Starting to Read Yorùbá: A Practical Guide for Adults

Fáìlì yìí wà fún ẹnì kan pàtó: àgbàlagbà kan tí ó gbọ́ tàbí tí ó ń sọ Yorùbá díẹ̀, tí a kò kọ́ rí láti kà á tàbí kọ ọ́, tí ó sì ń rí àkọsílẹ̀ tí ó ní àmì ohùn gẹ́gẹ́ bí ohun tí ń dẹ́rù bani. Ipò tí ó wọ́pọ̀ gan-an nìyẹn, kì í sì í ṣe àbùkù ara ẹni. Kíkọ àmì ohùn Yorùbá kò gún régé nínú ẹ̀kọ́ tí a ń kọ́ ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ní Nàìjíríà, kò fi bẹ́ẹ̀ sí lórí ayélujára, bẹ́ẹ̀ sì ni ètò ẹ̀kọ́ tí a fi èdè Gẹ̀ẹ́sì kọ́ láti ìgbà ìmúnisìn tẹ̀ síwájú fi ipá rọ́pò rẹ̀, àpèjúwe ìrọ́pò yìí sì túbọ̀ lágbára sí i pẹ̀lú ìpinnu ìjọba Nàìjíríà ní Oṣù Kọkànlá Ọdún 2025 láti sọ èdè Gẹ̀ẹ́sì di èdè kan ṣoṣo tí a fi ń kọ́ni lẹ́kọ̀ọ́ (wo yoruba-literature-and-modern-language).

Ìròyìn ayọ̀ náà dunjú. Ètò ìkọ̀wé Yorùbá kéré, ó tẹ̀lé ìlànà, ó sì bá ìpèkèdè mu. Kò sí lẹ́tà àìfọhùn bẹ́ẹ̀ sì ni kò sí àwọn àròkọ àkànṣe fún àkọtọ́ tí a gbọdọ̀ kọ́ sórí. Ẹnì kan tí ó ti gbọ́ èdè náà pẹ̀lú etí tẹ́lẹ̀ lè kọ́ bí a ṣe ń kà á láàárín wákàtí díẹ̀ pẹ̀lú ìfojúsùn, nítorí pé ìṣòro náà jẹ́ ìṣòro àkọtọ́ dípò kí ó jẹ́ ìṣòro èdè.

Ìgbésẹ̀ kìíní: àbídí ní ìjókòó kan

Yorùbá ní lẹ́tà 25. Kọ́ wọn ní ìpín mẹ́ta.

Àwọn fáwẹ̀lì méje náà. Pe wọ́n jáde ní lẹ́sẹẹsẹ, èyí tí ó jẹ́ bí àwọn ọmọdé Yorùbá ṣe ń kọ́ wọn:

a e ẹ i o ọ u

Àwọn méjì tí ó ní àmì ìsàlẹ̀ jẹ́ lẹ́tà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, kì í ṣe ẹ̀yà tí a ṣe lọ́ṣọ̀ọ́ láti ara àwọn aládùúgbò wọn. ẹ ni fáwẹ̀lì tí ó wà nínú ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì bet; e sún mọ́ fáwẹ̀lì tí ó wà nínú they. ọ ni fáwẹ̀lì tí ó wà nínú thought; o sún mọ́ go. Bí o bá ti ń sọ Yorùbá tẹ́lẹ̀, o máa ń ṣe ìyàtọ̀ yìí ní gbogbo ìgbà láìronú nípa rẹ̀; wíwulẹ̀ kọ́ bí a ṣe ń rí i ni o ń kọ́.

Àwọn kọ́ńsónáǹtì méjìdínlógún náà.

b d f g gb h j k l m n p r s ṣ t w y

Àkíyèsí mẹ́ta. gb jẹ́ lẹ́tà kan, ìró kan ṣoṣo tí a ń pè nípa dídapo ètè méjèèjì àti ẹ̀yìn ahọ́n pọ̀. p kì í ṣe p ti Gẹ̀ẹ́sì; ìró tí àwọn olùsọ Gẹ̀ẹ́sì ń gbọ́ nínú kp ni, bẹ́ẹ̀ sì ni o ti ń pè é tẹ́lẹ̀. ṣ ni sh.

Kò sí c, q, v, x, z, nítorí náà ọ̀rọ̀ èyíkéyìí tí ó bá ní wọ́n nínú jẹ́ ọ̀rọ̀ àyálò tàbí orúkọ tí a kọ ní àkọtọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì.

A máa ń kọ Àwọn fáwẹ̀lì àránmú pẹ̀lú n tí ń tẹ̀lé e: in, ẹn, an, ọn, un. n náà túmọ̀ sí pé fáwẹ̀lì náà jẹ́ àránmú, kì í ṣe pé kọ́ńsónáǹtì ọ̀tọ̀ wà níbẹ̀.

Gbogbo àkójọpọ̀ náà nìyẹn. Kíkún rẹrẹ àlàyé wà nínú yoruba-phonology-and-tone.

Ìgbésẹ̀ kejì: àwọn ohùn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta náà

Èyí ni apá tí àwọn ènìyàn ń sá fún, òun sì ni apá tí ń ṣí ọ̀nà fún kíkàwé.

• Àmì òkè = Ohùn òkè: á é ẹ́ í ó ọ́ ú
• Àmì ìsàlẹ̀ = Ohùn ìsàlẹ̀: à è ẹ̀ ì ò ọ̀ ù
• Àìsí àmì = Ohùn àárín: a e ẹ i o ọ u

Àmì mẹ́ta, èyí tí ọ̀kan nínú wọn jẹ́ àìsí àmì. Gbogbo ètò náà nìyẹn.

Ìdí tí ó fi ṣe pàtàkì ni pé ohùn ń ya àwọn ọ̀rọ̀ sọ́tọ̀. Ọkọ jẹ́ ọkọ, ọkọ́ jẹ́ ọkọ́, ọkọ̀ jẹ́ ọkọ̀. Iṣẹ́ jẹ́ iṣẹ́, ìṣẹ́ sì jẹ́ ìṣẹ́. Kíka Yorùbá tí kò ní àmì ohùn túmọ̀ sí fífojúbù láàárín àwọn wọ̀nyí látinú àyíká ọ̀rọ̀; kíka Yorùbá tí ó ní àmì ohùn túmọ̀ sí mímọ̀ tààràtà.

Ọgbọ́n tó wúlò fún àwọn àgbàlagbà: má gbìyànjú láti kọ́ àwọn ohùn gẹ́gẹ́ bí àwọn ìró ohùn àfòyemọ̀. Mú àwọn ọ̀rọ̀ tí o ti ń pè dáadáa tẹ́lẹ̀, wo bí a ṣe kọ wọ́n pẹ̀lú àmì, kí o sì so àmì náà pọ̀ mọ́ ìró tí o ti ń pè tẹ́lẹ̀. O ń fi àmì sí ìmọ̀ tí o ti ní tẹ́lẹ̀ ni, kì í ṣe pé o ń kọ́ àwọn ìyàtọ̀ ìró tuntun. Ìdí nìyí tí ẹni tí ó ní àjogúnbá èdè fi ní àǹfààní ńláǹlà lórí ẹni tí ń kọ́ èdè gẹ́gẹ́ bí àjèjì tí kò sì gbọdọ̀ fi ara rẹ̀ wé àwọn olùbẹ̀rẹ̀.

Apá tí a mọ̀ pé ó nira. Ìwádìí lórí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ rí i pé ìwọ̀n àṣìṣe jẹ́ ìpín 12 nínú ọgọ́rùn-ún fún Ohùn Òkè àti ìpín 26.5 nínú ọgọ́rùn-ún fún Ohùn Ìsàlẹ̀, ṣùgbọ́n ó ju ìpín 97 nínú ọgọ́rùn-ún lọ fún Ohùn Àárín [S1]. Ohùn Àárín ni ohùn tí kò ní àmì, àti nítorí pé kò hàn lójú ewé bẹ́ẹ̀ sì ni kò ní irú rẹ̀ nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì, òun ni àwọn ènìyàn máa ń ṣì pè jù. Bí o bá jẹ́ agbọ̀rọ̀sọ tí ó dán mọ́rán, èyí kì í fi bẹ́ẹ̀ jẹ́ ìṣòro, nítorí pé o ti ń pe Ohùn Àárín dáadáa nínú ọ̀rọ̀ sísọ tẹ́lẹ̀. Gbẹ́kẹ̀ lé ẹnu rẹ ju ojú rẹ lọ.

Ìgbésẹ̀ kẹta: ka ohun kan tí o ti mọ̀ tẹ́lẹ̀

Ọ̀nà tí ó yára jù lọ láti kúrò ní "Èmi kò lè ka Yorùbá" dé "Mo lè ka Yorùbá" ni kíkà àkọsílẹ̀ tí o ti mọ ìtumọ̀ rẹ̀ tẹ́lẹ̀, kí ó lè jẹ́ pé yíyí àkọtọ́ padà sí ìró nìkan ni iṣẹ́ tí o kù láti ṣe.

Àwọn àṣàyàn rere, ní tẹ̀légbẹ̀légbẹ̀:

1. Orúkọ ara rẹ àti àwọn orúkọ ẹbí rẹ, tí a kọ dáadáa pẹ̀lú àwọn àmì ohùn àti àmì ìsàlẹ̀. Wo yoruba-names fún bí a ṣe ń pín wọn sí wẹ́wẹ́. Èyí ń fúnni ní ìwúrí nítorí pé èrè rẹ̀ ń wáyé lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.
2. Àwọn ìkíni, tí a tò sí ìsàlẹ̀ yìí. O máa ń sọ àwọn wọ̀nyí lójoojúmọ́.
3. Àwọn òwe tí o ti mọ̀ tẹ́lẹ̀. yoruba-owe-proverbs ní èyí tí ó ju ogójì lọ pẹ̀lú àmì kíkún àti àlàyé ìtumọ̀ wọn.
4. Bíbélì Yorùbá kan, bí a bá tọ́ ọ dàgbà gẹ́gẹ́ bí Kristẹni. Èyí ni àkọsílẹ̀ Yorùbá tí ó ní àmì ohùn tí ó wà lárọ̀ọ́wọ́tó jù lọ ní gbogbo ayé, ó ṣeé ṣe kí o mọ àkóónú rẹ̀, ọ̀pọ̀ ilé Kristẹni Yorùbá sì ní ọ̀kan. Ka translation-and-bias lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀ kí o lè rí àwọn àṣàyàn ìtúmọ̀ bí o ṣe ń lọ.
5. Àwọn ọ̀rọ̀ orin láti inú orin tí o ti ń gbọ́ tẹ́lẹ̀.
6. Fágúnwà, nígbà tí o bá ti ṣe tán. Ògbójú Ọdẹ nínú Igbó Irúnmalẹ̀ ni ìwé àkànṣe náà tí a sì ń lò ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ní Nàìjíríà.

Àwọn ìkíni: àwọn ọ̀rọ̀ tí ó níye lórí jù lọ

Ìkíni Yorùbá kún fún àríyá ó sì jẹ́ dandan láwùjọ, àwọn ìkíni sì ni Yorùbá tí a ń lò jù lọ tí ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ilẹ̀ òkèèrè di mú. Ṣàkíyèsí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ẹ, ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀ fún ọ̀pọ̀ ènìyàn tí a ń lò fún àwọn àgbà, àwọn àlejò, àti ẹnikẹ́ni tí ó yẹ fún ìbọ̀wọ̀fún; àwọn ọ̀nà ìkíni ti ojúlùmọ̀ kì í lò ó.

Àkókò ojúmọ́

Yorùbá	Ìtumọ̀ tààrà	Ìlò
Ẹ káàárọ̀	ìkíni ti àárọ̀	ẹ kú àárọ̀
Ẹ káàsán	ìkíni ti ọ̀sán	ẹ kú ọ̀sán
Ẹ kúùrọ̀lẹ́	ìkíni ti ìrọ̀lẹ́	ẹ kú ìrọ̀lẹ́
Ẹ kúalẹ́	ìkíni ti alẹ́	ẹ kú alẹ́
Ó dàárọ̀	títí di àárọ̀	ó dàárọ̀, nígbà ìpínyà

Èròjà kú jẹ́ wúnrẹ̀n ìkíni tí ó hàn jákèjádò, tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ túmọ̀ sí "ìkíni lórí àkókò tàbí ayẹyẹ ti."

Àwọn ìkíni fún àwọn ipò pàtó

Yorùbá ní ìkíni fún fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo ipò àti àkókò, èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àbùdá rẹ̀ tí ó ṣe kedere jù lọ.

Yorùbá	Ìtumọ̀ tààrà	Ìlò
Ẹ kú iṣẹ́	ìkíni fún iṣẹ́	sí ẹni tí ń ṣiṣẹ́
Ẹ kú àárẹ̀	ìkíni fún àárẹ̀	sí ẹni tí ó fi agbára ṣiṣẹ́
Ẹ kú ilé	ìkíni fún ilé	sí ẹni tí ó wà ní ilé, tí ẹni tí ó dé ń sọ
Ẹ kú àbọ̀	ìkíni fún ìpadàbọ̀	káàbọ̀
Ẹ kú ìrìn àjò	ìkíni fún ìrìn àjò	sí arìnrìn-àjò
Ẹ kú ojúmọ́	ìkíni fún ojúmọ́	ní ọjọ́ tuntun
Ẹ kú ọdún	ìkíni fún ọdún	ní àkókò ayẹyẹ tàbí ọdún tuntun
Ẹ kú ẹ̀yẹ	ìkíni fún ọlá	ní ibi ayẹyẹ
Ẹ kú ìyàwó	ìkíni fún ìyàwó	ní ibi ìgbéyàwó
Ẹ kú ọ̀fọ̀	ìkíni fún àdánù	ìtùnú
Ẹ kú ìpalẹ̀mọ́	ìkíni fún ìmúrasílẹ̀	sí ẹni tí ń múra sílẹ̀
Ẹ kú ewu	ìkíni fún ewu	sí ẹni tí ó la ewu já
Ẹ kú ìdúró	ìkíni fún ìdúró	sí ẹni tí a dá dúró

Ọ̀wọ̀

Yorùbá	Ìtumọ̀
Ẹ ṣé	ẹ ṣeun (pẹ̀lú ọ̀wọ̀)
Ó ṣé	o ṣeun (láàárín ojúgbà)
Ẹ jọ̀ọ́	ẹ jọ̀ọ́
Ẹ má bínú	ẹ má bínú, a máa ń lò ó bí "má bínú" tàbí "dákun"
Pẹ̀lẹ́	pẹ̀lẹ́, ìkẹ́dùn, a tún máa ń lò ó bí ìkíni ìtùnú gbogbogbòò
Ẹ káàbọ̀	káàbọ̀
Ó dàbọ̀	ó dàbọ̀, títí a ó fi tún pàdé
Ṣé àlàáfíà ni?	ṣé àlàáfíà ni, báwo ni?
Àlàáfíà ni	àlàáfíà ni, ara mi le
Ṣé dáadáa ni?	ṣé dáadáa ni?
Bẹ́ẹ̀ ni	bẹ́ẹ̀ ni
Bẹ́ẹ̀ kọ́	bẹ́ẹ̀ kọ́

Àkíyèsí àṣà kan tí ó ṣe pàtàkì ju àwọn àkójọ ọ̀rọ̀ lọ: nínú àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀, ìkíni máa ń wá pẹ̀lú ìdọ̀bálẹ̀ (ìdọ̀bálẹ̀) fún àwọn ọkùnrin àti ìkúnlẹ̀ (ìkúnlẹ̀) fún àwọn obìnrin nígbà tí wọ́n bá ń kí àwọn àgbàlagbà. Ìṣe yìí yàtọ̀ púpọ̀ nísinsìnyí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdílé sì ti yí i padà tàbí fi í sílẹ̀ pátápátá. Mímọ̀ pé ìṣesí ti ara jẹ́ ara ìkíni ṣàlàyé ìdí tí "kí ló dé tí o kò kí mi dáadáa" fi jẹ́ ẹ̀sùn tòótọ́ tí kò fi bẹ́ẹ̀ ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ tí a lò.

Àwọn kókó ọ̀rọ̀ ìbẹ̀rẹ̀

Àwọn ènìyàn àti ìdílé

Yorùbá	Gẹ̀ẹ́sì
ènìyàn	person
ọkùnrin	man
obìnrin	woman
ọmọ	child
bàbá	father
ìyá	mother
ẹ̀gbọ́n	elder sibling
àbúrò	younger sibling
ọkọ	husband
ìyàwó	wife
ọ̀rẹ́	friend
àgbà	elder
ìdílé	family
ará	relative, member of a community

Ṣàkíyèsí pé àwọn ọ̀rọ̀ ìbátan Yorùbá ń fi ọjọ́ orí hàn (ẹ̀gbọ́n / àbúrò) dípò akọ-tabi-abo, èyí tí ó lòdì sí ètò arákùnrin/arábìnrin ti Gẹ̀ẹ́sì. Èyí kì í ṣe àbùkù nínú Yorùbá; ìpín-ìsọ̀rí tí ó yàtọ̀ ni, àkójọ iṣẹ́ náà sì ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀ nínú 09-social.

Àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ ojoojúmọ́

Yorùbá	Gẹ̀ẹ́sì
ilé	house, home
oúnjẹ	food
omi	water
owó	money
iṣẹ́	work
ọjà	market
ọ̀nà	road, way
ilẹ̀	ground, land
ọjọ́	day
oṣù	month, moon
ọdún	year, festival
orúkọ	name
èdè	language
ìwé	book, paper
ọ̀rọ̀	word, matter
orí	head
ọkàn	heart, mind
ara	body

Àwọn ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó wọ́pọ̀

Yorùbá	Gẹ̀ẹ́sì
jẹ	to eat
mu	to drink
lọ	to go
wá	to come
ṣe	to do, to make
rí	to see
gbọ́	to hear
sọ	to say
mọ̀	to know
fẹ́	to want, to love
ní	to have
wà	to be, to exist
kọ́	to learn, to teach, to build
kà	to read, to count
fún	to give
rà	to buy
ta	to sell

Rántí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀-orúkọ jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀-ìṣe wọ̀nyí pẹ̀lú àsomọ́-ìbẹ̀rẹ̀ fáwẹ́lì, gẹ́gẹ́ bí a ṣe fi lélẹ̀ nínú yoruba-etymology-and-word-formation. Kíkọ́ ọ̀rọ̀-ìṣe kan sábà máa ń fún ọ ní àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ púpọ̀ lọ́fẹ̀ẹ́.

Àwọn nọ́mbà 1 dé 10

Yorùbá	Nọ́mbà
ọ̀kan	1
èjì	2
ẹ̀ta	3
ẹ̀rin	4
àrún	5
ẹ̀fà	6
èje	7
ẹ̀jọ	8
ẹ̀sán	9
ẹ̀wá	10

Ìkìlọ̀ kí nǹkan má baà kàn ọ́ lójijì: ètò oúnkà Yorùbá lókè ẹ̀wá dá lórí ogún-ogún, tí ó sì ń lo ìyọkúrò lọ́pọ̀lọpọ̀. A máa ń sọ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún gẹ́gẹ́ bí ogún dín márùn-ún, àti márùndínláàádọ́ta gẹ́gẹ́ bí àádọ́ta dín márùn-ún, pẹ̀lú àwọn nọ́mbà tí ó tóbi tí a ń kọ́ nípa bíbisi àti yíyọkúrò nínú àwọn ogún. Ó fani mọ́ra, ó sì yàtọ̀ pátápátá sí ti Gẹ̀ẹ́sì, òun sì ni apá tí ó nira jùlọ nínú ìpìlẹ̀ Yorùbá. Má ṣe gbìyànjú rẹ̀ ní ọ̀sẹ̀ àkọ́kọ́, má sì ṣe rò pé o kùnà nígbà tí ó bá ń dáni lẹ́kọ̀ọ́jú. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ Nàìjíríà nísinsìnyí ń lo oúnkà Gẹ̀ẹ́sì fún iye owó àti nọ́mbà tẹlifóònù nítorí ìdí pàtó yìí.

Títẹ̀ Yorùbá pẹ̀lú àwọn àmì-ohùn àti àmì-ìsàlẹ̀

O kò le ṣe àdánwò kíkọ̀wé láìní ọ̀nà láti tẹ àwọn àmì náà. Àwọn àṣàyàn, gbogbo wọn jẹ́ ọ̀fẹ́.

Keyman jẹ́ ọ̀fẹ́ àti orísun ṣíṣí sílẹ̀, láti ọwọ́ SIL, ó sì ń ṣiṣẹ́ lórí Windows, macOS, Linux, iOS, Android, àti nínú awò-kọ̀mpútà [S2]. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ bọ́tìnì-ìtẹ̀wé Yorùbá ló wà nípasẹ̀ rẹ̀, títí kan Yorùbá 8, èyí tí ó jẹ́ kí o yan àmì-ìsàlẹ̀ ti òde-òní tàbí ìlà-ìsàlẹ̀ ti àbáláyé fún ẹ, ọ, àti ṣ, àti Yorùbá Ìrọ̀rùn [S2]. Èyí ni àṣàyàn tí ó lágbára jùlọ tí ó sì yẹ kí a yàn tí o bá fẹ́ yan ẹyọ kan péré.

• Àwọn bọ́tìnì-ìtẹ̀wé: https://keyman.com/keyboards/languages/yo
• Keyman fúnra rẹ̀: https://keyman.com/

WriteYoruba jẹ́ bọ́tìnì-ìtẹ̀wé Yorùbá fún Mac àti Windows tí a ṣe pẹ̀lú iṣẹ́-àkànṣe YorùbáName [S3]. https://www.writeyoruba.com/

Yorùbá Tones jẹ́ ohun-èlò ọ̀fẹ́ tí ń ṣiṣẹ́ lórí awò-kọ̀mpútà fún fífún-ní-àmì-ohùn àti àwọn àmì-ìsàlẹ̀, tí ó wúlò nígbà tí o bá wà lórí ẹ̀rọ tí o kò le fi ohunkóhun sí. https://yorubatones.com/

Àwọn àṣàyàn tí ó wà nínú ẹ̀rọ tẹ́lẹ̀. Lórí iOS àti Android o le fi bọ́tìnì-ìtẹ̀wé Yorùbá kún un nínú ètò èdè ẹ̀rọ lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àtúnṣe tuntun. Lórí macOS, orísun ìtẹ̀wé ABC Extended ń mú àwọn àmì àsomọ́ jáde nípasẹ̀ àwọn bọ́tìnì aláìgbéjáde, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ nínú yoruba-orthography àpapọ̀ àmì-ìsàlẹ̀ àti àmì-ohùn ṣì ṣòro láti tẹ̀ nítorí Unicode kò ní lẹ́tà àdáṣe kan ṣoṣo fún wọn.

Àkíyèsí ìmọ̀-ẹ̀rọ tí o bá ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àkọsílẹ̀. Nítorí pé a gbọ́dọ̀ kọ́ ẹ́ àti ọ̀ láti ara lẹ́tà ìpìlẹ̀ pẹ̀lú àwọn àmì àsomọ́, ọ̀rọ̀ kan náà tí a rí le wà gẹ́gẹ́ bí àtòjọ byte oríṣiríṣi. Tí o bá ń kọ́ àkójọ àkọsílẹ̀, tí o ń wá nǹkan, tàbí tí o ń yọ àwọn àkọsílẹ̀ tí ó tún ara wọn ṣe kúrò, lo ìṣedéédé Unicode (NFC tàbí NFD) ní gbogbo ìgbà. A ṣàlàyé èyí nínú yoruba-orthography.

Àwọn orísun tí a dárúkọ

Gbogbo ohun tí ó wà nísàlẹ̀ ni a ti yẹ̀ wò, wọ́n sì jẹ́ ọ̀fẹ́ àyàfi tí a bá sọ bẹ́ẹ̀.

Àwọn ìwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ àti ìwé-ìtọ́kasí

Yorùbá Dictionary, University of Wisconsin Pressbooks (Unizin). Ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ orí ayélujára ọ̀fẹ́ tí a kọ fún àwọn àlejò àti àwọn akẹ́kọ̀ọ́ èdè kejì, pẹ̀lú abala ìbẹ̀rẹ̀ tó fẹsẹ̀ múlẹ̀ lórí àwọn ìró àti pípè wọ́n. https://wisc.pb.unizin.org/yorubadictionary/

YorùbáName, ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ amóhùnmáwòrán tí àwùjọ ń kọ́ fún àwọn orúkọ Yorùbá, èyí tí Kọ́lá Túbọ̀sún dá sílẹ̀, tí ó ní orúkọ tí ó ju 10,000 lọ pẹ̀lú bí a ṣe ń kọ wọ́n, ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀, àwọn ìtumọ̀, ohùn, àti àwọn ìtàn, èyí tí Ọọ̀ni ti Ifẹ̀ [S3][S4] fọwọ́ sí. Ó bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ ìwé-ẹ̀kọ́ gbígba oyè àkọ́kọ́ ní University of Ibadan ní ọdún 2005, a sì ṣe ìfilọ́lẹ̀ rẹ̀ fún gbogbo ènìyàn ní ọjọ́ 19 Oṣù Kejì ọdún 2016 [S4]. Ọ̀fẹ́. https://www.yorubaname.com/

Global Yoruba Lexical Database, èyí tí Yiwọla Awoyale ṣe àkójọ rẹ̀ fún Linguistic Data Consortium (LDC2008L03). Ohun èlò ọ̀rọ̀ ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀ pàtàkì pẹ̀lú àkọsílẹ̀ gírámà kíkún. Àkójọ-ẹ̀tọ́ náà fúnra rẹ̀ ní ìwé-àṣẹ nípasẹ̀ LDC, ṣùgbọ́n àkọsílẹ̀ PDF rẹ̀ ṣeé kà ní gbangba, ó sì dára púpọ̀ lórí ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀ àti àwọn orúkọ. https://catalog.ldc.upenn.edu/docs/LDC2008L03/Global_Yoruba_Lexical_Database.pdf

Omniglot, fún àkópọ̀ ojú-ewé kan tí ó yára tí ó sì péye nípa ètò ìkọ̀wé àti pípè. https://www.omniglot.com/writing/yoruba.htm

Àwọn ẹ̀kọ́ àti ẹ̀kọ́ tí a ṣètò

University of Iowa Center for Language and Culture Learning, àtòjọ àwọn ohun èlò èdè àti àṣà Yorùbá tí a yàn dáradára. https://clcl.uiowa.edu/language-resources/yoruba-language-and-culture-resources

Resources for Self-Instructional Learners of Less Commonly Taught Languages, University of Wisconsin, pẹ̀lú àtòjọ àwọn ojú-òpó wẹ́ẹ̀bù fún kíkọ́ Yorùbá tí ó ní àlàyé tí a sì ń sọ di tọ̀tun látìgbàdégbà. Èyí ni ibi ìbẹ̀rẹ̀ tí ó dára jùlọ fún àgbàlagbà tí ń kọ́ ara rẹ̀ nítorí pé àwọn àlàyé náà ń sọ ohun tí ohun èlò kọ̀ọ̀kan wúlò fún ní tòótọ́. https://wisc.pb.unizin.org/lctlresources/chapter/yoruba-language-learning-resources-updated-1-25/ Fún àyẹ̀wò tí ó gbéòrò sí i nípa àwọn ohun tí ó wà lórí ayélujára, títí kan àwọn ohun èlò tí àwùjọ ń tọ́jú, wo àtòjọ Africa in Words [S5].

Àwọn ètò ẹ̀kọ́ Yorùbá ní Yunifásítì. Wọ́n ń kọ́ Yorùbá fún máàkì ẹ̀kọ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn yunifásítì ní North America, títí kan Wisconsin, Iowa, Indiana, Michigan State, Georgia, Florida, Tulane, àti Harvard, tí ọ̀pọ̀ lára wọn ń ṣe àwọn ẹ̀kọ́ àkànṣe ìgbà ẹ̀rùn nípasẹ̀ àwọn ibùdó African Studies àti ìrànlọ́wọ́ owó Title VI. Bí o bá wà nítòsí ọ̀kan, fíforúkọsílẹ̀ láìgboyè máa ń ṣeé ṣe, ó sì jẹ́ ọ̀nà tí a ṣètò tí ó yára jùlọ.

Yoruba101 láti ọwọ́ Genii Games, àmúlò ìbánisọ̀rọ̀ lórí ẹ̀rọ tí ń kọ́ni ní àwọn ọ̀rọ̀, nọ́mbà, ìkíni, àti òwe pẹ̀lú ohùn, tí a ṣe fún àwọn ọmọdé àti àgbàlagbà. Ó wúlò fún kíkọ́ àṣà ìbẹ̀rẹ̀.

Gírámà ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀, nígbà tí o bá fẹ́ ìmọ̀ tó jinlẹ̀

Bamgbóṣé, Ayọ̀, A Grammar of Yoruba (Cambridge University Press, 1966). Gírámà àpèjúwe fún Yorùbá Gbogbogbòò, àti ìwé ìtọ́kasí láti lò ní kété tí àwọn ẹ̀kọ́ ìpìlẹ̀ bá ti fẹsẹ̀ múlẹ̀ [S6].

Adesola, Oluseye, Yoruba: A Grammar Sketch. Àkópọ̀ gírámà tí a lè gba sílẹ̀ lọ́fẹ́. https://afranaphproject.afranaphdatabase.com/images/stories/downloads/casefiles/YorubaGS.pdf

Àkójọ-ọ̀rọ̀ àti ìmọ̀-ẹ̀rọ èdè

Masakhane, àwùjọ NLP láti ìpìlẹ̀ tí àwọn ará Áfíríkà ń darí pẹ̀lú àkójọ-data Yorùbá tí ó wà ní gbangba, títí kan MasakhaNER. https://github.com/masakhane-io/masakhane-ner/

Àwọn àpẹẹrẹ àti data fún mímú àmì ohùn padà láifọwọ́ṣe, tí Iroro Orife tú sílẹ̀ fún gbogbo ènìyàn. Ó wúlò bí o bá ní àkọsílẹ̀ Yorùbá tí kò ní àmì ohùn tí o sì fẹ́ fi àmì sí. Wo arXiv:1804.00832. https://arxiv.org/pdf/1804.00832

Ètò tí ó ṣeé ṣe

Tí a tò gẹ́gẹ́ bí èrè lórí ìsapá, fún ẹnì kan tí kò ní àkókò púpọ̀.

Ọ̀sẹ̀ àkọ́kọ́. Kọ́ àwọn lẹ́tà 25 náà ní kíkà sókè. Kọ́ àwọn àmì ohùn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta náà. Kọ orúkọ rẹ ní kíkún ní ọ̀nà tó tọ́ pẹ̀lú àwọn àmì, àti orúkọ àwọn òbí rẹ pẹ̀lú àwọn baba ńlá àti ìyá ńlá rẹ. Fi Keyman sórí ẹ̀rọ pẹ̀lú bọ́tìnì ìtẹ̀wé Yorùbá.

Ọ̀sẹ̀ kejì sí kẹrin. Ṣe àṣefihàn àwọn ìkíni tí ó wà lókè títí tí o fi lè kọ wọ́n láìwo ìwé. Ka òwe márùn-ún láti yoruba-owe-proverbs ní ọ̀sẹ̀ kọ̀ọ̀kan, ní kíkà sókè, ní ṣíṣàyẹ̀wò àwọn àmì ohùn pẹ̀lú bí ìwọ fúnra rẹ ṣe ń pè wọ́n.

Oṣù kejì àti kẹta. Ka ohun kan tí ó gùn tí o mọ̀: ẹsẹ Bíbélì Yorùbá, ọ̀rọ̀ inú orin, tàbí ìwé àwọn ọmọdé. Má ṣe lo ìwé-ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ fún gbogbo ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan; ka fún ìrọ̀rùn kíkà kí ìmọ̀ rẹ sì máa dàgbà si.

Èyí tí ń tẹ̀síwájú. Bánisọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn àgbàlagbà nínú ìdílé rẹ, ní Yorùbá, kí o sì béèrè nípa àwọn orúkọ, òwe, àti oríkì orílẹ̀ rẹ. Èyí ni ohun èlò tí ń parun ní kíákíá jùlọ, kò sí nínú ibi ìpamọ́ kankan, àti gẹ́gẹ́ bí yoruba-oriki ó sábà máa ń wà lọ́wọ́ àwọn obìnrin tí ó dàgbà jùlọ nínú ìdílé. Kò sí àmúlò orí ẹ̀rọ kankan tí ó lè rọ́pò rẹ̀.

Àwọn nǹkan mẹ́ta tí yóò ṣèrànwọ́ ju ohun èlò èyíkéyìí lọ:

Gbà pé wàá dà bí akẹ́kọ̀ọ́ fún ìgbà díẹ̀, títí kan sí àwọn mọ̀lẹ́bí rẹ. Nǹkan kẹtalélọ́gbọ̀n ní yoruba-owe-proverbs bá kókó náà mu tààràtà: bí ojú kò bá tì ni, iṣẹ́ kò ní tì ni, bí o kò bá tijú láti béèrè, iṣẹ́ náà kò ní borí rẹ.

Kọ̀wé pẹ̀lú àmì ohùn láti ọjọ́ àkọ́kọ́, kódà nígbà tí ó bá lọ́ra. Kíkọ́ bí a ṣe ń ka àmì ohùn nígbà tí a ń kọ̀wé láìsí i kò ní ṣiṣẹ́, àti pé àṣà máa ń fìdí múlẹ̀ lákòókò.

Má ṣe ka ẹ̀ka-èdè sí àṣìṣe. Bí ìdílé rẹ bá jẹ́ Èkìtì, Ìjẹ̀bú, tàbí Ondó, àwọn ohun èlò èdè gbogbogbòò yóò yàtọ̀ sí ohun tí o gbọ́ dàgbà, èdè gbogbogbòò náà kò sì tọ́ ju tiwọn lọ, ó jẹ́ Ọ̀yọ́-based fún àwọn ìdí ti ìtàn tí a sọ nínú the-yoruba-language. Kọ́ èdè gbogbogbòò nítorí pé èyí ni ohun tí a kọ sílẹ̀, kí o sì di ẹ̀ka-èdè tìrẹ mú.

Àwọn Orísun [S1] Orie, Ọlanikẹ́ Ọla, "L2 Acquisition and Yoruba Tones: Issues and Challenges," nínú Olaoba F. Arasanyin àti Michael A. Pemberton (àwọn olóòtú), Selected Proceedings of the 36th Annual Conference on African Linguistics (Cascadilla Proceedings Project, 2006), ojú ìwé 121-128. http://www.lingref.com/cpp/acal/36/paper1415.pdf (Ìwọ̀n àṣìṣe ohùn ti ìdá 12 nínú ọgọ́rùn-ún fún Ohùn Òkè, ìdá 26.5 nínú ọgọ́rùn-ún fún Ohùn Ìsàlẹ̀, àti èyí tí ó ju ìdá 97 nínú ọgọ́rùn-ún lọ fún Ohùn Àárín láàárín àwọn akẹ́kọ̀ọ́; àkíyèsí pé Ohùn Àárín kò ní èyí tí ó bá a dọ́gba nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lè fi tìlẹ́yìn; àti àbájáde tí ó fi hàn pé àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí a bí sínú àṣà tí wọ́n ní àgbàlagbà tí ń sọ Yorùbá ní ilé ń ṣe dáradára ju àwọn tí ń kẹ́kọ̀ọ́ ní yàrá ìkẹ́kọ̀ọ́ nìkan lọ.) [S2] Keyman, sọfitiwia bọ́ọ̀dù ìtẹ̀wé ọ̀fẹ́ tí ó sì jẹ́ orísun ṣíṣí láti SIL, tí ó ń ṣètìlẹ́yìn fún Windows, macOS, Linux, iOS, Android, àti ìtẹ̀wé lórí aṣàwárí, pẹ̀lú ọ̀pọ̀ bọ́ọ̀dù ìtẹ̀wé Yorùbá títí kan Yorùbá 8 (tí ń pèsè àmì àbẹ́ ti òde-òní tàbí ìlà-abẹ́ àtọwọ́dọ́wọ́ fún ẹ, ọ, ṣ) àti Yorùbá Ìrọ̀rùn. https://keyman.com/keyboards/languages/yo [S3] Iṣẹ́ YorùbáName àti bọ́ọ̀dù ìtẹ̀wé WriteYoruba tí ó rọ̀ mọ́ ọn fún Mac àti Windows; iṣẹ́ náà ròyìn àwọn orúkọ tí ó ju 10,418 lọ ó sì ní ìtìlẹ́yìn láti ọ̀dọ̀ Ọọ̀ni Adéyẹyè Ẹniìtàn Ògúnwùsì, Ọ̀jájá II, Ọọ̀ni ti Ifẹ̀. https://www.yorubaname.com/ àti https://www.writeyoruba.com/ [S4] Àkọsílẹ̀ ti Yoruba Name Project: ìwé-ìtúmọ̀-ọ̀rọ̀ orí-ayélujára alámóhùn-ún-máwòrán tí a kó jọ láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn fún àwọn orúkọ Yorùbá tí Kọ́lá Túbọ̀sún dá sílẹ̀, tí a kọ́kọ́ lérò gẹ́gẹ́ bí i àkọsílẹ̀ ìwádìí fún oyè àkọ́kọ́ ní University of Ibadan ní ọdún 2005 tí a sì ṣe ìfilọ́lẹ̀ rẹ̀ ní ọjọ́ 19 Oṣù Kejì ọdún 2016, tí ń pèsè bí a ṣe ń kọ ọ́, orísun ọ̀rọ̀, àwọn ìtumọ̀, àti àwọn ìtàn. [S5] Africa in Words, "Ẹ jẹ́ k'á sọ Yorùbá: Yoruba language resources online." https://africainwords.com/2016/02/08/e%CC%A3-je%CC%A3-ka-so%CC%A3-yoruba-yoruba-language-resources-online/ (Ìwádìí àkójọpọ̀ ti àwọn orísun ẹ̀kọ́ Yorùbá lórí ayélujára.) [S6] Bamgbóṣé, Ayọ̀, A Grammar of Yoruba, West African Language Monograph Series 5 (Cambridge University Press, 1966); àti Adesola, Oluseye, Yoruba: A Grammar Sketch, version 1.0. https://afranaphproject.afranaphdatabase.com/images/stories/downloads/casefiles/YorubaGS.pdf