Cosmology, Ethics and Epistemology
Index to the section covering the structure of the Yoruba cosmos, the supreme being debate, destiny and character, sacrifice, personhood, knowledge, and the figure of Esu.
introhigh·
Loading…
Index to the section covering the structure of the Yoruba cosmos, the supreme being debate, destiny and character, sacrifice, personhood, knowledge, and the figure of Esu.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Abala yìí dá lórí ìmọ̀ ọgbọ́n orí Yorùbá: ohun tí àgbáláayé jẹ́, ohun tí ẹ̀dá ènìyàn jẹ́, bí àkúnlẹ̀yàn àti ìwà ṣe ń bára wọn ṣiṣẹ́ pọ̀, ohun tí ń mú kí ìṣe kan tọ̀nà, àti bí àṣà náà ṣe pèwé ìmọ̀ mọ̀. Ó tẹnu mọ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí ju ẹ̀sìn lọ, níbi tí àbájáde ọ̀rọ̀ kan bá sì ti gbáralé ojú ìwòye tí ọ̀mọ̀wé kan fi kọ̀wé rẹ̀, fáìlì náà sọ bẹ́ẹ̀ kedere.
Ìtọ́sọ́nà méjì ṣáájú àwọn fáìlì náà.
Ojú ìwòye ṣe pàtàkì. E. Bọlaji Idowu àti John Mbiti, tí àwọn ìwé wọn pilẹ̀ ẹ̀kọ́ ìgbàlódé nípa ẹ̀sìn ilẹ̀ Áfíríkà, jẹ́ àlùfáà tí a fòróró yàn ní ìjọ Mẹ́tọ́díìsì àti àlùfáà tí a fòróró yàn ní ìjọ Àńgílíkánì lẹ́sẹẹsẹ, tí wọ́n kọ̀wé ní àárín ọ̀rúndún ogún láti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé ẹ̀sìn ilẹ̀ Áfíríkà ṣeé bọ̀wọ̀ fún, àwọn ìlànà ìbọ̀wọ̀fún tí ó sì wà nígbà yẹn jẹ́ ti ẹ̀sìn Kristiẹni. Barry Hallen, J. Olubi Sodipo, Sophie Oluwole àti Segun Gbadegesin tako èyí gan-an, nípa títẹnu mọ́ ọn pé kò pọn dandan kí a fihàn pé àṣà náà jọ ẹ̀sìn Kristiẹni kí á tó kà á sí pàtàkì, àti pé pípè é ní àwọn orúkọ ti Kristiẹni ń ba ẹ̀kọ́ rẹ̀ jẹ́. Wọ́n tọ́ka sí àwọn iṣẹ́ méjèèjì jálẹ̀, a sì tún tọ́ka sí wọn níbi tí ojú ìwòye náà ti ń kópa.
Àwọn ìtumọ̀ náà jẹ́ àbá èrò lásán. Ọ̀run kì í ṣe heaven, Èṣù kì í ṣe Satan, ẹ̀mí kì í ṣe the soul, àṣẹ kì í ṣe life force, àjẹ́ kì í ṣe witchcraft, ìmọ̀ àti ìgbàgbọ́ kì í ṣe knowledge àti belief. Olúkúlùkù àwọn ìfarajọra wọ̀nyí ni ẹnì kan ṣe fún ìdí kan, olúkúlùkù wọn sì kùnà. Fáìlì 12 kó gbogbo wọn jọ.
Ètò rẹ̀. Àwọn Fáìlì 1 dé 3 ni ìpìlẹ̀, ó sì yẹ kí a kà wọ́n kọ́kọ́. Àwọn Fáìlì 4 dé 8 ṣe àlàyé ìmọ̀ ọgbọ́n orí náà gan-an. Àwọn Fáìlì 9 dé 11 bójútó àwọn kókó-ọ̀rọ̀ mẹ́ta tí a ti yí ìtumọ̀ wọn padà jùlọ nínú àwọn àkọsílẹ̀ tí a jogún. Fáìlì 12 ni àkópọ̀ ìtúpalẹ̀ náà.
Ifá fúnra rẹ̀, àwọn odù 256 náà, àwọn ìlànà ìdáfá àti ìkẹ́kọ̀ọ́ babaláwo, wà ní abala 05. Abala yìí tọ́ka sí àwọn èrò Ifá lálàyè ṣùgbọ́n kò ṣàlàyé gbogbo àkójọpọ̀ náà tàbí ṣe àpèjúwe ìlànà rẹ̀.
01 Ọ̀run àti Ayé: Ìrísí Àgbáláayé (cosmology-orun-and-aye)
Àwọn apá méjì tí ó papọ̀ nínú igbá tí a dé, àwọn ojú ìrékọjá, àti ìdí tí fífí ọ̀run wé heaven àti ayé wé earth gẹ́gẹ́ bí agbègbè méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ṣe ń mú èrò àgbáláayé tí ètò Yorùbá kò ní wọlé wá.
02 Ọlọ́dùmarè àti Ọlọ́run: Ẹlẹ́dàá Gíga tí A Ń Jiyàn Lé Lórí (cosmology-olodumare)
Ohun tí àwọn orísun sọ pé ó jẹ́ àti ohun tí wọ́n kọ̀ kedere láti sọ, àwọn ìpìlẹ̀-ọ̀rọ̀ tí a ń jiyàn lé lórí, ẹ̀kọ́ Idowu nípa diffused monotheism àti àbá pé ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn míṣọ́nnárì ló gbé e kalẹ̀, pẹ̀lú àlàyé kíkún lórí àwọn ẹ̀gbẹ́ méjèèjì tí ń jiyàn náà.
03 Orí: Orí Inú (cosmology-ori)
Orí inú àti orí òde, orí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀mí aṣọ́nilọ́wọ́ tí ó ga ju àwọn òrìṣà lọ, yíyàn orí ẹni níwájú Àjàlá, àmì ilé orí àti àṣà ibòrí, pẹ̀lú àwọn àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́.
04 Àyànmọ́, Kádàrá, Ìpín: Àyànmọ́ àti Ìfọ̀rọ̀wérọ̀ Rẹ̀ (cosmology-ayanmo)
Ọ̀rọ̀ mẹ́ta fún àyànmọ́ tí ń ṣe iṣẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ìwòye fatalism àti ẹni tí ó gbà á gbọ́, ìdáhùn soft-determinist ti Balogun, àfọwọ́fá, àti ìdí tí àyànmọ́ Yorùbá kì í ṣe predestination bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe free will.
05 Ìwà àti Ìlànà Ìwà Rere Yorùbá (cosmology-iwa)
Ìwà gẹ́gẹ́ bí gbogbo ìpìlẹ̀ ìlànà ìwà rere Yorùbá, ìwàpẹ̀lẹ́ àti ọmọlúàbí, bí ìwà ṣe jẹ́ ẹwà gan-an, sùúrù, ìtàn Ìwà-gẹ́gẹ́-bí-ìyàwó, àti ìlànà ìwà rere tí ó fìdí múlẹ̀ lórí àbájáde ìṣe àti àwùjọ dípò àṣẹ láti ọ̀run.
06 Àṣẹ (cosmology-ase)
Agbára tí ń mú kí ohunkóhun ṣẹlẹ̀, ìdí tí power àti life force kò fi péye bí ìtumọ̀, àṣẹ nínú ọ̀rọ̀ sísọ, ètò ìsìn àti iṣẹ́ ọnà, Abiodun lórí ọ̀rọ̀ tí a fún lágbára, àti Barber lórí àwọn òrìṣà tí ìtọ́jú àti ìfiyèsí ń gbé dúró.
07 Ìwà Ẹ̀dá Ènìyàn: Ohun tí A Fi Dá Ènìyàn (cosmology-personhood)
Ara, ẹ̀mí, orí, ọkàn, òjìji àti ẹsẹ, ìdí tí àwọn ọ̀mọ̀wé fi ní èrò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nípa àkójọ náà, ìdí tí kò fi sí ẹ̀yà kankan tí í ṣe the soul, ẹ̀nìyàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ìlànà ìwà, àtúnwá gẹ́gẹ́ bí àtúnwá apá kan, àti àbíkú.
08 Ẹ̀kọ́ ìmọ̀: Ìmọ̀, Ìgbàgbọ́ àti Àwọn Ìlànà Ẹ̀rí (cosmology-epistemology)
Àbájáde iṣẹ́ ìwádìí Hallen àti Sodipo pé Yorùbá ń ya mímọ̀ sọ́tọ̀ kúrò nínú gbígbàgbọ́ nípa orísun dípò àlàyé ẹ̀rí, ìdí tí èyí fi jẹ́ àbájáde ìmọ̀ ọgbọ́n orí gidi, àti àwọn àtakò sí i.
09 Èṣù (cosmology-esu)
Ohun tí Èṣù jẹ́ nínú àwọn orísun, ipò oríta àti ẹnu-ọ̀nà, ìdí tí ìdáfá kò fi lè ṣiṣẹ́ láìsí i, oyè Èṣù-Ọ̀dàrà náà, fìlà aláwọ̀ méjì, àti ìtàn tí a kọ sílẹ̀ nípa ìtumọ̀ àwọn míṣọ́nnárì tí ó sọ ọ́ di Satan.
10 Ẹbọ: Ẹbọ àti Pàṣípààrọ̀ (cosmology-ebo)
Ohun tí ẹbọ ń ṣe nínú èrò-ìjìnlẹ̀ ètò náà, bí kò ṣe ṣeé yà kúrò nínú ìdáfá, oríṣi méje bẹ̀rẹ̀ láti orí ọrẹ oúnjẹ ojoojúmọ́ títí dé ẹbọ ètùtù àrọ́pò, ìpín Èṣù's, àti ibi tí ìwòye àwọn míṣọ́nnárì ti ṣìnà.
11 Àkókò, Okùnfà Ìṣẹ̀lẹ̀ àti Oríburúkú (cosmology-time-and-misfortune)
Ọ̀sẹ̀ ọjọ́ mẹ́rin fún ètò ìsìn àti kàlẹ́ńdà, bí àyẹ̀wò Yorùbá fún ìṣòro ṣe ń lọ ní tòótọ́, àkọsílẹ̀ tó péye nípa àjẹ́ àti àṣẹ ẹ̀mí ti àwọn obìnrin, ọdẹ àjẹ́ Atinga, àti Gẹ̀lẹ̀dẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn àṣà náà fúnra rẹ̀.
12 Ojú Ìwòye Ìfiwéra: Ibi tí Àwọn Ìpín Kùnà Sí (cosmology-comparative-frame)
Gbogbo ìbáramu pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka ti Griki, Kristiẹni, Mùsùlùmí àti ti Ìwọ̀-oòrùn ayé òde-òní, ohun tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ṣe dáadáa àti ohun tí ó bà jẹ́, àti ìparí èrò lórí ìlànà ìwádìí.
Wande Abimbola, Ifá: An Exposition of Ifá Literary Corpus (1976) àti àpilẹ̀kọ Ìwàpẹ̀lẹ́ ti 1975. Barry Hallen àti J. Olubi Sodipo, Knowledge, Belief and Witchcraft (1986, 1997). Barry Hallen, The Good, the Bad, and the Beautiful (2000). Rowland Abiodun, Yoruba Art and Language (2014) àti àpilẹ̀kọ ìwà ti 1983. Segun Gbadegesin, African Philosophy (1991). Oladele Abiodun Balogun, Nordic Journal of African Studies 16(1), 2007, lórí orí àti àyànmọ́. Ọlásopé O. Oyèláràn, Africa 90(2), 2020, lórí Èṣù àti ẹ̀kọ́ ìwà. Karin Barber, Africa 51(3), 1981. Babatunde Lawal, The Gẹ̀lẹ̀dẹ́ Spectacle (1996). J. D. Y. Peel, Religious Encounter and the Making of the Yoruba (2000). E. Bọlaji Idowu, Olodumare (1962), àti J. Ọmọṣade Awolalu, Yoruba Beliefs and Sacrificial Rites (1979), tí a tọ́ka sí àwọn méjèèjì pẹ̀lú ṣíṣe àkíyèsí àwọn àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn wọn.
The two-part Yoruba cosmos, why translating orun as "heaven" and aye as "earth" gets it wrong, how the two are joined rather than opposed, and what the calabash image actually claims.
How Yoruba philosophical concepts map and fail to map onto Greek, Christian, Islamic and modern Western categories, and what goes wrong when the translation is made anyway.
Character as the whole content of Yoruba ethics, iwa pele and iwa rere, the identity of character with beauty, patience as the source of character, and an ethical system grounded in consequence and community rather than divine command.
Hallen and Sodipo's finding that the Yoruba distinction between knowing and believing is drawn in a different place from the English one, why that is a genuine philosophical result, and what it exposes about Western epistemology.
What the sources actually attribute to Olodumare, the disputed etymologies, and the live scholarly argument over whether the supreme-being framing is indigenous Yoruba thought or a shape given to it by the missionary encounter.
Ori as physical head, inner head, personal destiny and personal divinity, why the sources rank ori above the orisa, and the practice of ibori.