Ironworking, Metallurgy and Material Science
What laboratory analysis of Yoruba iron, glass and dye actually shows, including the Igbo Olokun glass which turned out to be made rather than imported, and how the reducing chemistry of an indigo vat and a soap ash lye works.
Fáìlì yìí jábọ̀ ohun tí àwọn ohun-èlò ìwọ̀n ti wọ̀n. Ìfòpinmọ́ mọ̀ọ́mọ̀ṣe ni èyí jẹ́, nítorí pé àwọn ẹ̀tọ́-ọ̀rọ̀ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ ilẹ̀ Áfíríkà ṣáájú ìjọba amúnisìn máa ń fa àṣejù àti àìkàsí, àkọsílẹ̀ inú yàrá-ìwádìí sì ni ibi tí kò ti sí èyíkéyìí nínú wọn tí ó lè dúró. Ìwádìí àkọsílẹ̀ àwọn irin àtijọ́ àti ìmọ̀ kẹ́míkà dígí jẹ́ ẹ̀rí tí ó dára gidigidi: wọ́n ní àwọn àpẹẹrẹ tí a kà, àwọn ọ̀nà ìtúpalẹ̀ tí a dárúkọ, àti àwọn àkópọ̀ tí a tẹ̀jáde, àbájáde kan ṣoṣo tí ó lágbára jùlọ nínú gbogbo ìmọ̀ ohun-èlò ilẹ̀ Yorùbá sì jẹ́ àpẹẹrẹ kan níbi tí ìtúpalẹ̀ ti bi ọgọ́rùn-ún ọdún ti ìròyìn àwọn onímọ̀ tí ó fìdí múlẹ̀ ṣubú fún ànfààní àṣà náà.
Àwọn ẹ̀ka iṣẹ́-ọwọ́ àti ti àwùjọ nínú àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, alágbẹ̀dẹ àti Ògún, àwọn ẹgbẹ́ oṣìṣẹ́, àwọn kòtò aró àti ilé-iṣẹ́ adìrẹ, wà ní 07-arts/07-metal-pottery-calabash-leather àti 07-arts/05-textiles. Fáìlì yìí dá lórí ìmọ̀ kẹ́míkà àti ẹ̀rí ìtúpalẹ̀.
Ìgbẹ́kẹ̀lé níhìn-ín ga nítorí pé àwọn kókó ẹ̀tọ́-ọ̀rọ̀ náà sinmi lórí ìtúpalẹ̀ ohun-èlò tí a tẹ̀jáde dípò àbájáde àròsọ lásán.
Irin: ohun tí ìdọ̀tí irin ń fihàn
Ẹ̀rí tí ó yẹ wá láti Modakẹ́kẹ́ ní Ifẹ̀, tí Akin Ige àti Thilo Rehren ṣe ìtúpalẹ̀ rẹ̀ tí a sì tẹ̀ ẹ́ jáde ní ọdún 2003 [S1]. Ìdọ̀tí irin bloomery fayalitic mẹ́rìnlá, pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ àpatà irin àti ògiri ààrò ìyọ́rin, ni a yẹ̀wò nípa lílo àwọn ọ̀nà kẹ́míkà àti ti ìmọ̀ ohun-àlùmọ́ọ́nì ilẹ̀ [S1].
Àwọn àbájáde méjì tí ó ṣe pàtàkì.
Iṣẹ́ tí ó kún fún ọgbọ́n. Àwọn olùkọ̀wé parí èrò sí pé àwọn ìdọ̀tí irin náà wá láti inú iṣẹ́ yíyọ́ irin bloomery tí ó kún fún ọgbọ́n tí ó ń mú iye irin tí ó pọ̀ jùlọ tí ó ṣeé ṣe jáde láti inú àpatà irin náà [S1]. Ìdájọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ ni èyí tí a ṣe láti inú ìmọ̀ kẹ́míkà ìdọ̀tí irin: àkópọ̀ náà ń sọ iye irin tí ó kù sẹ́yìn fún ọ, díẹ̀ sì ni ó kù.
Àkópọ̀ àpatà irin tí a mọ̀ọ́mọ̀ dàpọ̀. Púpọ̀ nínú àwọn ìdọ̀tí irin náà fi titanium oxide tí ó ga lọ́nà àrà hàn, títí dé bí ìwọ̀n ìpín mẹ́wàá nínú ọgọ́rùn-ún ti ìwọ̀n, èyí tí ó fi hàn pé a lo àpatà irin tí a dàpọ̀ tí ó ní òkúta irin limonite pẹ̀lú yanrìn dúdú tí ó kún fún ilmenite [S1].
Àbájáde kejì jẹ́ èyí tí ó fani mọ́ra jùlọ tí ó sì yẹ láti ṣàlàyé kíkún lórí rẹ̀. Dídàpọ̀ orísun àpatà irin méjì tí ìwà wọn yàtọ̀ síra jẹ́ ìpinnu ìrànwọ́-ìyọ́. Ààrò bloomery gbọ́dọ̀ mú ìdọ̀tí irin tí ó jẹ́ olómi jáde ní ìwọ̀n ooru iṣẹ́ kí ó lè yà kúrò lára irin tútù kí a sì lè tú u tàbí gbẹ́ ẹ jáde; bí kẹ́míkà rẹ̀ kò bá tọ̀nà, ìdọ̀tí irin náà yóò nípọn jù, yóò di irin mọ́ra, iṣẹ́ ìyọ́rin yóò sì kùnà. Fífi yanrìn etí-odò tí ó kún fún titanium àti irin kún àpatà irin limonite ń yí kẹ́míkà ìdọ̀tí irin padà ní ọ̀nà tí ayọ́rin tí kò mọ ohun tí ó ń ṣe kò bá ti lè dé ibẹ̀, kò sì ní lè mú un tẹ̀síwájú. Èyí jẹ́ ìṣàkóso ìlànà tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ láti inú ìrírí, tí a dé bá láìsí ẹ̀kọ́ èrò orí oxide kankan, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀rí tí ó lágbára jùlọ fún agbára ìmọ̀ iṣẹ́-irin ti ìbílẹ̀ Yorùbá.
Ohun tí ìyọ́rin bloomery jẹ́. A máa ń dín àpatà irin kù pẹ̀lú ẹ̀édú ní ìwọ̀n ooru tí kò dé ibi yíyọ́ irin, èyí tí ń mú irin líle tí ó fẹ́ẹ́ dà bí kànrìnkàn jáde tí ó dàpọ̀ pẹ̀lú ìdọ̀tí dípò irin olómi cast iron. Lẹ́yìn náà ni a máa ń tún irin bloom náà gbóná léraléra tí a sì máa ń kàn án pẹ̀lú òòlù láti lé ìdọ̀tí jáde kí a sì mú irin náà le. Ó gba iṣẹ́ púpọ̀, ó ń mú wrought iron jáde dípò irin tí a dà, ó sì jẹ́ ọ̀nà tí gbogbo àgbáyé ń lò níbi gbogbo ṣáájú ìgbà ààrò iná gíga blast furnace.
Àkókò àti ìwọ̀n, tí a sọ pẹ̀lú ìṣọ́ra. Ohun-èlò Modakẹ́kẹ́ fìdí agbára ìmọ̀ múlẹ̀, kì í ṣe àkókò ìṣẹ̀lẹ̀; ìwé ìtẹ̀jáde náà kò pèsè déètì tí ó dájú fún iṣẹ́ ìyọ́rin náà. Àwọn ìṣirò ìwọ̀n ilé-iṣẹ́ irin Ifẹ̀'s ní àkókò ìtàn, gẹ́gẹ́ bí iye àwọn ayọ́rin, alágbẹ̀dẹ àti àwọn oṣìṣẹ́ irin míràn tí ó tó 500 tí wọ́n ń gbé láàárín àyíká ìlú náà, wá láti inú àkọsílẹ̀ dípò orísun ìmọ̀ ìwalẹ̀-ìtàn, ó sì yẹ kí a kà wọ́n sí àbá-ìṣirò lásán. Ìpèsè irin ní agbègbè náà dínkù lẹ́yìn ìparun Old Ọ̀yọ́ ní nǹkan bí ọdún 1830, ó sì tún dínkù síwájú sí i pẹ̀lú mímú irin ilẹ̀ Yúróòpù wọlé.
Ohun tí a kò gbọ́dọ̀ gbé lọ sí ibòmíràn. Àwọn déètì ìyọ́rin ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí ń káakiri, nǹkan bí 2000 BCE ní Lejja àti 750 BCE ní Opi, wá láti àwọn ibi ìwádìí Igbo ní agbègbè Nsukka, kì í ṣe ti Yoruba, èyí tí ó tètè wáyé jùlọ sì wà lábẹ́ àríyànjiyàn nínú ìmọ̀ àkọsílẹ̀ irin àtijọ́ ní Áfíríkà. Wọn kì í ṣe ẹ̀rí nípa Yorubaland, fífi wọ́n síbẹ̀ sì jẹ́ àṣìṣe tí ó wọ́pọ̀ tí ó sì lágbára. 07-arts/07 sọ irú kókó yìí kan náà.
Dígí: àbájáde Igbo Olokun
Èyí ni àbájáde kan ṣoṣo tí ó lágbára jùlọ nínú ìmọ̀ ohun-èlò ilẹ̀ Yoruba, ó sì ní ìrísí tí ó tẹ́nilọ́rùn, nítorí pé ó jẹ́ àpẹẹrẹ kan níbi tí èrò àwọn onímọ̀ tí a gbà tẹ́lẹ̀ ti jẹ́ èyí tí kò tọ̀nà tí ìtúpalẹ̀ sì tún un ṣe.
Ìṣòro náà. Igbo Olókun, ní apá àríwá Ilé-Ifẹ̀, ni a ti mọ̀ sí ibi iṣẹ́ dígí fún ohun tí ó ju ọgọ́rùn-ún ọdún lọ; Leo Frobenius ṣàpèjúwe àwọn àgbá-ìyọ́ dígí tí dígí lẹ̀ mọ́ láti inú àwọn kòtò ìwalẹ̀ rẹ̀ níbẹ̀ ní ọdún 1913 [S2]. Fún apá púpọ̀ nínú ọ̀rúndún ogún, a túmọ̀ ohun-èlò náà gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí iṣẹ́ abẹ́lẹ̀ kejì: dígí tí a mú wọlé láti òkè-òkun, tí a tún yọ́ ní agbègbè náà tí a sì ṣe sí ẹ̀kẹ́ [S2]. Ìtúpalẹ̀ Davison nípa neutron activation àti X-ray fluorescence ní ọdún 1972 rí àkójọ pàtàkì kan tí ó ní soda kékeré àti potassium púpọ̀, èyí tí ó fi ìrànwọ́ eérú-igi hàn, àti pé níwọ̀n bí dígí eérú-igi ti gbajúmọ̀ nínú iṣẹ́ dígí ti ìgbà sẹ́ńtúrì agbedeméjì ní àríwá Alps, ó parí èrò sí pé àwọn ìlẹ̀kẹ̀ náà ṣeé ṣe kí ó jẹ́ pé láti medieval Europe ni wọ́n ti wá [S2]. Fún ẹ̀wádún mẹ́ta lẹ́yìn náà, a gbà pé gbogbo dígí Ifẹ̀ ni a mú wọlé láti òkè-òkun [S2].
Àtúnṣe náà. Lẹ́yìn tí a ti kọ́ àwọn ibi-ìfipamọ́-dátà àfiwé lórí àkópọ̀ dígí nìkan ni ìjẹ́pàtàkì iye lime àti alumina tí ó ga gidigidi, tí ó jẹ́ nǹkan bí ìpín 15 àti 13 nínú ọgọ́rùn-ún ti ìwọ̀n lẹ́sẹẹsẹ, wá hàn gbangba gẹ́gẹ́ bí àmì tí ó ṣe pàtó tí kò sì lẹ́gbẹ́ [S2]. Lankton, Ige àti Rehren dábàá ní ọdún 2006 pé àkópọ̀ lime gíga, alumina gíga yìí, HLHA, dúró fún àṣà ìṣẹ̀dá dígí tí ó jẹ́ ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà nìkan tí ó sì lè jẹ́ ti gúúsù Nàìjíríà [S2].
Ìwalẹ̀-ìwádìí àti ìtúpalẹ̀. Babalola ṣe ìwalẹ̀-ìwádìí ní Igbo Olókun ní ọdún 2011 àti 2012, nínú àwọn ẹ̀ka mítà kan sí mẹ́ta mẹ́rin láàárín tàbí lẹ́gbẹ̀ẹ́ ibi ààbò tí a sọgbà yí ká, ó sì rí ìlẹ̀kẹ̀ gíláàsì tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 13,000 tí a fẹ́ kọjá nínú àwọ̀n 1.2 mm, àwọn àfọ́kù ìkòkò-ìyo-irin tí ó lé ní 800, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó kìlógíráàmù mẹ́ta ti ìdọ̀tí àti àfọ́kù gíláàsì, àti nǹkan bí 14,000 àfọ́kù ìkòkò amọ̀ [S2]. A ṣe ìtúpalẹ̀ ìlẹ̀kẹ̀ méjìléláàádọ́ta látinú àwọn ohun tí a wà jáde wọ̀nyí nípa lílo laser ablation inductively coupled plasma mass spectrometry, LA-ICP-MS, àti nípa lílo scanning electron microscopy with energy-dispersive X-ray spectroscopy, SEM-EDS [S2].
Àwọn àbájáde. Àwọn ìtúpalẹ̀ náà fi ìdí bí gíláàsì HLHA ṣe gbilẹ̀ múlẹ̀, wọ́n sì pèsè ẹ̀rí dídájú nípa ẹ̀ka àkójọpọ̀ èròjà kejì tí ó ní láìmù kékeré àti alúmínà gíga, LLHA. Kò sí àwọn ìlẹ̀kẹ̀ gíláàsì soda-lime àmúwọlé rárá láàárín àwọn àpẹẹrẹ tí a ṣe ìtúpalẹ̀ wọn [S2]. Ẹ̀rí láti ara àwọn ìkòkò-ìyo-irin fi hàn pé a lo gíláàsì LLHA papọ̀ pẹ̀lú gíláàsì HLHA ní ibùdó náà, ó sì ṣeé ṣe kí ó jẹ́ pé a ṣe é níbẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá kan àṣà ìmọ̀-ẹ̀rọ kan náà [S2].
Àkótán, ní ọ̀rọ̀ àwọn ònkọ̀wé fúnra wọn. Wọ́n sọ pé àwọn ní ìdánilójú báyìí láìsí iyèméjì kankan pé àwọn ẹ̀ka HLHA àti LLHA méjèèjì dúró fún gíláàsì tí a ṣe ní ìbẹ̀rẹ̀ Ilé-Ifẹ̀ nípa lílo àwọn àkópọ̀-ètò, ohun-èlò àbínibí àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbílẹ̀, àti pé àwọn gíláàsì wọ̀nyí yàtọ̀ sí gíláàsì soda-lime ti ayé Islamic, látinú gíláàsì eérú-igi tàbí potash ti medieval Europe àti látinú gíláàsì alúmínà gíga ti Indian [S2].
Àwọn ohun-èlò àbínibí. Ó ṣeé ṣe jùlọ pé iyanrìn granitic, pẹ̀lú tàbí láìsí calcium carbonate tí a fi kún un, ni a lò láti ṣe àwọn oríṣi méjèèjì, pẹ̀lú àwọn aró-àwọ̀ tí ó kún fún MnO, Fe2O3, CuO àti CoO tí a mọ̀ọ́mọ̀ fi kún un [S2]. Freestone ti dábàá tẹ́lẹ̀ pé alúmínà gíga náà lè ti wá látinú feldspar tí láìmù náà sì lè ti wá látinú limestone tàbí ìkarawun [S2]. Iṣẹ́ tí Ogundiran àti Ige ṣe ní Ọ̀ṣogbo, ibùdó ti ọ̀rúndún kẹtàdínlógún sí kejìdínlógún tí ó wà ní nǹkan bí 40 km ní àríwá Ilé-Ifẹ̀, rí àwọn ìlẹ̀kẹ̀ HLHA àti àwọn ìdọ̀tí iṣẹ́-ìpèsè, ó sì tẹnu mọ́ àṣà iṣẹ́-ọnà tí ń tẹ̀síwájú nípa lílo ìkarawun ìgbín àti iyanrìn ìbílẹ̀ tí a rí látinú pegmatite [S2].
Ìfìgbámúlẹ̀. Àwọn ìwọ̀n radiocarbon látinú ìwalẹ̀-ìwádìí náà pẹ̀lú 840 ± 30 BP (1058-1264 cal AD) ní ìjìnlẹ̀ 0.60 m, 570 ± 30 BP (1304-1423 cal AD) lórí àwọn àkójọpọ̀ ìsàlẹ̀ nínú ẹ̀ka IO-C, àti 610 ± 30 BP (1295-1404 cal AD) láti àwọn ipele tí ó rẹlẹ̀ jùlọ ti ẹ̀ka OO-A [S2]. Àwọn wọ̀nyí fọwọ́ sowọ́ pọ̀ láti ṣètìlẹ́yìn fún ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò ti ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹdogun fún àwọn ìlẹ̀kẹ̀ gíláàsì àti ibi-iṣẹ́ náà, èyí tí ó bá àwọn déètì ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹdogun láti inú àwọn ìwalẹ̀-ìwádìí tí Garlake ṣe ní Woye Asiri àti Obalara's Land mu, àti pẹ̀lú àwọn déètì thermoluminescence ti ọ̀rúndún kẹtàlá sí kẹdogun lórí àwọn kókó amọ̀ tí a sun ti àwọn ère idẹ tí a dà ní Ita Yemoo [S2]. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ló ka ọ̀rúndún kọkànlá sí kẹdogun sí àkókò ìgbèrú Ilé-Ifẹ̀'s [S2]. Àwọn ònkọ̀wé sọ pé àwọn dátà àkójọpọ̀-èròjà àti ti awalẹ̀pìtàn tí ó wà fi hàn kedere pé a ń ṣe tí a sì ń lo àwọn ìlẹ̀kẹ̀ gíláàsì HLHA ní Ilé-Ifẹ̀ ó kéré tán ní ọ̀rúndún kọkànlá AD [S2].
Pípínkiri náà. A ti dá àwọn ìlẹ̀kẹ̀ HLHA mọ̀ ní Igbo-Ukwu nínú àkókò ọ̀rúndún kẹsàn-án sí kejìlá, Essouk nínú àkókò ọ̀rúndún kejìlá sí kẹrìnlá, Gao Ancien nínú àkókò ọ̀rúndún kẹwàá sí kejìlá, àti ní Kissi, Bura, Diouboye àti Kumbi Saleh [S2]. Ní gbogbo ìgbà, wọ́n ń hàn lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ìlẹ̀kẹ̀ láti ó kéré tán agbègbè ìpèsè mìíràn kan [S2]. Àwọn ònkọ̀wé ṣàpèjúwe bí iye iṣẹ́-ìpèsè náà ṣe tó ní Igbo Olókun gẹ́gẹ́ bí èyí tí kò lẹ́gbẹ́ ní West Africa [S2].
Ìdí tí èyí fi ṣe pàtàkì àti ohun tí kò fi hàn. Ó fìdí ìpèsè gíláàsì àkọ́bẹ̀rẹ̀ múlẹ̀, èyí tí ó túmọ̀ sí gíláàsì tí a ṣe látinú àwọn ohun-èlò àbínibí dípò gíláàsì àmúwọlé tí a tún yọ́, ní West Africa láti ó kéré tán ọ̀rúndún kọkànlá, nípa lílo àkópọ̀-ètò tí a kò rí ní ibòmíràn nínú Old World, ní ìwọ̀n tí ó pèsè fún nẹ́tíwọ́ọ̀kì pípínkiri tí ó dé Middle Niger. Èyí jẹ́ àwárí pàtàkì nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbílẹ̀, kò sì gba ohunkóhun ju ìtúpalẹ̀ pípéye lọ láti fìdí rẹ̀ múlẹ̀.
Kò fi hàn pé Ifẹ̀ ló pilẹ̀ iṣẹ́-ṣíṣe gíláàsì, pé gíláàsì Ifẹ̀ ti pẹ́ ju gíláàsì ibòmíràn lọ, tàbí pé ìmọ̀-ẹ̀rọ náà wà láìgbẹ́kẹ̀le ìsúnniṣe látòkèèrè kankan, bẹ́ẹ̀ sì ni ìwé náà kò sọ èyíkéyìí nínú àwọn nǹkan wọ̀nyí. Àwọn ìlẹ̀kẹ̀ soda-lime tí a rí ní Orun Oba Ado àti Ita Yemoo fi hàn pé Ifẹ̀ ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ọ̀nà jíjìn tí ń kó gíláàsì wá láti Middle East, Egypt àti Syria-Palestine [S2]. Àṣà ìbílẹ̀ pẹ̀lú àkópọ̀-ètò àkànṣe tí ó dàgbà ní ibì kan tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ibòmíràn ni ohun tí ẹ̀rí náà fi hàn, èyí sì nítumọ̀ jù bí ó ṣe lè rí bí ó bá jẹ́ ìyàsọ́tọ̀.
Idẹ
Dídà idẹ ní Ifẹ̀ ni ìmọ̀-ẹ̀rọ Yoruba tí a mọ̀ jùlọ, ère náà sì jẹ́ ti 07-arts/02-ife-sculpture. Àwọn kókó ìmọ̀-ẹ̀rọ mẹ́ta wà níbí.
Ọ̀nà tí a gbà ṣe é ni dídà nípa lílo ìda tí a yọ́, cire perdue, nínú èyí tí a fi amọ̀ bo àwòṣe ìda, tí a yọ́ ìda náà jáde tí a sì da irin sínú àyè òfo náà, èyí tí ń fọ́ àpẹẹrẹ-amọ̀ náà nígbà tí a bá ń yọ ọ́ jáde. Àwọn déètì thermoluminescence lórí àwọn kókó amọ̀ tí a sun ti àwọn ère dídà ti Ita Yemoo bọ́ sí ọ̀rúndún kẹtàlá sí kẹdogun [S2].
Àwọn àpọ̀pọ̀-irin náà yàtọ̀ síra, àwọn ọ̀rọ̀ tí a ń lò fún wọn kò sì fẹsẹ̀ múlẹ̀. Bàbà tí a pọ̀ mọ́ zinc ń fúnni ní idẹ (brass); pẹ̀lú tin ń fúnni ní bronze; àwọn ère dídà ti West Africa ń lo àwọn ìwọ̀n oríṣiríṣi ti bàbà, zinc, tin àti òjé, nítorí náà "bronze" bí a ṣe sábà ń lò ó fún àwọn ohun-èlò Ifẹ̀ àti Benin sábà máa ń jẹ́ èyí tí kò péye.
Bàbà náà kì í ṣe ti agbègbè náà. Kò sí orísun bàbà pàtàkì kan ní Yorubaland, irin náà sì dé nípasẹ̀ ìṣòwò, pẹ̀lú àwọn ọ̀nà ìṣòwò trans-Saharan gẹ́gẹ́ bí ibi tí a sábà ń tọ́ka sí. Nítorí náà, àṣeyọrí ìmọ̀-ẹ̀rọ náà wà nínú dídà dípò ìpèsè irin fúnra rẹ̀, èyí tí ó jẹ́ òdì kejì sí ti irin (iron) tí ó sì yẹ láti fi sọ́kàn dáadáa.
ẹdan Ògbóni, idẹ tí a dà lórí kókó irin, ni a jíròrò nínú 07-arts/07; àkíyèsí nípa ohun-èlò tí ó fi hàn, idẹ tí kì í dẹyẹ tí a so mọ́ irin tí ń bégé, jẹ́ àpẹẹrẹ kan níbi tí ìmọ̀-ìṣiṣẹ́-irin ti jẹ́ ìtumọ̀ náà gan-an.
Elú: kẹ́mísítìrì ti àgbá ìdínkù (reduction vat)
Aró dídá pẹ̀lú elú láàárín àwọn Yoruba jẹ́ ìlànà redox tí àwọn tí ń ṣe é sì darí rẹ̀ láìsí ìmọ̀-ẹ̀kọ́ kankan nípa oxidation. Iṣẹ́-ọnà náà, iṣẹ́-ìpèsè adìrẹ àti ìwópalẹ̀ rẹ̀ wà ní 07-arts/05-textiles; ìmọ̀ kẹ́mísítìrì náà wà níhìn-ín.
Ohun ọ̀gbìn náà. Èlú Yorùbá ni èlú, Philenoptera cyanescens, tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ sí Lonchocarpus cyanescens, ìtàkùn Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà láti inú Fabaceae, kì í sì í ṣe Indigofera tinctoria, èlú Éṣíà fún òwò àgbáyé [S3]. Àwọn orísun gbajúmọ̀ máa ń fi èyí dípò èkejì léraléra, èyí sì jẹ́ àṣìṣe.
Ìṣòro tí ìlànà náà yanjú. Indigotin, èròjà àwọ̀ búlúù (aró), kì í yọ́ nínú omi. Èròjà àwọ̀ tí kì í yọ́ kò lè wọ inú òwú aṣọ lọ, nítorí náà kò lè kùn ohunkóhun bí ó ṣe wà báyìí. Nítorí èyí, aláró gbọ́dọ̀ yí i padà sí fọ́ọ̀mù tí ó lè yọ́, kí ó mú un wọ inú aṣọ lọ, kí ó sì tún yí i padà sí ti tẹ́lẹ̀.
Bí ìlànà àbáláyé ṣe ń ṣe é. A máa ń gún àwọn ewé àti ẹ̀ka tútù kúnná, a ó ṣe wọ́n ní bọ́ọ̀lù tí ó tó sẹ̀ntímítà mẹ́wàá sí méjìlá, a ó sá wọn gbẹ, a sì tà wọ́n ní ọjà [S3]. A ó rẹ àwọn bọ́ọ̀lù wọ̀nyí sínú omi pẹ̀lú alkali, alkali yìí sì ni omi eérú igi (lẹ́ẹ), tí a rí gbà nípa sísẹ eérú igi líle pẹ̀lú omi láti fún wa ní potassium carbonate olómi [S3]. A ó fi ikòkò náà sílẹ̀ kí ó lè hó, nínú àwọn àkọsílẹ̀ èyí máa ń gba nǹkan bí ọjọ́ mẹ́fà sí mẹ́jọ títí dé ọ̀sẹ̀ mẹ́ta [S4].
Kẹ́mísítírì rẹ̀. Ṣíṣe tí omi aró ń hó nínú ikòkò jẹ́ iṣẹ́ bakitéríà tí kò lo afẹ́fẹ́ oxygen (anaerobic), ó sì jẹ́ àyíká ìdínkù (reducing environment). Ní àwọn ipò alkali dídínkù, indigotin tí kò lè yọ́ máa ń yí padà sí leuco-indigo, èyí tí í ṣe fọ́ọ̀mù tí ó dínkù tí ó sì lè yọ́, tí àwọ̀ rẹ̀ sì jẹ́ pọ́n-fẹ́ẹ́rẹ́-aláwọ̀-ewéko. Òwú aṣọ ń mu fọ́ọ̀mù leuco yìí láti inú àpòpọ̀ náà. Nígbà tí a bá gbé aṣọ náà sókè sínú afẹ́fẹ́, afẹ́fẹ́ oxygen àyíká ń tún leuco-indigo yí padà sí indigotin tí kò lè yọ́, èyí tí ó wá há sínú òwú aṣọ báyìí. Ìdí nìyí tí aṣọ fi ń jáde láti inú ikòkò aró Yorùbá pẹ̀lú àwọ̀ pọ́n-fẹ́ẹ́rẹ́-aláwọ̀-ewéko tí ó sì ń di búlúù bí a ti ń gbé e kọ́ sáfẹ́fẹ́, ìdí sì nìyí tí jíjinlẹ̀ àwọ̀ fi ń wáyé nípa ríbi-kí-o-tún-sá léraléra dípò kí a kàn rẹ aṣọ náà sínú rẹ̀ fún ìgbà pípẹ́ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo.
Ìṣòro ìṣàkóso. Ìwọ̀n alkalinity àti ti ìdínkù méjèèjì gbọ́dọ̀ péye, aláró kò sì ní irinṣẹ́ kankan. Ohun tí àwọn orísun kọ sílẹ̀ ni pé aláró tí ó nírìírí máa ń fojú wo àwọ̀ ìfòfó tí ó wà lórí omi aró nínú ikòkò láti mọ̀ bóyá ó ti dé [S4]. Èyí jẹ́ àkíyèsí àkọ́ṣe tí a fi ń mọ ipò redox, ó sì jẹ́ ìmọ̀ ìṣàyẹ̀wò gidi.
Ìdí tí iṣẹ́ náà fi kú. Caustic soda rọ́pò omi eérú (lẹ́ẹ) nítorí pé ó ń ṣiṣẹ́ láàárín àwọn wákàtí díẹ̀ dípò àwọn ọjọ́ tàbí ọ̀sẹ̀ tí ikòkò tí ń hó ń gbà, ó sì tún dín owó kù; ó tún jẹ́ alkali tí ó le gan-an tí ó ń ba òwú aṣọ jẹ́. Nígbà tí a dà á pọ̀ mọ́ aró àtọwọ́dá (synthetic indigo), ó mú aṣọ tí ó dára lójú ní ibi ìtajà jáde ṣùgbọ́n tí kì í tọ́ nígbà lílò, ìwópalẹ̀ àfihàn dídára yìí sì pa ilé-iṣẹ́ Abẹ́òkúta run láàárín 1937 àti 1939. A ṣe àgbéyẹ̀wò èyí ní kíkún nínú 07-arts/05-textiles ó sì dá lórí Byfield's The Bluest Hands.
Àpèjúwe kẹ́míkà. Ìtúpalẹ̀ ohun èlò tí a fi aró Yorùbá àbáláyé kùn jẹ́rìí sí wíwà indigotin pẹ̀lú 2-hydroxynaphthoquinone àti àwọn ion alumọ́nì pẹ̀lú Al³⁺, S²⁻, Na⁺ àti Fe³⁺ [S4].
Soap: saponification pẹ̀lú lẹ́ẹ potash
Ọṣẹ dúdú, black soap, láti ara ọṣẹ, soap, àti dúdú, black, bẹ̀rẹ̀ láti àwọn àwùjọ Yorùbá ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nigeria [S5]. Ṣíṣe rẹ̀ jẹ́ ìṣèmọ̀ kẹ́míkà tí a ṣàkóso rẹ̀ dáadáa, ó sì tọ́ láti ṣàpèjúwe rẹ̀ ní pàtó, nítorí pé ó jẹ́ àpẹẹrẹ tí ó ṣe kedere jùlọ nínú ìṣe Yorùbá fún ìlànà ipele méjì tí ó ní èròjà agbedeméjì tí àwọn olùṣe rẹ̀ kò lè rí.
Ipele kìíní, ṣíṣe alkali. Ohun èlò ewéko, ní pàtàkì èèpo ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbagbà, èrùn ọ̀pẹ, èèpo kòkó tàbí igi líle, ni a máa ń sá gbẹ tí a ó sì sun di eérú. A ó sẹ eérú náà pẹ̀lú omi a ó sì sẹ omi náà kí ó mọ́. Ohun tí èyí ń mú jáde ni omi eérú (lẹ́ẹ) tí ó kún fún potassium carbonate àti àwọn iyọ̀ alkali tí ó jọ mọ́ ọn [S5]. Yíyan ohun èlò tí a lò ṣe pàtàkì fún agbára omi eérú náà: eérú èèpo ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbagbà ń fúnni ní alkali tí ó lágbára púpọ̀ ju eérú èèpo kòkó lọ [S5].
Ipele kejì, saponification. A ó da omi eérú náà pọ̀ mọ́ àwọn epo ewéko, ní pàtàkì epo ekurọ́, epo pupa, òrí tàbí epo àgbọn, a ó sì gbóro rẹ̀ lórí iná. Saponification jẹ́ ìfọ́kẹ́míkà alkali (alkaline hydrolysis) ti àwọn triglyceride nínú epo, ní pípín wọn sí glycerol àti àwọn iyọ̀ potassium ti fatty acids, èyí tí í ṣe ọṣẹ [S5]. Omi eérú tí a fi potassium ṣe ń fúnni ní ọṣẹ tí ó rọ̀, èyí sì ni ìdí tí ọṣẹ dúdú àbáláyé fi sábà máa ń rọ̀ tàbí rí bí èròjà lílọ̀ dípò kí ó le koko.
Ohun tí ó jọni lójú nípa rẹ̀. Olùṣe rẹ̀ kò lè fojú rí alkali, kò lè wọ̀n ìwọ̀n agbára rẹ̀, ó sì ń ṣe ìṣe-kẹ́míkà tí ó lè bàjẹ́ ní ti gidi: alkali tí kò bá tó yóò fi epo tí kò yí di ọṣẹ sílẹ̀ ọṣẹ náà kò sì ní ṣiṣẹ́; tí ó bá sì pọ̀ jù yóò fi alkali àṣẹkù sílẹ̀ tí ọṣẹ náà yóò sì máa jó awọ ara. Ìlànà àbáláyé ń darí èyí nípa àwọn ìwọ̀n tí a là sílẹ̀ fún àwọn ohun èlò pàtó tí a pèsè ní ọ̀nà pàtó, èyí gan-an sì ni bí kẹ́mísítírì ti àkókò tí kò tíì sí irinṣẹ́ ìwọ̀n ṣe gbọ́dọ̀ ṣiṣẹ́. Ọṣẹ ìwòsàn ọṣẹ tí a ń lò nínú ìṣègùn Yorùbá, tí a mẹ́nu bà nínú file 01, jẹ́ ìlànà yìí kan náà pẹ̀lú àfikún àwọn èròjà ewéko.
Mímọ ìkòkò àti àwọn ohun èlò mìíràn
Iṣẹ́ mímọ ìkòkò jẹ́ iṣẹ́ àwọn obìnrin, tí a ń mọ láìlo kẹ̀kẹ́ amọ̀, a sì sọ nípa rẹ̀ nínú 07-arts/07. Àwọn kókó ìmọ̀-ẹ̀rọ tí ó bá èyí mu níhìn-ín ni pé àwọn ìkòkò amọ̀ dídáná (crucibles) tí a lò nínú iṣẹ́ dígí ní Igbo Olókun jẹ́ ohun tí a ṣe láti inú iṣẹ́ ìmọ̀ amọ̀, èyí tí ó so àwọn iṣẹ́ méjèèjì pọ̀ tààràtà, àti pé àwọn ẹ̀fọ́rí ìkòkò crucible tí ó lé ní 800 ni a rí gbà nínú ìwalẹ̀-ìwádìí ti 2011-2012 nìkan [S2]. Ilé-iṣẹ́ dígí nílò ilé-iṣẹ́ amọ̀ tí ó lè koju ooru gíga (refractory ceramics) tí ó lè ṣe àwọn ohun èlò tí yóò dúró nígbà tí a bá ń dáná líle léraléra pẹ̀lú dígí tí ó yọ́ nínú wọn, nítorí náà ẹ̀rí ìkòkò crucible jẹ́ ẹ̀rí nípa ìmọ̀ iṣẹ́ amọ̀ àti nípa dígí bákan náà.
Ohun tí a lè jẹ́rìí sí
Bí a ṣe sọ ọ́ ní ìpele tí àwọn irinṣẹ́ ìwádìí tì lẹ́yìn: àwọn Yorùbá yọ irin dáadáa pẹ̀lú ìmọ̀ tó péye, wọ́n ń darí kẹ́mísítírì ìdọ̀tí irin (slag) nípa mímọ̀ọ́mọ̀ po àwọn òkúta irin pọ̀ [S1]. Wọ́n ṣe dígí láti ara àwọn ohun èlò àìtóju (raw materials), kì í ṣe pé wọ́n kàn tún dígí tí a kó wọlé ṣe, wọ́n ń lo àkópọ̀ èròjà tí ó jẹ́ àrà ọ̀tọ̀ nínú Old World, láti ó kéré tán ọ̀rúndún kọkànlá, ní ìwọ̀n tí ó jẹ́ àrà ọ̀tọ̀ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, wọ́n sì ta àwọn ohun èlò náà káàkiri ìwọ̀-oòrùn Sudan [S2]. Wọ́n darí ikòkò ìdínkù alkali àti ìgbésẹ̀ saponification nípa àkíyèsí tí a kọ́ láìsí àwọn irinṣẹ́ ìwọ̀n [S3][S4][S5]. Wọ́n da idẹ nípa ìlànà ìyọ́-ìda (lost wax) dé ìpele tí kò tíì sí àríyànjiyàn lórí rẹ̀ rí, nípa lílo irin tí a kó wọlé.
Kò sí ọ̀kan nínú àwọn wọ̀nyí tí ó nílò ọ̀rọ̀ náà "tí ó tẹ̀síwájú" tàbí ìfiwé kankan pẹ̀lú Europe. Àpèjúwe ohun tí ìtúpalẹ̀ ìwádìí rí ni.