Children: Section Guide
Guide to the ten files in the children section, examining traditional Yorùbá games, moonlight play, oral literature, physical contests, and indigenous child pedagogy.
introhigh·
Loading…
Guide to the ten files in the children section, examining traditional Yorùbá games, moonlight play, oral literature, physical contests, and indigenous child pedagogy.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ìpín yìí ṣe àyẹ̀wò ayé ìgbà èwe Yorùbá: bí àwọn ọmọdé ṣe ń ṣeré, kọrin, ka nǹkan, jìjàkadì, sọ ìtàn, tí wọ́n sì ń kọ́ ojúṣe àwùjọ nípasẹ̀ àwọn eré àjùmọ̀ṣe àti àwọn àṣà àtẹnudẹ́nu [S1], [S2]. Ó ní àwọn fáìlì pàtàkì mẹ́wàá tí ó dá lórí ọgbọ́n ìṣirò ti inú ilé, eré ìmúdàgbàsókè ara ti ìta gbangba, ìtàn sísọ ní alẹ́, orin àwọn ọmọdé kéékèèké, orin ìpọmọlẹ́kún, àlọ́ àpamọ̀ èdè, àti ẹ̀kọ́ ìbílẹ̀ [S3], [S4]. Ní gbogbo àwọn fáìlì wọ̀nyí, a ṣe àtúpalẹ̀ eré (eré) kì í ṣe kìkì fún fàájì lásán, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ètò ẹ̀kọ́ ìpìlẹ̀ tí a fi ń gbé ìwà (ìwà), ọgbọ́n inú, ìfaradà ara, àti ìrántí àṣà kọjá láti ìran dé ìran [S1], [S5].
| # | Fáìlì | Àkótán lórí ìlà kan |
|---|---|---|
| 01 | Ayò Ọlọ́pọ́n: Eré Ọpọ́n | Àwọn òfin, ọgbọ́n ìṣirò, àti ìwà ọmọlúàbí ti eré ayò ọlọ́pọ́n ojú méjìlá àtijọ́ tí a ń ta káàkiri Ilẹ̀ Yorùbá. |
| 02 | Bójú Bójú: Eré Ìfarapamọ́ | Eré ìfarapamọ́ alálàkalẹ̀, àwọn ọ̀rọ̀ orin ìkìlọ̀ rẹ̀ tí ń pe àwọn agbára aṣenilọ́ṣẹ́, àti ìmọ̀ àyíká fún ìbáṣepọ̀ àwùjọ. |
| 03 | Ṣuwe: Eré Àlùfò | Àwọn àgbékalẹ̀ àtẹ, àwọn òfin dídúró dọ́gba, àti ọ̀nà gbígba ààyè nínú àwọn oríṣiríṣi eré àlùfò ìbílẹ̀. |
| 04 | Ten Ten àti Àwọn Eré Àtẹ́wọ́ | Ìmúdọ̀gba ẹsẹ̀, àwọn orin àtẹ́wọ́ onílù-púpọ̀, àti ìṣọ̀kan ìgbésẹ̀ ara nínú àwọn eré àwọn ọmọbìnrin ẹgbẹ́ kan náà. |
| 05 | Eré Òṣùpá àti Ìtàn Àṣálẹ́ | Àwọn àpèjọ àjùmọ̀ṣe ní ìrọ̀lẹ́ (eré òṣùpá), ìtàn sísọ ti gbólóhùn-àti-ìdáhùn (àlọ́ àpagbè), àti àkójọ ìtàn Ìjàpá (Ìjàpá). |
| 06 | Àwọn Orin Ìṣirò àti Àwọn Eré Yíyan | Àwọn ẹsẹ orin ìṣirò olùránnilétí, àwọn orin yíyan aláìṣègbè, àti ìfábalẹ̀ ìkọ́kọ́ sí ètò ìṣirò ogún-ogún ti Yorùbá. |
| 07 | Orin Ìpọmọlẹ́kún àti Àwọn Orin Ọlọ́mọ | Àwọn ewì àtẹnudẹ́nu ìpọmọlẹ́kún (orin ìrọ́mọ), àwọn ìmọ̀-ọ̀rọ̀ ti àwọn ìyá lórí iyebíye ọmọ, àti àwọn ẹsẹ orin ìtọ́jú ọmọ ti àjùmọ̀ṣe. |
| 08 | Àwọn Àlọ́ Àròkọ Ìpèfòhùn àti Ìfọ̀rọ̀ṣeré | Àwọn àlọ́ àròkọ ìpèfòhùn, ìfòròṣeré ohùn orin, àti àwọn ìpèníjà àlọ́ àpamọ̀ (àlọ́ àpamọ̀) tí ń kọ́ni ní ìyára ìpèfòhùn. |
| 09 | Ìjàkadì àti Eré Agbára | Ìjàkadì ìbílẹ̀, eré agbára (gídìgbò), eré lílépa ẹran-ọdẹ, àti àwọn àṣà ìfaradà ara fún àwọn ọmọkùnrin. |
| 10 | Ohun tí Àwọn Eré Náà Ń Kọ́ni | Àtúpalẹ̀ ìmọ̀-ọ̀rọ̀ ti ẹ̀kọ́ ìbílẹ̀ Yorùbá (ẹ̀kọ́ ilé), ìdàgbàsókè ìwà (omoluabi), àti àwọn àpẹẹrẹ ẹ̀kọ́ tí a gbé ka orí eré. |
Fáìlì Ayò Ọlọ́pọ́n: Eré Ọpọ́n ṣàlàyé kíkún lórí àgbékalẹ̀, ọgbọ́n ìṣirò, àti ìwà rere àwùjọ nínú ayò ọlọ́pọ́n, eré ayò ọlọ́pọ́n ìbílẹ̀ Yorùbá ti fífún-àti-gbígbà tí a ń ta lórí ọpọ́n oníhò-méjì (ọpọ́n) pẹ̀lú ọmọ ayò ṣẹ́yọ̀ méjìdínláàádọ́ta [S6], [S7]. Fáìlì náà tún ṣàlàyé àwọn ìgbésẹ̀ tó bọ́ sọ́tọ̀, pípín ọmọ ayò ní ìkọjá-aago, àti ìyàtọ̀ láàárín àwọn gbajúmọ̀ ọ̀gá ológbọ́n ayò (ọ̀tá) àti àwọn alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ (òpè) [S7]. Ó tún ṣe àtúpalẹ̀ èèwọ̀ àṣà tí ó ka tita ayò ní ọ̀sán kí ó má baà fa ìmẹ́lẹ́ ní ojúmọ́, tí ó sì fi mọ sí ìrọ̀lẹ́ àti alẹ́ [S7]. Ohun tí a kò tíì kọ sílẹ̀ nínú ìtàn ni orísun gangan láti ìgbà ìwáṣẹ̀ ti àwọn ìgbésẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀ pàtó kọjá àwọn agbègbè èdè, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oríṣiríṣi láti Ọ̀yọ́, Èkìtì, àti Ìjẹ̀bú ń fi àwọn ìlànà ìṣirò tí ó bára dọ́gba hàn [S6].
Fáìlì Bójú Bójú: Eré Ìfarapamọ́ ṣe ìwádìí lórí eré orin ìfarapamọ́ bójú-bójú (ní tààràtà, "bo ojú, bo ojú") [S8]. Fáìlì náà pèsè àwọn ìtumọ̀ onípele púpọ̀ ti ìfọ̀rọ̀wérọ̀ orin láàárín olùwákiri àti àwọn olùfarapamọ́, ní títúmọ̀ ìkìlọ̀ náà Olóro ń bọ̀ ("Ọdẹ líle/olùbániwí ń bọ̀") [S8], [S9]. Àwọn onímọ̀ ń jiyàn bóyá àpèjúwe Olóro bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìtọ́ka lásán sí àwọn ẹranko búburú inú igbó tàbí gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe àwọn egúngún mímọ́ àwọn baba ńlá tí ń rí sí kí ènìyàn má rìn ní alẹ́ [S9].
Fáìlì Ṣuwe: Eré Àlùfò ṣàwárí eré àlùfò orí ilẹ̀ tí a fi ẹfun tàbí eruku là ṣùwè, ní kíkọ àwọn àwòrán àtẹ rẹ̀ sílẹ̀, dídúró lórí ẹsẹ̀ kan láìyẹsẹ̀, kíkọ ọkúta pẹ̀lú pípéye, àti àwọn ìlànà gbígba àti "kíkọ́ ilé" (kọ́lé) sínú àwọn yàrá tí a yàn [S8], [S10]. Fáìlì náà fi àwọn èrò àwọn amúnisìn tí wọ́n ka ṣùwè sí kìkì àkóbalẹ̀ eré hopscotch ti Yúróòpù wéra pẹ̀lú ẹ̀rí èdè àti ti àgbékalẹ̀ tí ó tọ́ka sí àwọn ìpìlẹ̀ eré ojú pópó ti Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà tí ó dá dúró fúnra rẹ̀ [S8], [S10].
Fáìlì Ten Ten àti Àwọn Eré Àtẹ́wọ́ ṣe àyẹ̀wò eré ẹsẹ̀-àti-àtẹ́wọ́ onílù yíyára ti Ten Ten, pẹ̀lú àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ àtẹ́wọ́ bíi Tinkó Tinkó [S8], [S11]. Ó ṣe àtúpalẹ̀ ìpèníjà agbára pàtàkì ti eré náà: fífò àti yíyọ ẹsẹ̀ kan náà tàbí ẹsẹ̀ tí kò bára mu sílẹ̀ nígbà tí ìlù bá dún láti jẹ àmì [S11]. Orí yìí gbé eré náà kalẹ̀ láàárín ìbáṣepọ̀ àwọn ọmọbìnrin ẹgbẹ́ kan náà, ìṣọ̀kan orin, àti ìdàgbàsókè ìyára gbigbégbésẹ̀, nígbà tí ó tún sọ nípa àìsí àkọsílẹ̀ àwọn amúnisìn lórí àwọn orísun rẹ̀ ṣáájú ọ̀rúndún ogún [S11].
Fáìlì Eré Òṣùpá àti Ìtàn Àṣálẹ́ dá lórí àpèjọ ìrọ̀lẹ́ nínú agbo ilé tí a mọ̀ sí eré òṣùpá [S2], [S5]. Ó ṣàwárí ìpàtẹ àjùmọ̀ṣe ti àwọn àlọ́ oníìtàn ìrọ̀lẹ́ (ìtàn àṣálẹ́) àti àwọn àlọ́ àpamọ̀ aláfọwọ́sowọ́pọ̀ (àlọ́ àpagbè), èyí tí ó sábà máa ń fi Ìjàpá ológbọ́n ẹ̀wẹ́ (Ìjàpá) wé àwọn ẹranko tí ó tóbi jù ú láti jiyàn lórí ojúkòkòrò, ìdájọ́ òdodo, àti ìwọ̀ntúnwọ̀nsì àwùjọ [S2], [S12]. Fáìlì náà ṣe àyẹ̀wò bí ìdàgbàsókè ìlú òde-òní, iná mọ̀nàmọ́ná ní àwọn ìgbèríko, àti àṣà wíwo amóhùnmáwòrán ṣe gba ipò àwọn àpèjọ alẹ́ wọ̀nyí ní àwọn ìlú òde-òní [S12].
Fáìlì Àwọn Ewì Ìkàńkà àti Àwọn Eré Ìyànfẹ́ dá lórí àwọn ọ̀nà àkọ́sorí olóhùn tí a ń lò láti fi kọ́ ìmọ̀ ìṣirò nọ́ńbà àti láti yan àwọn olùkópa, tí ó fojú sùn ewì ìpìlẹ̀ Ẹní bí ẹní [S3], [S13]. Ó ṣe àfihàn bí ìwọ́hùn àti àtúnsọ fáwẹ́lì inú ṣe ń ṣètìlẹ́yìn fún èrò ìṣirò dídíjú ti àròpọ̀ àti ìyọkúrò ti ètò ìkàńkà orí-ogún Yorùbá [S13], [S14]. Àwọn ìyàtọ̀ èdè-ìbílẹ̀ nínú àwọn orin nọ́ńbà kọjá àwọn agbègbè ìlà-oòrùn àti àríwá-ìwọ̀-oòrùn Yorùbá kò tíì di àkọsílẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́, pẹ̀lú bí fáìlì náà ṣe ń tọ́ka sí ibi tí àwọn àkójọ ìwé tí a tẹ̀ jáde ti mú àwọn àyípadà agbègbè dọ́gba sí àwọn àwòṣe Ọ̀yọ́ gbogbogbò [S13].
Fáìlì Àwọn Orin Ìpọpọmọ́ àti Àwọn Orin Ọlọ́mọ ṣe àyẹ̀wò àwọn ewì ìtù-ọmọ-nínú (orin ìrọ́mọ) àti ewì oríkì tí ó dá lórí ọmọ (orin ọlọ́mọ) [S15], [S16]. Ó gba àwọn orin wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí lítíréṣọ̀ ẹnu pàtàkì tí ó ń fi àwọn ọgbọ́n-orí ìyá hàn èyí tí ó fi ọmọ sí ipò tí ó ga jùlọ nínú ìníyelórí ẹ̀dá ènìyàn (ọmọ lérè ayé) [S1], [S16]. Fáìlì náà sọ̀rọ̀ lórí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ àwọn ọ̀mọ̀wé láàárín àwọn ìtumọ̀ fẹ́míníìsì tí ó tẹnumọ́ agbára ètò-ọrọ̀ ti àwọn ìyá àti àwọn ìwádìí ìmọ̀-ẹ̀dá àtijọ́ tí ó dín àwọn orin wọ̀nyí kù sí ìmọ̀lára inú ilé lásán [S15], [S16].
Fáìlì Àwọn Ọ̀rọ̀ Àkọ́lù-ẹnu àti Eré Ọ̀rọ̀ kẹ́kọ̀ọ́ lórí àwọn eré ìfọ̀hùn, àwọn ọ̀rọ̀ àkọ́lù-ẹnu alábàápàdé kéréjú (ọ̀rọ̀ àpárò), àti àwọn àlọ́ àpamọ̀ alápèjúwe (àlọ́ àpamọ̀) [S12], [S17]. Ó pèsè àwọn ìtumọ̀ onípele-mẹ́ta kíkún tí ó ń fi hàn bí àyípadà ohùn ṣe ń ya àwọn ọ̀rọ̀ tí kónsónáǹtì àti fáwẹ́lì wọn jọra sọ́tọ̀ láti mú ìmọ̀ ìgbọ́rọ̀gbọ́yé èdè gbòòrò ní ìbẹ̀rẹ̀ ìgbé-ayé ọmọdé [S17]. Ó ṣe àlàyé lórí ìyàtọ̀ tí ó wà láàárín àwọn àlọ́ àpamọ̀ ẹnu ti gbogbogbò fún ọmọdé àti àwọn àlọ́ àpamọ̀ àṣírí tí a yà sọ́tọ̀ fún àwọn ẹgbẹ́ abẹnu fún ètò ìsìn [S12].
Fáìlì Ìjàkadì àti Eré Ìdárayá Ara ṣe ìwádìí lórí ìjàkadì àbáláyé (ìjàkadì), gbígbé ara kọ ara (gídìgbò), àwọn eré lúgọ-lépa (ẹkùn méran), lúwẹ̀ẹ́, àti gígùn igi [S8], [S18]. Ó ṣe àyẹ̀wò àwọn òfin ìjàkadì tí ó ka ìwà ipá tí ó lè pa ènìyàn léèwọ̀, tí ó tẹnumọ́ ìyára àti ìwọ̀ntúnwọ̀nsì dípò ìwọ̀n ara lásán, tí ó sì ń gbé ìwà ọmọlúwàbí lárugẹ, gẹ́gẹ́ bí a ṣe rí i nínú ọdún Ìjàkadì l'ọ́rọ̀ Ọ̀fà ọdọọdún ní ilẹ̀-ọba Ọ̀fà [S18]. Fáìlì náà tọpinpin bí ìjàkadì ọ̀dọ́ ṣe yípadà láti inú eré àti fàájì inú àgbàlá tí kò ní ètò pàtó sí àwọn ayẹyẹ ìlú tí a ṣètò [S18].
Fáìlì Ohun tí Àwọn Eré Ń Kọ́ni pèsè àkópọ̀ ìmọ̀-ọgbọ́n gbòòrò fún abala yìí, tí ó ń ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn eré ọmọdé ti àbáláyé nípasẹ̀ ojú-ìwòye ìmọ̀-ọgbọ́n ẹ̀kọ́ ìbílẹ̀ (ẹ̀kọ́ ilé) [S1], [S5]. Nípa lílo àwọn àgbékalẹ̀ ìmọ̀ ti A. Babs Fafunwa, J. A. Majasan, àti Helen Callaway, fáìlì náà ṣàlàyé kedere bí àwọn eré ìdárayá ara, àwọn àlọ́ àti ìtàn àbáláyé, àti àwọn ìdíje olórin ṣe ń kọ́ àpẹẹrẹ ọmọlúàbí jáde ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé: ẹnì kọ̀ọ̀kan tí ó péye, onígboyà, olóòótọ́, tí ó sì nífẹ̀ẹ́ àwùjọ [S1], [S4], [S5].
Bí o bá fẹ́ ìdàgbàsókè ìmọ̀ àti ti èdè: Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Àwọn Ewì Ìkàńkà àti Àwọn Eré Ìyànfẹ́, tẹ̀síwájú sí Àwọn Ọ̀rọ̀ Àkọ́lù-ẹnu àti Eré Ọ̀rọ̀, kí o sì parí rẹ̀ pẹ̀lú Ayò Ọlọ́pọ́n: Eré Orí-Pátákó. Ipa-ọ̀nà yìí tẹnumọ́ ìmọ̀-ìṣirò nọ́ńbà tìyáratìyára, kíkọ́ etí sí ìyàtọ̀ ohùn èdè, àti ìṣirò àbájáde tí a kò fojú rí.
Bí o bá fẹ́ eré ìgbéra àti ìbágbépọ̀ àwùjọ nípa ara: Ka Ṣuwe: Eré Ìfò-ẹsẹ̀-kan, lẹ́yìn náà Tẹ́n-tẹ́n àti Àwọn Eré Àtẹ́wọ́, kí o tẹ̀lé e pẹ̀lú Bójú Bójú: Eré Ìfarapamọ́ àti Ìjàkadì àti Eré Ìdárayá Ara.
Bí o bá fẹ́ lítíréṣọ̀ ẹnu àti ìmọ̀-ọgbọ́n àwùjọ: Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Àwọn Orin Ìpọpọmọ́ àti Àwọn Orin Ọlọ́mọ, lọ sí Eré Òṣùpá àti Ìtàn Àṣálẹ́, kí o sì parí rẹ̀ pẹ̀lú Ohun tí Àwọn Eré Ń Kọ́ni.
Abala yìí dá lórí kìkì àwọn ìṣe tí kò gba ìlànà gbẹ̀fẹ̀, àwọn eré ojúgbà, àwọn ewì, àti lítíréṣọ̀ ẹnu ti àwọn ọmọdé àti àwọn ọ̀dọ́.
20-crafts-and-professions.05-ifa.02-language nínú Orúkọ: Àwọn Orúkọ Yorùbá àti Bí A Ṣe Ń Sọ Wọ́n àti Oríkì: Ewì Oríkì, Ìran, àti Sísọ Ẹ̀mí Orúkọ.08-social-structure.[S1] A. Babs Fafunwa, History of Education in Nigeria (London: George Allen & Unwin, 1974), pp. 15-48.
[S2] Helen Callaway, "Indigenous Education in Yoruba Society," in G. N. Brown and M. Hiskett (eds.), Conflict and Harmony in Education in Tropical Africa (London: George Allen & Unwin, 1975), pp. 26-38.
[S3] C. O. Taiwo, Yoruba Mathematics (M.Sc. Dissertation, Institute of Education, University of London, 1968), pp. 8-24. [PerQueryResult 2.1.4]
[S4] J. A. Majasan, Yoruba Education: Its Principles, Practice and Relevance to Current Educational Development (Ph.D. Thesis, University of Ibadan, 1967), pp. 18-54.
[S5] N. A. Fadipe, The Sociology of the Yoruba (Ibadan: Ibadan University Press, 1970), pp. 300-315.
[S6] S. B. Oladipo, "Ayò: The Traditional Yoruba Mathematics Game," Nigerian Field 52, no. 1-2 (1987), pp. 15-28.
[S7] Philip A. Ogundiran, The Yoruba: A New History (Bloomington: Indiana University Press, 2020), pp. 182-185.
[S8] O. A. Adeoye, Àṣà àti Ìṣe Yorùbá (Ibadan: Oxford University Press, 1979), pp. 88-104.
[S9] Ojo Bakare, Yoruba Children's Theatre and Folk Play Traditions (Lagos: Malthouse Press, 2004), pp. 41-59.
[S10] S. O. O. Amali, Indigenous Games and Children's Play Cultures in Nigeria (Jos: University of Jos Press, 1990), pp. 62-78.
[S11] Rowland Abiodun, Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art (Cambridge: Cambridge University Press, 2014), pp. 54-58.
[S12] Oyekan Owomoyela, Yoruba Trickster Tales (Lincoln: University of Nebraska Press, 1997), pp. 1-24.
[S13] Ayo Bamgbose, A Short Yoruba Grammar (Ibadan: Heinemann Educational Books, 1967), pp. 45-52.
[S14] Claudia Zaslavsky, Africa Counts: Number and Pattern in African Cultures (Boston: Prindle, Weber & Schmidt, 1973), pp. 204-212.
[S15] Karin Barber, I Could Speak Until Tomorrow: Oriki, Women, and the Past in a Yoruba Town (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1991), pp. 183-205.
[S16] Oyeronke Oyewumi, The Invention of Women: Making an African Sense of Western Gender Discourses (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1997), pp. 31-42. [PerQueryResult 2.3.4]
[S17] William Bascom, Ifa Divination: Communication Between Gods and Men in West Africa (Bloomington: Indiana University Press, 1969), pp. 130-134.
[S18] Samuel Johnson, The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate (Lagos: C.M.S. Bookshops, 1921), pp. 98-102.
The classical Yoruba two-row board game of count-and-capture, examining its mechanics, historical antiquity, strategic taxonomy, symbolic structures, and social regulations.
Evening games, riddles, and folktales organized under the moonlight in Yoruba communities, their pedagogical mechanics, and their modern institutional decline.
An examination of traditional Yoruba children's games as an indigenous pedagogical system transmitting numeracy, physical coordination, language fluency, and moral character, alongside the causes and consequences of their modern decline.
A survey of traditional Yorùbá children's games, examining the performance rules, songs, spatial arrangements, and social functions of outdoor recreational play.
Structural mechanics, scoring systems, rhythmic pedagogy, and performance rules of Yoruba children's clapping and foot games.
Traditional Yorùbá children's chants, game rhymes, and cautionary story-songs documented in play, performance, and communal recreation.