Ìjàkadì and Physical Play
An analysis of indigenous Yoruba children's wrestling, pursuit games, and physical conditioning traditions, examining their operational mechanics, educational value, and civic manifestations.
intermediatehigh·
Loading…
An analysis of indigenous Yoruba children's wrestling, pursuit games, and physical conditioning traditions, examining their operational mechanics, educational value, and civic manifestations.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ìjàkadì jẹ́ àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá ti gídígbò àti fífagbára gbé ara ẹni dáni, èyí tí àwọn ọmọdé ń ṣe gẹ́gẹ́ bí eré ìdíje (eré ọmọdé) tí a sì ń ṣe àjọyọ̀ rẹ̀ ní àwọn àwùjọ kan pàtó gẹ́gẹ́ bí òpó pàtàkì nínú ogún ìlú. Lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn eré ìta gbangba ti lílépa bíi Ẹkùn Mẹ́ran àti Bojú-Bojú, àwọn ìdíje ìjàkadì àìlẹ́gbẹ́ máa ń wáyé nígbà ìkójọpọ̀ abẹ́ òṣùpá ní alẹ́ (eré òṣùpá). Àwọn eré àkókò wọ̀nyí ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà gbígbéṣẹ́ fún kíkọ́ ìmọ̀ ìṣísẹ̀-ara, ìbágbépọ̀ láàárín ojúgbà, ìdàgbàsókè ìyára-ẹsẹ̀, àti yíyan àwọn aáwọ̀ láìlo ìwà ipá tipẹ́ kí àwọn ọ̀dọ́ tó wọnú àwọn ojúṣe àgbàlagbà gidi.
Ìkẹ́kọ̀ọ́ ìtàn nípa àṣà eré-ìdárayá ara Yorùbá gba àkíyèsí tó jinlẹ̀ láàárín àwọn àlọ́ àti ìtàn àtẹnudẹ́nu tí ń bẹ láàyè, àkọsílẹ̀ ìlú, àti àwọn ìwádìí ẹ̀kọ́ ti ìgbà ìmúnisìn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn olùwòye àkọ́kọ́ kọ àkọsílẹ̀ nípa àwọn ìmúrasílẹ̀ fún ogun àti àwọn àjọyọ̀ ńlá ti ìlú léraléra, wọ́n sábà máa ń wo àwọn eré ojoojúmọ́ ti àwọn ọmọdé bí àwọn eré ìmúlọ́kànyọ̀ lásán dípò ẹ̀kọ́ ìmúrató-ara tí a ṣètò. Àkọsílẹ̀ yìí ṣe àkọsílẹ̀ àwọn ìlànà ìṣètò, àwọn àmì èdè, àwọn ìtumọ̀ àṣà, àti àwọn àríyànjiyàn ìkọ̀wé-ìtàn tó yí ìjàkadì àti àwọn àṣà eré ara tí ó bá a tan ká.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá gbòógbò fún wrestling ni ìjàkadì. Ní ti ìrísí ọ̀rọ̀, ọ̀rọ̀-orúkọ náà wá látinú àpólà-ìṣe jà kádi tàbí jà kádi-kadì, èyí tó so jà (láti bá ja, bára fọwọ́rà, tàbí gbéjàkò) pọ̀ mọ́ àwọn gbongbo ọ̀rọ̀ tó ń tọ́ka sí fífagbára gbé ara ẹni dáni lójú-ẹsẹ̀ tàbí gígé ni lulẹ̀ [S1][S2]. Nínú ọ̀rọ̀ ojoojúmọ́, ìjàkadì ń tọ́ka ní gbígbòòrò sí eré gídígbò ní ìdúró láìlo ohun ìjà, níbi tí àwọn olùkópa ti ń gbìyànjú láti tì ara wọn subú nípasẹ̀ àyè-ẹsẹ̀, fífọ́ ẹsẹ̀ lulẹ̀, àti gbígbé ara mú.
Àríyànjiyàn àwọn ọ̀mọ̀wé tí kò dẹkun dá lórí bóyá ìjàkadì, gídígbò, àti ẹkẹ (tàbí èké) jẹ́ ọ̀rọ̀ afẹjọjọ agbègbè fún gídígbò tàbí oríṣi ẹ̀ka ìjà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ [S1][S3]. Nínú ọ̀pọ̀ ẹ̀ka-èdè Yorùbá ti ìlà-oòrùn àti àríwá-ìlà-oòrùn, èké tàbí ẹkẹ ni a ń lò gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ojoojúmọ́ fún ìdíje gídígbò [S1]. Ní ìdàkejì, àwọn oníṣẹ́-ìwádìí àṣà ìjà jagunjagun ṣàkíyèsí pé gídígbò sábà máa ń tọ́ka sí ìdíje ìjà àwọn àgbàlagbà tó ń da fífagbára dáni pọ̀ mọ́ gbígbé ẹ̀ṣẹ́ lé ni, fífi orí kọni, àti àwọn ìmúrasílẹ̀ egbòogi pàtó, nígbà tí ìjàkadì nínú àyíká àwọn ọmọdé jẹ́ eré ìdárayá lásán tí kò lè pani tí kò sì ní lílu [S3]. Àkọsílẹ̀ ìtàn kò pèsè orúkọ sísọ kan ṣoṣo tó papọ̀ kárí gbogbo ẹ̀ka Yorùbá, èyí tí ó fi ìyàtọ̀ agbègbè nínú ẹ̀ka-èdè àti ìmọ̀ ìjà hàn [S3][S6].
Àwọn ìdíje ìjàkadì àwọn ọmọdé ni àwọn ẹgbẹ́ ojúgbà máa ń ṣètò láìjẹ́ ti àṣẹ, ní gbígbé e sí ìta gbangba lórí iyanrìn tí a tẹ́ tàbí pápá gbangba ní ìwọ̀sùn tàbí alẹ́ abẹ́ òṣùpá [S1][S2]. Àwọn ìlànà ìṣiṣẹ́ rẹ̀ rọrùn, gbogbo àwùjọ sì ló mọ̀ wọ́n dájú:
Nítorí pé àwọn ìdíje náà ń wáyé láàárín ẹgbẹ́ ojúgbà, àyíká àwọn olùwòran máa ń fi ohùn ẹnu àjọpọ̀ rí i dájú pé òtítọ́ wà. Bí a bá lo ìdimú tí kò tọ́ tàbí tí bí ẹnì kan ṣe ṣubú kò bá ṣe kedere, àwọn ọ̀dọ́ tí wọ́n dàgbà díẹ̀ a wọ̀gbà láti tún ìjà náà bẹ̀rẹ̀ [S1][S2].
Pẹ̀lú bí àwọn ìdíje wọ̀nyí ti gbilẹ̀ tó, àkọsílẹ̀ ìmọ̀-ẹ̀yà ti ìgbà ìmúnisìn ní àkọsílẹ̀ pípé díẹ̀ nípa àwọn ìlànà tí a kọ sílẹ̀ fún ìjàkadì àwọn ọ̀dọ́ [S3][S4]. Àwọn aláṣẹ ìmúnisìn àti àwọn olùkọ́ ajíhìnrere ṣe àkọsílẹ̀ àwọn eré-ìdárayá tí a ṣètò ní ìbámu pẹ̀lú ti Yúróòpù ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ìmúnisìn, tí wọ́n sì fi àwọn ìlànà agbo ìbílẹ̀ sílẹ̀ fún àtẹnudẹ́nu láàárín àwọn ọmọdé fúnra wọn [S2][S5].
Ìjàkadì nínú àwùjọ Yorùbá kọjá ìbágbépọ̀ àwọn ọ̀dọ́ nìkan sí ìdánimọ̀ ìlú àti ọlá àwọn ọba. Ìlú Ọ̀fà ní Kwara State ló pèsè àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀ jùlọ nípa ìpamọ́ ìjàkadì gẹ́gẹ́ bí ètò ìbílẹ̀ ìlú [S3][S4].
Ipò pàtàkì tí ìjàkadì wà nínú àṣà àwùjọ yìí ni a tọ́jú sínú ọ̀rọ̀ àmúyẹ ìlú kan tí a máa ń tọ́ka sí lọ́pọ̀lọpọ̀ [S3][S4].
Ìjàkadì l'orò Ọ̀fà.
Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-fún-ọ̀rọ̀: Ìjàkadì (wrestling) l' (ni) ọ̀rọ̀ / orò (àṣà / ètò ìbílẹ̀ / ìṣe ti) Ọ̀fà (ìlú Ọ̀fà).
Èdè Gẹ̀ẹ́sì tí a fi ọgbọ́n tumọ̀: Ìjàkadì ni àṣà ìpìlẹ̀ ti Ọ̀fà. (Èyí tí olóòtú àkójọpọ̀-ọ̀rọ̀ ṣe látinú ìtàn àtẹnudẹ́nu; ìdánilójú: gíga) [S3][S4].
Ìtumọ̀ rẹ̀: Gbólóhùn náà tẹnumọ́ ọn pé ìjà eré-ìdárayá àti ìjàkadì kì í ṣe eré afẹ́ lásán ní Ọ̀fà, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ èròjà pàtàkì ti jíjẹ́ ọmọ ìlú, ìdánimọ̀ ìtàn, àti àṣà àtọwọ́dọ́wọ́ [S3][S4].
Ohun tí a ń lò ó fún: A máa ń lo gbólóhùn náà gẹ́gẹ́ bí ìpè ìṣọ̀kan ìlú, oríkì fún àwọn ọmọ bíbí Ọ̀fà, àti orúkọ àjọyọ̀ ọdọọdún pàtàkì ti ìlú náà [S3][S4].
Àyíká Ìṣẹ̀lẹ̀: Nígbà àwọn ìpàdé àwùjọ tàbí ìkéde àjọyọ̀, àgbàlagbà kan a lo gbólóhùn náà láti rán àwọn ọ̀dọ́ létí nípa ogún ìfaradà, ìmúrasílẹ̀ fún ìjà, àti ìdíje pẹ̀lú ọlá ti ìlú náà [S3][S4].
Pàtàkì àti iye: Nínú èrò òṣèlú Yorùbá, àwọn ọ̀rọ̀ àmúyẹ àwùjọ ń so àwọn ará ìlú òde-òní pọ̀ mọ́ àwọn baba ńlá tó tẹ ìlú dó. Fún Ọ̀fà, ìjàkadì dúró fún okùn ìtàn tí kò já tó so àbò àwọn olùtẹ̀dó àkọ́kọ́ pọ̀ mọ́ ìṣọ̀kan àwùjọ ti òde-òní [S4].
Àwọn Àyípadà Rẹ̀: Ọ̀rọ̀ náà orò nínú gbólóhùn náà ni a máa ń túmọ̀ nígbà míràn sí ọ̀rọ̀ (ọ̀ràn tàbí ọ̀rọ̀) nínú èdè ojoojúmọ́, ṣùgbọ́n àwọn aláṣẹ àṣà àti ti ìlú tẹnumọ́ orò (àṣà, ẹ̀sìn baba ńlá) [S3][S4].
Àwọn Ohùn: Ì-jà-ka-dì ní àpẹẹrẹ ohùn dọ̀-dọ̀-re-dọ̀ tàbí dọ̀-dọ̀-re-re gẹ́gẹ́ bí àtẹ̀jáde ẹ̀ka-èdè kọ̀ọ̀kan ṣe rí. Títẹ́ àwọn ohùn náà pẹrẹsẹ sí orí ohùn àárín lásán máa ń bo ìyàtọ̀ tó wà láàárín orò (àṣà/ètò ìbílẹ̀: re-dọ̀) àti ọ̀rọ̀ (ọ̀rọ̀/ọ̀ràn: dọ̀-dọ̀) [S4] mọ́lẹ̀.
Àwọn àkíyèsí lórí ìyípadà èdè: Àwọn ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì bíi "sport" tàbí "game" kò kún tó láti túmọ̀ orò, èyí tó ń tọ́ka sí ètò àbáláyé mímọ́ tàbí dandan ti àwọn baba ńlá dípò eré ìnàjú lásán [S4].
Nínú Ọdún Ìjàkadì ọdọọdún ti Ọ̀fà's, ìjàkadì àwọn ọ̀dọ́ ni àfihàn eré-ìdárayá àkọ́kọ́ tó ń ṣí ọ̀nà sí ìjàkadi àpẹẹrẹ láàárín Ọlọ́fà (ọba aláṣẹ ìbílẹ̀) àti Ẹ̀sà (olórí àwọn olóyè) [S3][S4]. Ìjàkadì ìlú yìí ń ṣe àfihàn ìwọ́ntúnwọ̀nsì agbára ìtàn, ààbò ìlú, àti ìpinnu alálàáfíà fún àwọn aáwọ̀ àwùjọ láàárín ìjọba ìbílẹ̀ náà [S3][S4]. Àwọn ọ̀dọ́ tí wọ́n ń kópa nínú àwọn ìdíje ìpele ìbẹ̀rẹ̀ ń ṣe bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú òye pé ìjàkadì jẹ́ ojúṣe ọmọ-ìlú tó ní ọlá, èyí tó so eré àwọn ọmọdé pọ̀ tààràtà mọ́ ìṣàkóso ìlú [S3][S4].
Eré ìdárayá nínú àwọn àwùjọ Yorùbá máa ń wáyé ní pàtàkì lábẹ́ ìmọ́lẹ̀ òṣùpá mọ́lẹ̀-kakaraka (eré òṣùpá), nígbà tí iṣẹ́ oko àti ti ilé bá ti parí fún ọjọ́ náà [S1]. Yàtọ̀ sí ìjàkadì, àwọn ọmọdé tún máa ń ṣètò àwọn eré lílé àti yíyẹbọ́ tó ń kọ́ wọn ní ìfaradà agbára ọkàn àti ẹ̀jẹ̀, ìmọ̀lára àyíká, àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ọgbọ́n-inú ẹgbẹ́ [S1][S2].
Ẹkùn Mẹ́ran jẹ́ eré ààbò-ayíká àti lílélọ tí àwọn ọmọdé ọkùnrin àti obìnrin jọ ń gbá pọ̀ [S1].
Ètò àti Ìlànà rẹ̀: Àwọn ọmọdé yóò dá àyíká dúró nípa dídìmọ́ ara wọn lọ́wọ́ dáadáa láti di odi títì. Wọ́n máa fi ọmọdé kan sí àárín àyíká náà láti jẹ́ aṣojú ewúrẹ́ (ẹran), nígbà tí ọmọdé mìíràn yóò dúró sí ẹ̀yìn odi gẹ́gẹ́ bí ẹkùn afọdẹ (ẹkùn) [S1]. Ẹkùn náà gbọdọ̀ lu ọwọ́ tí wọ́n dì kọjá, rọ́ bọ́ lábẹ́ wọn, tàbí fò kọjá lórí àwọn apá tí a so pọ̀ nínú àyíká láti fọwọ́kan ewúrẹ́ náà. Àwọn tó dá àyíká dúró máa ń ran ewúrẹ́ náà lọ́wọ́ nípa gbígbé apá wọn sókè kí ó lè sá bọ́, àti rírẹ apá wọn sílẹ̀ láti dí ọ̀nà mọ́ ẹkùn tó ń lé e [S1].
Orin àkèpè-àtìgbè olóhùn ìwọ́hùn ló máa ń bá eré náà rìn [S1]:
Ẹkùn m'ẹran!
Mèé!
Oó m'ẹran?
Mèé!
Ẹran kì í ṣe ẹran ìkòkò!
Mèé!
Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-sí-ọ̀rọ̀: Ẹkùn mú ewúrẹ́! / Mèé! (igbe ewúrẹ́) / Ṣé wàá mú ewúrẹ́? / Mèé! / Ewúrẹ́ kọ́ ni ewúrẹ́ ìṣasùn (oúnjẹ tó rọrùn láti jẹ)! / Mèé!
Ìtumọ̀ Gẹ̀ẹ́sì alágbọ́yé: The leopard stalks the goat! / Baa! / Will it catch the prey? / Baa! / This goat is no easy feast! / Baa! (Tí olóòtú àkójọ iṣẹ́ ṣe láti inú àṣà àtẹnudẹ́nu; ìgbẹ́kẹ̀lé: gíga) [S1].
Ìtumọ̀ rẹ̀: Orin náà ń fi àwòrán ìjàkadì láàárín afọdẹ àti ohun ọdẹ nínú ayé ẹ̀dá hàn, nígbà tí ó tún ń tẹnumọ́ ọn pé gbogbo àwùjọ lápapọ̀ (àyíká náà) yóò fi gbogbo agbára dáàbò bo ẹnì kọ̀ọ̀kan tí kò lágbára (ewúrẹ́ náà) kúrò lọ́wọ́ ìkọlù láti òde [S1].
Ohun tí wọ́n ń lò ó fún: Orin náà ń fìdí ìwọ́hùn ìrìn-ara ti lílélọ náà múlẹ̀. Ègbè olóhùn orin náà ń pèsè àmì fún etí láti mú kí àyíká náà ṣètò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ fún rírẹ apá sílẹ̀ àti gbígbé apá sókè fún ààbò [S1].
Àpẹẹrẹ Ìṣẹ̀lẹ̀: Àwọn ọmọdé tí ọjọ́ orí wọn wà láàárín ọdún mẹ́fà sí méjìlá máa ń péjọ sí ojúde abúlé lẹ́yìn oúnjẹ alẹ́. Wọ́n máa ń yan ẹni tó yára jù ní eré sísá gẹ́gẹ́ bí ẹkùn àti ọmọ kékeré tó fúyẹ́ gẹ́gẹ́ bí ewúrẹ́, wọ́n á sì lo orin náà láti mú kí ìdùnnú lílélọ náà gbòòrò sí i [S1].
Pàtàkì àti ìwúlò: Ẹkùn Mẹ́ran ń kọ́ àwọn ọmọdé ní ìṣirò ààyè, ọgbọ́n yíyẹbọ́, àti ìṣọ̀kan ẹgbẹ́. Àwọn tó wà nínú àyíká ń kẹ́kọ̀ọ́ pé ẹ̀mí ẹni tí kò lágbára sinmi pátápátá lórí ìbáwí àpapọ̀ [S1][S7].
Àwọn ẹ̀yà míràn: Ní àwọn àwùjọ agbègbè kan, wọ́n máa ń fi àwọn ẹsẹ orin mìíràn kún un, láti fi ebi kẹ́gàn ẹkùn náà tàbí láti yin bí ẹsẹ̀ ewúrẹ́ náà ṣe yára tó [S1].
Àwọn Ohùn: Orin àkèpè-àtìgbè náà sinmi lórí ìyàtọ̀ ohùn tó lágbára láti orí ohùn òkè sí ohùn ìsàlẹ̀, èyí tó ń fara wé ohùn ìlù ìkìlọ̀ abúlé.
Àwọn àkíyèsí lórí ìyípadà èdè: Ọ̀rọ̀ náà ẹkùn ni wọ́n sábà máa ń túmọ̀ sí "tiger" nínú àwọn ìtumọ̀ ìgbà amúnisìn, ṣùgbọ́n ní ti ìmọ̀ ẹ̀dá-ẹranko àti ti àṣà ìbílẹ̀, ó ń tọ́ka sí ẹkùn ilẹ̀ Áfíríkà (Panthera pardus) [S1].
Bojú-Bojú kó fífarasin, títẹ̀lé ohùn láti gbọ́, lílélọ, àti fífọwọ́kan pọ̀ [S1][S5].
Ètò àti Ìlànà rẹ̀: Wọ́n máa ń yan olùṣe-eré kan gẹ́gẹ́ bí olùwá-nǹkan tàbí "ẹkùn" (ẹkùn). Olùṣe-eré yìí yóò kúnlẹ̀ tàbí dúró kọjú sí ògiri tàbí igi, yóò fi ọwọ́ rẹ̀ bo ojú rẹ̀ kí ó má bàa rí ibi tí àwọn olùkópa yòókù ń sá lọ fi ara pamọ́ sí [S1][S5]. Olùwá náà yóò kọ ẹsẹ orin ìkìlọ̀:
Bojú-bojú o,
Ẹkùn ń bọ̀,
Ẹ parọ́ mọ́!
Ẹni ẹkùn bá mú,
A jẹ ẹ́!
Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-sí-ọ̀rọ̀: Bojú bojú! / Ẹkùn ń bọ̀! / Ẹ dákẹ́ rọ́rọ́ kí ẹ sì dákẹ́ jẹ́ẹ́ (ẹ fi ara pamọ́)! / Ẹnikẹ́ni tí ẹkùn bá mú, / Yóò jẹ ẹ́ run!
Ìtumọ̀ Gẹ̀ẹ́sì alágbọ́yé: Cover your eyes, / The leopard approaches, / Conceal yourselves well! / Whomever the leopard catches, / Shall be eaten! (Tí olóòtú àkójọ iṣẹ́ ṣe láti inú àṣà àtẹnudẹ́nu; ìgbẹ́kẹ̀lé: gíga) [S1][S5].
Ìtumọ̀ rẹ̀: Ẹsẹ orin náà ń fìdí ààlà eré múlẹ̀: fífarasin gbọdọ̀ pé kí orin náà tó parí, lẹ́yìn èyí tí olùwá náà ní àṣẹ láti wá kí ó sì fọwọ́kan olùkópa èyíkéyìí tí a bá rí níta [S1][S5].
Ohun tí wọ́n ń lò ó fún: Orin náà ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun ìwọ̀n àkókò, tó ń fún àwọn ọmọdé tí ń sá lọ ní àkókò tí a mọ̀ láti fi ara pamọ́ kí lílé tó bẹ̀rẹ̀ [S1].
Àpẹẹrẹ Ìṣẹ̀lẹ̀: Wọ́n ń gbá a ní àgbàlá agboolé tàbí nínú igbó àyíká nígbà tí ilẹ̀ bá ń ṣú lọ. Àwọn ọmọdé tí wọ́n dàgbà díẹ̀ máa ń lo òjìji àti àwọn nǹkan tó wà ní àyíká láti yẹra fún rírí látọ̀dọ̀ olùwá [S1][S5].
Pàtàkì àti ìwúlò: Eré náà ń mú kí ọgbọ́n yíyọ́ kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́, ìrìn dídákẹ́ jẹ́ẹ́, ìrántí ààyè, àti yíyára sá nígbà tí wọ́n bá lé ènìyàn jáde láti ibi ìpamọ́ túbọ̀ múná dóko [S1][S7].
Àwọn ẹ̀yà míràn: Ní ìlú ńlá Èkó lásìkò amúnisìn, àwọn àyípadà orin náà fi àwọn orin àgbàlá ilé-ìwé kún un, ṣùgbọ́n ètò pàtàkì ti ìkìlọ̀ nípa ẹkùn tó ń dọdẹ kò yípadà láti ìran dé ìran [S5][S6].
Ohùn: Àpẹẹrẹ ìkìlọ̀ náà ń lo ohùn òkè àti ohùn àárín tó ń pààrọ̀ (Bó-jú-bó-jú, Ẹ́-kùn ń bọ̀) láti mú ìmọ̀lára wá pé ẹnì kan fẹ́ dé.
Àwọn àkíyèsí lórí ìtúmọ̀: Gbólóhùn náà ẹ parọ́ mọ́ ní àwọn ìtumọ̀ tí ó ní ṣe pẹ̀lú fífarasin láti ara (farasin) àti dídákẹ́ rọ́rọ́ pátápátá, èyí tí àwọn gbólóhùn Gẹ̀ẹ́sì tí ó rọrùn bíi "hide yourselves" kò lè sọ jáde ní kíkún [S1].
Lẹ́yìn àwọn eré àfarawé ìdọdẹ, àwọn ọ̀dọ́ Yorùbá tún máa ń ṣe àwọn eré eré-ìlépa lórí pápá tí a pín sí bọ́ọ́kọ-bọ́ọ̀kọ àti búúrú [S6]. Àwọn eré wọ̀nyí ní nínú àwọn olùsáré tí a yàn tí wọ́n ń gbìyànjú láti sá kọjá ní gbangba tàbí gbagede abúlé láìsí pé ẹnì kan tàbí àwọn olùlépa tí wọ́n wà ní àárín fọwọ́ kàn wọ́n [S6]. Yàtọ̀ sí àwọn eré tí a ṣètò gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́, àwọn eré ìlépa lórí pápá gbangba wọ̀nyí ń buyì fún eré sísá pẹ̀lú agbára, yíyí ìkọjú sí ibòmíràn ní kíákíá, àti jíju ara síhìn-ín-sọ́hùn-ún láti tan ẹnì kejì jẹ [S6].
Ẹ̀kọ́ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ara ìbílẹ̀ kọjá sísáré àti ìjàkadì lásán, ó ní nínú àwọn eré oríṣiríṣi tí ń lo ohun èlò àti àwọn eré ìwọ̀ntúnwọ̀nsì tí ó mú ìṣàkóso ẹran-ara tí ó péye, ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ojú-àti-ọwọ́, àti agbára apá òkè ara dàgbà [S1][S7].
+------------------+---------------------------+-----------------------------------------------+
| Game / Activity | Physical Domain | Core Mechanics and Equipment |
+------------------+---------------------------+-----------------------------------------------+
| Ìjàkadì / Èké | Grappling & Core Strength | Upright unweaponed wrestling in peer circle |
| Fámi-n-fà | Upper Body Power | Two-team tug-of-war using thick vine or rope |
| Ẹkùn Mẹ́ran | Agility & Group Defense | Circle defense and pursuit of "goat" runner |
| Bojú-Bojú | Stealth, Speed & Tracking | Blindfolded timing chant, concealment and tag |
| Suwé | Unilateral Balance | Hopping across marked ground grids |
| Òkòtò | Finger Dexterity & Vision | Rapid spinning of carved snail shell tops |
| Bọ́ọ́kọ-bọ́ọ̀kọ | Sprinting & Evasion | Open-field pursuit and evasive tagging |
+------------------+---------------------------+-----------------------------------------------+
Fámi-n-fà (ní tààràtà "fà mí, kí n fà ọ́") jẹ́ ìdíje agbára ìbílẹ̀ tí a ń ṣe láàárín àwọn ẹgbẹ́ méjì tàbí ẹnì kọ̀ọ̀kan tí agbára wọn dọ́gba nípa lílo ìtàkùn líle, okùn dídì tí ó nípọn, tàbí títan apá mọ́ ara wọn [S1]. Eré náà ń dán agbára ẹ̀yìn, ẹsẹ̀, àti ìdiwọ́ ọwọ́ wò, ó sì ń béèrè fífà ní ìṣọ̀kan pẹ̀lú ìṣọ́wọ́-fà láti fa ẹgbẹ́ alátakò kọjá àmì àárín tí a fín sí orí ilẹ̀ [S1].
Suwé jẹ́ eré fífò lórí ẹsẹ̀ kan tí a ń ṣe lórí àwọn ilé onígun tí a fà sí orí ilẹ̀ lásán, èyí tí ó jọ hopscotch [S1]. Àwọn olùṣeré máa ń kọjá láàárín àwọn yàrá onígun-mẹ́rin tàbí roboto tí ó díjú nígbà tí wọ́n bá ń fò lórí ẹsẹ̀ kan ṣoṣo, ní títà tàbí títì àmì tí ó dán (ipín) láìtẹ àwọn ìlà ààlà tàbí kí wọ́n pàdánù ìwọ̀ntúnwọ̀nsì [S1]. Eré yìí gba ìṣàkóso ẹran-ara tí ó péye, agbára ẹsẹ̀ kan, àti ìṣètò ààyè [S1].
Òkòtò ń lo ìkarawun ìgbín tí a gbẹ́ ní àpẹẹrẹ kọ́ọ̀nù tàbí àwọn èso tí a fọwọ́ yá tí a ń fi ìka yí ní kíákíá lórí ilẹ̀ tí ó dán [S1]. Àwọn ọmọdé máa ń díje láti rí ẹni tí òkòtò rẹ̀ yóò pẹ́ jù lọ ní yíyí tàbí kí wọ́n lo àwọn òkòtò tí ń yí láti gbá òkòtò alátakò lulẹ̀ [S1]. Ìṣe yìí mú kí ìmọ̀rìn-ọwọ́, ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ojú-àti-ọwọ́, àti òye nípa ìmọ̀ ìyípo nǹkan dàgbà kí àwọn ọmọ tó kọ́ ẹ̀kọ́ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ní kíláàsì [S1][S7].
Àṣà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ara tún lágbára sí i nípasẹ̀ àwọn ìgbòkègbodò ojoojúmọ́ tí a kò kọ sílẹ̀ ní pàtó. Ní àwọn agbègbè etíkun àti etí odò Yorùbá (bíi àwọn ibùgbé Ìjẹ̀bú, Ìkálẹ̀, àti Ìlàjẹ), lúwẹ̀ẹ́ àti ríri sínú omi jẹ́ apá pàtàkì nínú eré ìgbà èwe [S7]. Ní gbogbo àwọn àwùjọ igbó àti pápá, gígùn igi láti ká èso, eré ayòfìnlù, àti dídán tafàtafà wò sí àfojúsùn (eré ọfà) jẹ́ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àìjẹ́-oníwèé fún mímọ àyíká dáadáa àti dídára nínú àwọn iṣẹ́ ilé [S4][S7].
Nínú ìwádìí ìtàn pàtàkì rẹ̀ lórí ẹ̀kọ́ ní Nàìjíríà, A. Babs Fafunwa tọ́ka sí ìdàgbàsókè àwọn ọgbọ́n ara gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn àfojúsùn pàtàkì méje tí ẹ̀kọ́ ìbílẹ̀ ní [S7]. Àwùjọ Yorùbá ìbílẹ̀ kò ya ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ara sọ́tọ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ ilé-ìwé kan tí ó dá dúró. Dípò bẹ́ẹ̀, ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ara wà nínú ìfẹ̀kùgbádùn, iṣẹ́ àjùmọ̀ṣe àwùjọ, àti ìmúrasílẹ̀ fún iṣẹ́ ìlú [S2][S7].
Ọ̀nà ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ àbáláyé gbà pé àwọn eré bíi ìjàkadì, Ẹkùn Mẹ́ran, àti Fámi-n-fà ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àfojúsùn ìdàgbàsókè ṣẹ ní ẹ̀ẹ̀kan náà [S1][S7]:
Ìwádìí àwọn onímọ̀ sí àwọn àṣà eré Yorùbá tẹnu mọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríyànjiyàn tí a kò tíì yanjú àti àwọn àlàfo tí a kọ sílẹ̀ nínú àkọsílẹ̀ ìtàn.
Àwọn onítàn àti àwọn olùkọ́ ẹ̀kọ́ ìmúralókun kò fohùn ṣọ̀kan lórí bóyá eré ìjà bíi ìjàkadì jẹ́ ohun tí a ṣe ní pàtàkì fún fàájì alálàáfíà tí ó ní ìlànà àṣà tàbí gẹ́gẹ́ bí ìmúrasílẹ̀ ológun tí a mọ̀ọ́mọ̀ ṣe fún àwọn jagunjagun (Ẹṣọ́ àti Ológun) [S2][S4][S7].
Èrò kan, èyí tí a gbé jáde nípasẹ̀ àwọn ìtàn ìlú àti àwọn àyẹ̀wò ológun, jiyàn pé a ṣe ìjàkadì ní pàtó gẹ́gẹ́ bí ìpele ìpìlẹ̀ ti ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ológun [S3][S4]. Ní àwọn àkókò kí àwọn amúnisìn tó dé tí ó kún fún rògbòdìyàn láàárín àwọn ìlú síra wọn, àwọn ibùgbé nílò àwọn ọ̀dọ́mọkùnrin tí wọ́n lágbára nípa ti ara tí wọ́n sì lè bá ni jà láìlo ohun ìjà, tí wọ́n lè gbèjà ara wọn ní tòsí, tí wọ́n sì lè rìn jìnnà láìkùnà [S4]. Lábẹ́ èrò yìí, ìjàkadì ìgbà èwe jẹ́ ìlànà tí a gbé kalẹ̀ fún ìmúrasílẹ̀ ológun [S4].
Èrò kejì, èyí tí àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀kọ́ àti ìdàgbàsókè ọpọlọ gbé kalẹ̀, tẹnu mọ́ ọn pé ìjàkadì bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí eré àdánidá tí ó wà káàkiri àwọn àṣà èyí tí ó bójútó àwọn àìní ti ara àti ti ọpọlọ àwọn ọmọdé tí ń dàgbà [S1][S7]. Wọ́n jiyàn pé fífún gbogbo ìjàkadì ní ìtumọ̀ ìmúrasílẹ̀ ológun ń gbé èrò ọgbọ́n ìṣèlú àwọn àgbàlagbà ka orí eré fàájì àwọn ọmọdé tí kò mọwọ́ mẹsẹ̀ [S1]. Ó ṣeé ṣe kí òtítọ́ ìtàn kóra jọ pẹ̀lú àwọn apá méjèèjì wọ̀nyí, èyí tí ó yàtọ̀ láti àwọn àkókò ogun gbígbóná sí àwọn àkókò iṣẹ́ àgbẹ̀ tí ó kún fún àlàáfíà [S2][S4].
Àkọsílẹ̀ ìtàn fi ìdákẹ́rọ́rọ́ hàn púpọ̀ nípa kíkópa àwọn ọmọbìnrin kéékèèké nínú àwọn eré ìfipáṣe líle bíi ìjàkadì [S1][S5]. Àwọn àkọsílẹ̀ àṣà ìbẹ̀rẹ̀ àti àwọn àyẹ̀wò ìgbà amúnisìn sábà máa ń pín àwọn eré sí ẹ̀ka akọ àti abo lọ́nà líle, nípa kíkọ ìjàkadì àti ta-ọfà sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àwọn ọmọkùnrin, nígbà tí wọ́n fi suwé àti àwọn eré orin sílẹ̀ fún àwọn ọmọbìnrin nìkan [S1][S4].
Bí ó tilẹ̀ rí bẹ́ẹ̀, àwọn onítàn àwùjọ ti òde-òní tọ́ka sí i pé àwọn olùwòran ìgbà amúnisìn wo ìgbé ayé àbínibí nípasẹ̀ àwọn èrò ìgbà Victorian nípa bí obìnrin ṣe wà fún ilé nìkan àti àìlera rẹ̀ [S5]. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àgbàlagbà tí ń sọ ìtàn ẹnu jẹ́rìí sí i pé ìjàkadì ọdún ti ìbílẹ̀ jẹ́ eré fún àwọn ọkùnrin nìkan ní àwọn ìlú bíi Ọ̀fà, eré ìbílẹ̀ ti àìjẹ́-bẹ́ẹ̀-kọ́ láàárín àwọn ọmọdé nínú àwọn agbolé ìgbèríko máa ń kọ́ àwọn ọmọbìnrin pọ̀ nínú eré sísá, gígùn igi, àti àwọn eré lílépa àpapọ̀ bíi Ẹkùn Mẹ́ran [S1][S5]. Àkọsílẹ̀ ìtàn kò sọ nǹkan kan nípa bóyá àwọn ọmọbìnrin kópa nínú ìjàkadì ti àìjẹ́-bẹ́ẹ̀-kọ́ níbi tí ojú àwọn aṣojú amúnisìn àti àwọn oníwàásù kò tó [S5].
+-------------------------------+---------------------------------------------------------------+------------------------------------------------------------+
| Historiographical Issue | First Scholarly Position | Second Scholarly Position |
+-------------------------------+---------------------------------------------------------------+------------------------------------------------------------+
| Origin of Combat Play | Deliberate military conditioning for youth and future warriors| Organic developmental play and peaceful peer socialization |
| | (*Ẹṣọ́* / *Ológun*) [S4]. | focused on recreation [S1][S7]. |
| Categorization of Wrestling | *Ìjàkadì*, *gídígbò*, and *èké* are regional linguistic | *Ìjàkadì* (sport grappling) and *gídígbò* (martial striking|
| | synonyms for identical physical grappling [S1]. | system) represent distinct disciplines [S3]. |
| Schoolyard Hybridization | Chanted pursuit games are ancient, purely indigenous Yorùbá | Circle games absorbed early 20th-century colonial |
| | folklore [S1]. | schoolyard rhymes and structures [S5][S6]. |
+-------------------------------+---------------------------------------------------------------+------------------------------------------------------------+
Nítorí pé àwọn àṣà eré Yorùbá ni a gbé kalẹ̀ lẹ́nu nípasẹ̀ àṣà ẹgbẹ́ ẹlẹgbẹ́ dípò àwọn ìwé ẹ̀kọ́ tí a kọ sílẹ̀, àkọsílẹ̀ ìtàn kò ní àwọn ọjọ́ orí ìbẹ̀rẹ̀, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ níṣẹ̀lẹ̀tẹ̀lé pàtó, tàbí àwọn orúkọ olùṣẹ̀dá fún àwọn eré bíi Ẹkùn Mẹ́ran, Bojú-Bojú, tàbí Suwé [S6].
Síwájú sí i, àwọn onímọ̀ nípa orin ìbílẹ̀ àti àwọn onítàn àwùjọ ń jiyàn lórí iye àdàpọ̀ ti ìgbà amúnisìn tí ó wà nínú àwọn orin àwọn ọmọdé ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún [S5][S6]. Àpẹẹrẹ pàtàkì kan ni eré lílépa nínú àyíká Ta ló wà nínú ọgbà náà? ("Who is in the garden?"). Àwọn onímọ̀ kan pín in sí ẹ̀ka kan náà pẹ̀lú Ẹkùn Mẹ́ran gẹ́gẹ́ bí àṣà eré lílépa nínú àyíká ti àbínibí, nígbà tí àwọn mìíràn fi hàn pé ó jẹ́ àdàkọ tààrà láti inú eré àwọn ọmọdé ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì "Fox in the Garden," èyí tí a túmọ̀ tí a sì gbà wọlé sínú àwọn pápá ilé-ẹ̀kọ́ Yorùbá nígbà àkókò àwọn oníwàásù amúnisìn [S5][S6]. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, Ẹkùn Mẹ́ran àti Bojú-Bojú jẹ́ àwọn tí a fìdí wọn múlẹ̀ pé wọ́n wà ṣáájú ìgbà amúnisìn nípa àwòrán inú, ìtòlẹ́sẹẹsẹ èdè, àti ìlànà ohùn [S1][S5].
[S1] C. O. Ajila and A. A. Olowu, "Games and Early Childhood in Nigeria: A Critical Focus on Yoruba Traditional Children's Games," Early Child Development and Care, 81:1 (1992), pp. 137–147.
[S2] J. A. Adedeji, The Role of Physical Education in the Nation Building of Nigeria, PhD dissertation (The Ohio State University, 1972), pp. 45–82.
[S3] E. White, "Gidigbo," in T. A. Green and J. R. Svinth (eds.), Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation (ABC-CLIO, 2010), pp. 10–13.
[S4] Samuel Johnson, The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate (George Routledge & Sons, 1921 / CMS Bookshops, 1921), pp. 89–115.
[S5] Abosede George, Making Modern Girls: A History of Girlhood, Labor, and Social Development in Colonial Lagos (Ohio University Press, 2014), pp. 52–78.
[S6] Afeez Tope Raji, A Retrospective of Yoruba Indigenous Games and Plays (GRIN Verlag, 2019), pp. 12–35.
[S7] A. Babs Fafunwa, History of Education in Nigeria (George Allen & Unwin, 1974), pp. 15–26.
How Yorùbá armies were organised and commanded, from the mounted nobility of Old Ọ̀yọ́ to the achieved war-chief ladders of the nineteenth-century successor states, and how campaigns were recruited, supplied and fought.
How Yoruba verbal art is classified into named genres by vocal manner rather than subject, who performs each and on what occasion, and why the European category "oral literature" fits the material imperfectly.
An analysis of the traditional Yoruba children's court game sùwé, detailing its spatial layouts, rules of progression, property acquisition mechanics, developmental functions, and documented playground variants.
An analysis of traditional Yoruba children's counting verses, play songs, and role selection mechanics, examining their pedagogical functions and poetic structures.
Structural mechanics, scoring systems, rhythmic pedagogy, and performance rules of Yoruba children's clapping and foot games.
Evening games, riddles, and folktales organized under the moonlight in Yoruba communities, their pedagogical mechanics, and their modern institutional decline.