré ilé-ìwé tààràká káàkiri Nàìjíríà nígbà ìjọba amúnisìn [S1, S3].

Lẹ́yìn òmìnira àti títí dé ìgbé ayé ìlú ńlá ti òde òní, àwọn eré ìbílẹ̀ bíi Bójú Bójú, Ẹkùn Mẹ́ran, Ten Ten, àti Ṣuwe ti tẹ̀síwájú nínú eré ojú pópó, pápá ìṣeré ilé-ìwé, àti àwọn àpèjọ ayẹyẹ jákèjádò gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà [S1, S2, S3, S4]. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdàgbàsókè ìlú ńlá kíákíá, àwọn ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ ayélujára, àti ẹ̀kọ́ inú yàrá ilé-ìwé ti òde òní ti dín wíwà eré inú agbo ilé lábẹ́ oṣùpá kù lójoojúmọ́, àwọn eré ìbílẹ̀ wọ̀nyí ṣì wà ní dídámọ̀ dáradára jákèjádò ilẹ̀ Yorùbá, wọ́n sì tún ń ṣe wọ́n nínú àwọn ilé-iṣẹ́ àṣà ní ilẹ̀ òkèèrè [S1, S3].

Bójú Bójú (Eré fífarasin àti wíwá)

Bójú Bójú jẹ́ eré ìbílẹ̀ ti fífarasin àti lílé kiri tí ó ń so eré àfihàn àti ètò orin pípè àti gbígbè pọ̀ [S1]. Olú-ẹ̀dá nínú eré náà ń gba ipò olùwá tí ń dẹ́rùbàni, èyí tí ń mú kí àwọn olùkópa fọ́nká láti fi ara pamọ́ kí wíwá tó bẹ̀rẹ̀ ní tòótọ́.

Ọ̀rọ̀ eré náà

Original Bójú bójú o, Olóró ń bọ̀ o, Ẹ para mọ́ o, Ṣé kí n ṣí? Ṣí, ṣí, ṣín, ṣíi! Ẹni tí olóró bá mú a pa á jẹ o [S1].

Literal gloss (gloss by the corpus editors) Bo ojú, bo ojú, o, Egúngún tó lẹ́rù / olùní ẹ̀rù ń bọ̀, o, Ẹ fi ara yín pamọ́ / ẹ pa ara yín mọ́, o, Ṣé kí n ṣí [ojú mi]? Ṣí i, ṣí i, ṣí i gbàngbà! Ẹnikẹ́ni tí ẹni ẹ̀rù náà bá mú, yóò pa á jẹ [S1].

Idiomatic English (translated by thegameshandbook.com) "Bo ojú rẹ, O. Olórí egúngún ń bọ̀, O. Lọ fi ara pamọ́, O. Ṣé kí n ṣí wọn? Ṣí wọn, ṣí wọn, ṣí wọn! Ẹnikẹ́ni tí ó bá rí ni a ó pa, O." [S1]

Àwọn àkíyèsí lórí ìyípadà èdè Ọ̀rọ̀ náà Olóró níti gidi túmọ̀ sí ẹni tí ó ni tàbí aṣojú oró (ẹ̀rù àṣà ìbílẹ̀, ìyà líle, tàbí àṣẹ egúngún tí ó lẹ́rù). Nínú eré ojoojúmọ́ láàárín àwọn ọmọdé, wọ́n máa ń pe ẹ̀dá yìí ní egúngún tí ń dẹ́rùbàni tàbí ẹ̀dá tí ń dọdẹ kiri, èyí tí ń mú kí ìyára fún fífarasin le sí i [S1]. Fáwẹ̀lì tí a fà gùn o ń ṣiṣẹ́ bí ọ̀rọ̀ ìpè orin nínú orin àpapọ̀.

Bí a ṣe ń ṣe é

1. Pínpín ipò: A máa ń yan ọmọ kan láti ṣe olùwá (Olóró), tí yóò sì ti ojú rẹ̀ tàbí fi ọwọ́ rẹ̀ bo ojú nígbà tí ó kọjú sí ògiri, òpó, tàbí ibùdó àárín [S1].
2. Orin pípè àti fífọ́nká: Olùwá yóò kọ orin ìbẹ̀rẹ̀, ní kìkìlọ̀ fún gbogbo àwọn olùkópa pé Olóró ń bọ̀, yóò sì pàṣẹ fún wọn láti fi ara pamọ́ [S1]. Àwọn ọmọdé yòókù yóò fọ́nká láti wá ibi ìfarapamọ́ káàkiri agbo ilé tàbí àgbàlá [S1].
3. Àtòlẹ́sẹẹsẹ ìyọ̀nda: Olùwá yóò béèrè pé Ṣé kí n ṣí? ("Ṣé kí n ṣí wọn?"). Àwọn ọmọdé tí wọ́n fi ara pamọ́ yóò fi ohùn ṣọ̀kan dáhùn pẹ̀lú Ṣí, ṣí, ṣín, ṣíi! ("Ṣí wọn, ṣí wọn, ṣí wọn!"), èyí tí ó fìdí àwọn àyè wọn múlẹ̀, tí ó sì ń gbà láyè fún wíwá láti bẹ̀rẹ̀ [S1].
4. Lílépa àti fífọwọ́bà: Olùwá yóò rìn kiri agbègbè eré láti wá àwọn olùṣeré tí wọ́n fi ara pamọ́. Bí a bá rí olùṣeré kan tàbí fọwọ́ bà á kí ó tó fi ọwọ́ kan ibùdó ààbò, a ti mú olùṣeré náà, òun yóò sì di olùwá fún ìpele tí ó tẹ̀lé e [S1].

• Ọjọ́ orí tí a fojúsùn: A ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ ní pàtàkì láàárín àwọn ọmọdé láti ọmọ ọdún 6 sí 14 [S1].
• Ìtànkálẹ̀ agbègbè: Ó tàn káàkiri àwọn agbègbè tí ń sọ èdè Yorùbá ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà [S1]. Àwọn òfin kíkún lórí ààlà àti ibùdó ni a ṣe àlàyé wọn nínú [children-boju-boju].

Ẹkùn Mẹ́ran (Ẹkùn àti ewúrẹ́)

Ẹkùn Mẹ́ran jẹ́ eré orí-òbíríkítí tí ó kún fún agbára tí ó ń fi àwòrán ọdẹ tí ẹkùn ń ṣe nípa lílé ewúrẹ́ ilé hàn, èyí tí ó tẹnumọ́ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àpapọ̀, ààbò ara, àti ìbáramu orin [S2].

Ọ̀rọ̀ eré náà

Original Ẹkùn mẹ́ran mée! Ó t’orí bọ igbó mée! Ó t’ọrùn bọ dàn mée! Ó fẹ́ mú un mée! Kò mà le mú u mée! Ojú ẹkùn pọ́n mée! Ìrù ẹkùn ńlẹ̀ mée! [S2]

Literal gloss (gloss by the corpus editors) Ẹkùn mú ewúrẹ́, mée! Ó ti orí bọ igbó, mée! Ó ti ọrùn bọ aginjù/igbó, mée! Ó fẹ́ mú un, mée! Kò kúkú lè mú un, mée! Ojú ẹkùn pọ́n/kún fún iná, mée! Ìrù ẹkùn ń wọ́/dúró lórí ilẹ̀, mée! [S2]

Idiomatic English (translated by mamalisa.com) "Ẹkùn ń yọ́ kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́ tọ ewúrẹ́ lọ mée! Ó ń wá igbó mée! Ó ń wá koríko mée! Ó fẹ́ mú un mée! Rárá o kò lè mú un mée! Ojú ẹkùn pọ́n mée! Ìrù ẹkùn dúró ṣinṣin mée!" [S2]

Àwọn àkíyèsí lórí ìtúmọ̀ Ègbè mée ń fara wé igbe ewúrẹ́ nígbà tí ó tún ń darí ìbáramu àti ìyára orin náà [S2]. Gbólóhùn ojú ẹkùn pọ́n túmọ̀ sí pé ojú ẹkùn ti pọ́n ní tààràtà, èyí tí ó ń fi ìhùwàsí ìpọkàndà àti ìbínú ẹranko apẹranjẹ hàn. Ìlà ìrù ẹkùn ńlẹ̀ ń tọ́ka sí ìfìrùsókè àti ìdúró ìrù ẹranko apẹranjẹ náà nígbà tí ó ń dọdẹ lọ́wọ́ [S2].

Bí a ṣe ń ṣe é

1. Ìtòlẹ́sẹẹsẹ: Àwọn ọmọdé tí ń kópa máa ń dọ́wọ́ kọ ara wọn láti ya òrùka tí ó fún pinpin tí ó sì dúró bí odi líle [S2].
2. Àwọn ipò: A máa ń yan ọmọ kan gẹ́gẹ́ bí ewúrẹ́ (ẹran) tí yóò dúró sínú òrùka ààbò náà; a sì tún máa ń yan ọmọ kejì gẹ́gẹ́ bí ẹkùn (ẹkùn) tí yóò dúró sí ẹ̀yìn òrùka náà [S2].
3. Orin kíkọ àti yíyẹra: Gbogbo àwùjọ náà yóò kọ àwọn ìlà orin a-kọ-té-lélẹ̀ pẹ̀lú ìyára tí ń pọ̀ sí i [S2].
4. Ìgbésẹ̀ àti ìrìn-ara: Ẹkùn yóò gbìyànjú láti wọnú òrùka náà nípa rírọ́ gba abẹ́ ọwọ́, fífò gba orí rẹ̀, tàbí títú ọwọ́ tí àwọn ọmọ tí ó para pọ̀ ya òrùka náà kọ́. Àwọn ọmọ tí ó wà nínú òrùka náà yóò gbé ọwọ́ wọn sókè tàbí kí wọ́n rẹ̀ ẹ́ sílẹ̀ láti jẹ́ kí ewúrẹ́ bọ́ sínú tàbí jáde kúrò nínú agbo nígbà tí wọ́n ń dí ọ̀nà mọ́ ẹkùn [S2].
5. Ìparí: Ìpele náà máa ń parí nígbà tí ẹkùn bá fọwọ́ kàn ewúrẹ́ ní ìta tàbí nínú òrùka, lẹ́yìn èyí tí a ó yan àwọn agbábọ́ọ̀lù tàbí òṣèré tuntun fún àwọn ipò méjèèjì [S2].

• Àwùjọ ọjọ́ orí tí a fojúsùn: Àwọn ọmọdé tí ó wà ní ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti àwọn tí ọjọ́ orí wọn wà láàárín ọmọdé àti ọ̀dọ́ máa ń ṣe eré yìí lọ́pọ̀lọpọ̀ [S2].
• Ìtànkálẹ̀ ní agbègbè: A ti ṣàkọsílẹ̀ rẹ̀ káàkiri àwọn agbègbè Yorùbá ní Nàìjíríà [S2]. Fún àwọn ìsopọ̀ kókó-ọ̀rọ̀ gbòòrò sí agbára ìdárayá àti ìdíje, wo [children-ijakadi].

Ten Ten (Pípẹ́wọ́ àti ìbáramu ẹsẹ̀)

Ten Ten jẹ́ eré ìbáramu ọwọ́-àti-ẹsẹ̀ àti ìyọkúrò tí a sábà máa ń ṣe ní tọkọtaya tàbí ní àwùjọ kéékèèké, tí ó ń béèrè fún ìyára, pípẹ́wọ́ pẹ̀lú ìbáramu, àti ìṣètò ìgbésẹ̀ ẹsẹ̀ tí ó bára mu [S3].

Player A:  [ Clap ]  --->  [ Jump & Land ]  --->  [ Leg Forward: Left  ]
                                                        ^
                                                        |  (Mismatch = Point / Win)
                                                        v
Player B:  [ Clap ]  --->  [ Jump & Land ]  --->  [ Leg Forward: Right ]

Ìṣeré àti àwọn ìgbésẹ̀

Yàtọ̀ sí àwọn eré orin tí ó kún fún àpèjúwe eré-oníṣe, Ten Ten máa ń dọ́gbọ̀n dá lórí ìró àfọwọ́lù tí a pín, tí a sì ń tọ́jú rẹ̀ nípa ìrọ́hùn ẹnu àti àtẹ́wọ́ [S3].

1. Ìdúró: Àwọn agbáremọ́ méjì yóò kọjú sí ara wọn ní tààràtà ní ààyè tí ó súnmọ́ [S3].
2. Fífò pẹ̀lú ìbáramu: Àwọn agbáremọ́ méjèèjì yóò pẹ́wọ́ papọ̀ ní àsìkò kan náà pẹ̀lú ìbáramu tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀, wọn yóò fò sókè, wọn yóò sì tẹ ẹsẹ̀ kan síwájú nígbà tí wọ́n bá balẹ̀ [S3].
3. Àwọn òfin kíkà àmì:
   • Eré náà ń ṣiṣẹ́ lábẹ́ àwọn òfin tí a ti gbà ṣáájú lórí bóyá àwọn agbáremọ́ fẹ́ kí ẹsẹ̀ tí wọ́n tẹ̀ síwájú dọ́gba (bára mu) tàbí kí ó yàtọ̀ (má bára mu) sí ti alátakò wọn [S3].
   • Bí òfin náà bá gba kí ẹsẹ̀ má bára mu, ẹni tí ń pe eré yóò jẹ àmì nígbà tí ó bá tẹ ẹsẹ̀ ọ̀tún síwájú nígbà tí alátakò rẹ̀ tẹ ẹsẹ̀ òsì síwájú [S3].
   • Bí agbáremọ́ kan bá jáfara, tí kò bá tẹ̀lé àsìkò àtẹ́wọ́, tàbí tí kò bá tẹ̀lé ìlànà ìbalẹ̀ ẹsẹ̀ tí a fojúsùn, yóò pàdánù ìpele náà tàbí kí a yọ ọ́ kúrò nínú eré [S3].
4. Ìtẹ̀síwájú: Eré náà ń tẹ̀síwájú nípa yíyọ àwọn olùkópa kúrò lẹ́sọ̀ọ̀sọ̀ títí tí aṣẹ́gun yóò fi yọjú nínú àwùjọ [S3].

• Àwùjọ ọjọ́ orí tí a fojúsùn: Àwọn ọmọdé àti àwọn ọ̀dọ́ [S3].
• Ìtànkálẹ̀ ní agbègbè: Ó wọ́pọ̀ káàkiri Nàìjíríà, pẹ̀lú àwọn oríṣiríṣi àyípadà tí a mọ̀ dunjú ní àwọn agbègbè ìlú ńlá àti ìgbèríko ní ìwọ̀-oòrùn gúsù [S3]. Wo [children-ten-ten] fún àkọsílẹ̀ kíkún lórí àwọn ipò ẹsẹ̀.

Ṣuwe (Eré sísọ koto / Títẹ̀ lórí àwòrán ilẹ̀)

Ṣuwe jẹ́ eré fífò tìṣọ̀rọ̀-tìṣọ̀rọ̀ àti rírìn láàárín àwọn ààlà lórí àwòrán onígun tí a yà sí orí ilẹ̀ líle tàbí orí àkànpọ̀ sìmẹ́ǹtì [S4].

+-------------------+
|     6. Heaven     |
+---------+---------+
|    4    |    5    |
+---------+---------+
|         3         |
+---------+---------+
|    1    |    2    |
+---------+---------+

Ìṣeré àti àwọn ìgbésẹ̀

1. Ìpèsè pápá eré: A máa ń ya àwòrán àwọn kọ̀bọ́ọ̀dù onígun mẹ́rin tàbí onígun mẹ́rin dọ́gba tí a kọ nọ́ḿbà sí orí ilẹ̀ nípa lílo ẹfun, ẹ̀yín iná, tàbí igi tí a fi ya ilẹ̀ gbígbẹ [S4].
2. Jísọ ohun ìsàmì: Agbáremọ́ kan yóò sọ òkúta pẹlẹbẹ, táìlì, tàbí ohun ìsàmì (kóólù) sínú àpótí àkọ́kọ́ láìjẹ́ kí ó bà lé orí ìlà kankan tí ó pín àwọn àpótí náà [S4].
3. Ìtẹ̀lé fífò: Agbáremọ́ náà yóò fi ẹsẹ̀ kan fò gba inú àwọn kọ̀bọ́ọ̀dù yòókù nínú àwòrán náà, ní fífò kọjá àpótí tí ohun ìsàmì wà nínú rẹ̀ [S4]. Agbáremọ́ náà gbọ́dọ̀ máa dáwọ́ dúró lórí ẹsẹ̀ kan, kí ó yípadà ní kọ̀bọ́ọ̀dù tí ó ga jùlọ tí a yàn, kí ó sì padà gba ọ̀nà àwòrán náà láti mú ohun ìsàmì náà nígbà tí ó wà lórí ẹsẹ̀ kan kí ó tó fò jáde [S4].
4. Ìtanràn àti àkókò ìgbésẹ̀: Àkókò agbáremọ́ kan yóò parí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ bí:
   • Ohun ìsàmì tí a sọ bá bà lé orí ìlà ààlà tàbí sí ìta àpótí tí a fojúsùn [S4].
   • Ẹsẹ̀ tí a fi ń fò bá fọwọ́ kan ìlà ààlà kankan [S4].
   • Agbáremọ́ náà bá pàdánù ìdúróṣinṣin tí ó sì fi ẹsẹ̀ méjèèjì kan ilẹ̀ nínú àpótí kan ṣoṣo [S4].
5. Gbígbà ilẹ̀: Píparí gbogbo ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn àpótí máa ń fún agbáremọ́ láàyè láti gba kọ̀bọ́ọ̀dù kan gẹ́gẹ́ bí ibùdó àdáni rẹ̀ ("ilé"), níbi tí òun nìkan ti lè sinmi ẹsẹ̀ méjèèjì nígbà tí àwọn alátakò gbọ́dọ̀ fò kọjá rẹ̀ pátápátá [S4].

• Àwùjọ ọjọ́ orí tí a fojúsùn: Àwọn ọmọdé tí ó wà ní ọjọ́ orí ilé-ẹ̀kọ́ [S4].
• Ìtànkálẹ̀ ní agbègbè: Ìwọ̀-oòrùn gúsù Nàìjíríà àti àwọn agbègbè tí ń sọ èdè Yorùbá tí ó wà nítòsí [S4]. Àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ pápá eré ní àwọn agbègbè ni a ṣe àlàyé wọn ní ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ nínú [children-suwe].

Àkópọ̀ àfiwé ètò àti ìgbékalẹ̀

Àwọn eré ọmọdé tí a ṣàkọsílẹ̀ wọn wọ̀nyí dúró fún oríṣiríṣi ọ̀nà ìṣeré ti ara, ti ààyè, àti ti ọpọlọ:

Eré	Ọgbọ́n Pàtàkì	Ìrísí Àyè	Ìgbékalẹ̀ Orin/Ohùn	Iṣẹ́ fún Àwùjọ
Bójú Bójú	Ìfarasin, ìwòye, ìyára nínú eré sísá [S1]	Agbàlá gbangba pẹ̀lú ibùdó pàtó [S1]	Orin ìpè-àti-ìdáhùn oní-ìtàn [S1]	Ń kọ́ni ní ìmọ̀ nípa àyè, ìṣirò ewu, àti àwọn òfin lílépa [S1]
Ẹkùn Mẹ́ran	Àbò òbíríko, lílépa fínnífínní, ìyẹrasílẹ̀ [S2]	Ààlà òbíríko tí a fọwọ́ kọ́ra [S2]	Ègè aláfẹsẹ̀tẹ̀ pẹ̀lú fífarawe ewúrẹ́ (mée) [S2]	Ń gbé àbò àpapọ̀, àbò ààlà, àti ìmúrasáṣá lárugẹ [S2]
Ten Ten	Ìwọ̀n àkókò ìgbéṣẹ̀ kíákíá, ìlù, mímọ àpẹẹrẹ [S3]	Àyè olùkópa méjì tí wọ́n kọjú sí ara wọn [S3]	Pípa àtẹ́wọ́ onílù àti ìwọ̀n àkókò kíkà [S3]	Ń mú ìṣọ̀kan ara, ìfọkànsí, àti ṣíṣe ìpinnu kíákíá wá [S3]
Ṣuwe	Ìdúróṣinṣin, ìfaradà fífò ẹsẹ̀ kan, pípéye ipa-ọ̀nà [S4]	Àwòrán ìlà tí a kọ sórí ilẹ̀ [S4]	Ìsọ̀rọ̀ ìkà àti pípààrọ̀ àyè [S4]	Ń mú ìṣàkóso iṣan ara tó péye, ètò agbègbè, àti ìpéye àyè dàgbà [S4]

Àwọn kókó tí a kò kọ sílẹ̀ àti àwọn ìkìlọ̀ àwọn ọ̀mọ̀wé

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn òfin iṣẹ́ àti ìgbékalẹ̀ orin àwọn eré wọ̀nyí hàn kedere nínú àkọsílẹ̀ òde-òní, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ ìtàn ti àwọn agbègbè ni a kò tíì kọ sílẹ̀:

1. Àwọn ìyàtọ̀ èdè àdúgbò: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àkọsílẹ̀ tí a tẹ̀jáde fún Bójú Bójú àti Ẹkùn Mẹ́ran ló fi ìlànà kíkọ èdè Yorùbá àpapọ̀ hàn. Àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn agbègbè ní Ìlà-oòrùn Yorùbá (bíi àwọn èdè àdúgbò Ìjẹ̀bú, Èkìtì, tàbí Òndó) kò fi bẹ́ẹ̀ sí nínú àwọn ìwádìí eré ìdárayá tó wọ́pọ̀ [S1, S2].
2. Ìyípadà ìpínyà abo àti akọ: Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a so Ten Ten ti òde-òní mọ́ àwọn ọmọbìnrin kéékèèké tí a sì so Ẹkùn Mẹ́ran mọ́ àwọn àkójọpọ̀ ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin, àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn nípa ìyípadà ìpínyà akọ àti abo nínú eré àgbàlá ní àwọn ìgbèríko ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún kò tíì pé nínú àwọn àkójọ ìwé ẹ̀kọ́ [S2, S3].
3. Àwọn orúkọ ṣáájú ọ̀rúndún ogún: Orúkọ náà Ten Ten tí ó ní ipa èdè Gẹ̀ẹ́sì dámọ̀ràn àwọn àtúnṣe ti àárín ọ̀rúndún ogún sí àwọn eré àtẹ́wọ́ onílù, ṣùgbọ́n àwọn orúkọ Yorùbá ti ìbẹ̀rẹ̀ fún àwọn ìdíje fífẹsẹ̀kọsẹ̀ olùkópa méjì ṣáájú sáà amúnisìn kò ní àkọsílẹ̀ tó ṣe déédéé nínú àwọn àkọsílẹ̀ tí a yẹ̀wò [S3].

Àwọn eré ìbílẹ̀ wọ̀nyí ń tẹ̀síwájú láti jẹ́ àwọn àfihàn àṣà tó lágbára, tí wọ́n ń pa ẹwà iṣẹ́-ọnà àti àwọn ìwúlò àwùjọ ìbílẹ̀ mọ́ káàkiri ayé Yorùbá [S1, S2, S3, S4].

Àwọn Orísun

[S1] thegameshandbook.com, Boju Boju (Hide and Seek from Nigeria), https://thegameshandbook.com [S2] mamalisa.com, Ekun Meran (The Leopard and the Goat) - Nigerian Children's Songs, https://www.mamalisa.com [S3] wikipedia.org, Traditional games of Nigeria, https://en.wikipedia.org/wiki/Traditional_games_of_Nigeria [S4] zikoko.com, Suwe: The Nigerian Street Game, https://zikoko.com