The Practitioners

Kò sí oníṣègùn Yorùbá kan ṣoṣo. Oríṣiríṣi iṣẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ló wà tí wọ́n ní ìpìlẹ̀ ìmọ̀ tó yàtọ̀, àwọn ipa ọ̀nà ìkẹ́kọ̀ọ́ tó yàtọ̀, àwọn òrìṣà olùtọ́jú tó yàtọ̀, àti àwọn agbára iṣẹ́ tó yàtọ̀, àṣìṣe tó sì wọ́pọ̀ jùlọ nínú kíkọ̀wé nípa ìṣègùn Yorùbá ni láti fún gbogbo wọn pọ̀ sí ara ẹnì kan tí a ń pè ní oníṣègùn ìbílẹ̀ tàbí, èyí tó burú jù bẹ́ẹ̀ lọ, oṣó oníṣègùn. babaláwo kan àti olùtọ́jú-egungun kò jọra ju dókítà gbogbogbò àti oníṣègùn egungun lọ: àwọn méjèèjì ló ń tọ́jú àwọn aláìsàn, kò sì fẹ́rẹ̀ẹ́ sí ohun mìíràn tí wọ́n pín nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tàbí ọ̀nà ìṣiṣẹ́ wọn.

Ìpínsísọ̀rí tí gbogbo ènìyàn tẹ́wọ́gbà ni ti Oyebola, tí a tẹ̀jáde nínú Social Science & Medicine ní ọdún 1980, èyí tí ó sì tọ́ka sí ẹ̀ka méje [S1]. Àkópọ̀ ti àwùjọ àti ètò ìpínsísọ̀rí náà wà nínú Medicine and Healing. Ohun tí ó tẹ̀lé e níhìn-ín ni ètò inú àwọn iṣẹ́ náà: ohun tí ẹnì kọ̀ọ̀kan mọ̀, bí ìmọ̀ náà ṣe ń wọ inú wọn lọ, àti bí wọ́n ṣe ń ṣàkóso ara wọn.

Àwọn ẹ̀ka iṣẹ́ àkànṣe

Babaláwo, baba àwọn awo. Iṣẹ́ àkànṣe rẹ̀ àkọ́kọ́ ni dídá ifá, ipa ìṣègùn rẹ̀ sì jẹyọ látinú rẹ̀ dípò kí ó ṣáájú rẹ̀. Ó ń ṣàwárí ohun tí ó ṣe aláìsàn àti ìdí rẹ̀, èyí tí ó lè ní nínú ohun tí ó fa àìsàn láti ẹ̀yìn ara, ó ń pàṣẹ ẹbọ tàbí ètùtù tí a nílò, ó sì ń kọ tàbí tọ́ka aláìsàn sí àwọn èròjà oògùn. Ohun tí ó mú un ṣe pàtàkì nínú ìṣègùn ni pé àkójọ Ifá fúnra rẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìmọ̀ ewéko àti ìtọ́jú nínú ẹsẹ Ifá, nítorí náà ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ nínú ẹsẹ ifá jẹ́ ìkẹ́kọ̀ọ́ nínú ìmọ̀ èròjà oògùn pẹ̀lú. Ifá fúnra rẹ̀ jẹ́ 05-ifa; lílo dídá ifá fún àyẹ̀wò àìsàn wà ní file 04.

Oníṣègùn, oníṣègùn tòótọ́, ní tààràtà ẹni tí ó ni ṣíṣe-oògùn [S1][S2]. Èyí ni amòye nínú pípèsè àti lílo oògùn. Òun ni ẹni tí Hallen àti Sodipo bá ṣiṣẹ́ nípa ìmọ̀-ọ̀rọ̀ tí Buckley sì bá ṣiṣẹ́ nípa ìmọ̀ àṣà ènìyàn, àti níbi tí apá yìí bá ti tọ́ka sí àlàyé tí olùṣe fúnra rẹ̀ ṣe nípa ìmọ̀ tàbí àìsàn, ó sábà máa ń túmọ̀ sí oníṣègùn kan.

Adáhunṣe. Ìyàtọ̀ tí Oyebola fà yọ ni pé adáhunṣe kọ́ ìmọ̀ náà fúnra rẹ̀ dípò kí ó jẹ́ nípasẹ̀ ìkọ́ṣẹ́ fún ìgbà pípẹ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ olùkọ́ [S1][S2]. Ní ti gidi, a máa ń lo àwọn ọ̀rọ̀ náà láìsí ìhámọ́ tí wọ́n sì ń bọ́ sínú ara wọn, olùkàwé kò sì gbọdọ̀ retí pé ààlà náà yóò fẹsẹ̀ múlẹ̀ gbọn-in ní ìlú èyíkéyìí. Ìyàtọ̀ tí ó ṣẹ́kù ni láàárín ìmọ̀ tí a kọ́ lábẹ́ ọ̀gá kan fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún àti ìmọ̀ tí a kójọ ní ọ̀nà mìíràn, ìyàtọ̀ yẹn sì ṣe pàtàkì fún àwọn olùṣiṣẹ́ fúnra wọn nítorí àwọn ìdí tí a sọ ní ìsàlẹ̀ yìí.

Olóògùn, ẹni tí ó ni oògùn. A máa ń lò ó ní gbígbòòrò ju oníṣègùn lọ, ní pàtàkì fún àwọn olùṣiṣẹ́ tí wọ́n tún jẹ́ àwọn àwòrò tàbí ọmọ ẹgbẹ́ [S2].

Aláṣọtẹ́lẹ̀, aríran tàbí aláfọ̀ṣẹ, ẹni tí ọ̀nà àyẹ̀wò rẹ̀ kì í ṣe ètò dídá ti Ifá [S1].

Olóòṣà tàbí abọ́rè, àwòrò òrìṣà, ẹni tí ìmọ̀ ìwòsàn rẹ̀ rọ̀ mọ́ òrìṣà pàtó kan àti àwọn àìsàn tí òrìṣà náà ń darí [S1]. Ìpínlẹ̀ náà tẹ̀lé ètò, kì í ṣe lásán: Ọ̀sanyìn ló ni ìmọ̀ àwọn ewé, Ṣọ̀pọ̀nnà àti Ọbalúayé ló ni ìmọ̀ ṣọ̀npọ̀nná àti àwọn àìsàn awọ ara tí ń hù jáde, Ọ̀ṣun ló ni ìmọ̀ ọmọ bíbí àti ìlera àwọn ọmọdé. 06-orisa ló ń tọ́jú àwọn wọ̀nyí.

Àwọn eléwé-ọmọ. Ẹ̀ka Oyebola fún àwọn amòye oògùn ìbílẹ̀ jẹ́ ìpín iṣẹ́ gidi dípò kí ó jẹ́ fún ìrọ̀rùn ìpínsísọ̀rí [S1]. Ẹni tí ó mọ ibi tí ewéko ń hù sí, ìgbà tí ó yẹ láti já a àti bí a ṣe ń tọ́jú rẹ̀ kò sábàá jẹ́ ẹni tí ń kọ ọ́ sílẹ̀ fún lílo, àti pé ṣọ́ọ̀bù eléwé-ọmọ ní ọjà jẹ́ ètò kan tí ó ní ìmọ̀ àkànṣe ti ara rẹ̀, ìmọ̀ okòwò ti ara rẹ̀ àti ètò ọrọ̀-ajé tirẹ̀. Àwọn obìnrin ló pọ̀ jù nínú rẹ̀.

Àwọn oníṣẹ́ àkànṣe fún ara. Àwọn olùtọ́jú-egungun ìbílẹ̀, tí a sọ̀rọ̀ wọn nínú file 05. Àwọn oníṣègùn ọpọlọ ìbílẹ̀, file 06. Àwọn olùgbẹ̀bí ìbílẹ̀, file 07. Àti olola, amòye nínú kíkọ là, ẹni tí iṣẹ́ rẹ̀ ní nínú ìkọlà, kíkọ ilà ojú (ilà) àti gbígbẹ́ ara [S1].

Ẹ̀ka tí ń ya àwọn ènìyàn lẹ́nu. Ẹgbẹ́ keje ti Oyebola ni àwọn àfáà, àwọn onímọ̀ ẹ̀sìn Mùsùlùmí tí ń ṣe ìwòsàn ti ẹ̀sìn Lárúbáwá títí kan tíra kíkọ àti hantu mimu, àti àwọn àlàdúrà, àwọn oníwòsàn ẹ̀mí ti ẹ̀sìn Kristẹni [S1]. Fífi wọ́n sínú ìpínsísọ̀rí àwọn oníṣègùn ìbílẹ̀ Yorùbá kì í ṣe àṣìṣe ìpín láti ọwọ́ ònkọ̀wé. Ó ń fi bí àwọn aláìsàn ṣe ń lò wọ́n hàn gan-an: àwọn olùṣiṣẹ́ wọ̀nyí wà nínú ọjà kan náà, àwọn ènìyàn kan náà ló ń bẹ̀ wọ́n wò, nígbà púpọ̀ lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ fún àìsàn kan náà, wọ́n sì ń díje fún àwọn oníbàárà kan náà. Àkọsílẹ̀ èyíkéyìí tí ó bá ka ìṣègùn Yorùbá sí ètò tí a sé mọ́ ti ṣáájú-Lárúbáwá àti ṣáájú-Kristẹni ń ṣe àpèjúwe ohun tí kò sí mọ́ láti ọjọ́ pípẹ́ sẹ́yìn.

Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àti ìkọ́ṣẹ́

Ọ̀nà tí ó gbilẹ̀ jùlọ ni ìkọ́ṣẹ́ lábẹ́ ọ̀gá kan fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, àwọn àbùdá rẹ̀ sì wà bẹ́ẹ̀ kọjá àwọn ẹ̀ka iṣẹ́ àkànṣe náà.

Gbígbé pọ̀. Ọmọ-iṣẹ́ máa ń gbé nínú àgbàlá ọ̀gá rẹ̀. Èyí kì í ṣe nǹkan lásán sí ọ̀nà ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ náà. Ohun tí a ń kọ́ni ní nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun tí a kò lè sọ ní gbayawu: bí ewéko ṣe gbọdọ̀ rí nígbà tí ó bá tọ́ láti já a, ohun tí àwọ̀ aláìsàn ń fi hàn, iye tí ó tó nínú nǹkan kan. Irú ìmọ̀ bẹ́ẹ̀ ń tan kálẹ̀ nípa wíwà papọ̀ fún ìgbà pípẹ́, kì í sì í ṣe nípa kíkọ́ni lásán.

Gígùn àkókò. Ó gùn, a sì ń wọ̀n ọ́n ní ọdún dípò oṣù. Fún Ifá, ìkẹ́kọ̀ọ́ náà gùn gan-an, ó ń tó ẹ̀wádún kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ nínú àwọn àkọsílẹ̀ kan, nítorí pé àkójọ ìmọ̀ tí a gbọ́dọ̀ kọ́ sórí pọ̀ púpọ̀; 05-ifa sọ nípa èyí. Ìkẹ́kọ̀ọ́ ewé àti egbò kúrú ju bẹ́ẹ̀ lọ ṣùgbọ́n a ṣì ń wọ̀n ọ́n ní ọdún.

Sísanwó nípa iṣẹ́ ṣíṣe. Ọmọ-iṣẹ́ ń ṣiṣẹ́: kíkójọ, lílọ̀, rírù, ṣíṣe iṣẹ́ oko fún ọ̀gá. Ètò ọrọ̀-ajé ti àdéhùn náà ni pé ọ̀gá ń rí iṣẹ́ gbà tí ọmọ-iṣẹ́ sì ń gba ìmọ̀, àìdọ́gba náà sì jẹ́ mọ̀ọ́mọ̀ ṣe bẹ́ẹ̀, níwọ̀n bí ìmọ̀ tí a tú jáde ní kùtùkùtù jù ń pàdánù iye rẹ̀ fún olùdimú.

Fífúnni ní ìpele-ìpele. A kì í fúnni ní ìmọ̀ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo. A máa ń tú u sílẹ̀ bí ọmọ-iṣẹ́ bá ṣe ń fi ìfọkàntán hàn, àwọn ohun tó sì níye lórí jù lọ máa ń gbẹ̀yìn tàbí kí a fi pamọ́ fún ẹni tí a yàn láti jẹ àrólé nìkan. Èyí jẹ́ ìhùwàsí tó bọ́ sọ́tọ̀ sí òtítọ́ náà pé ìmọ̀ ni gbogbo ohun ìní oníṣẹ́, ó sì ní àbájáde tó ní àkọsílẹ̀: àwọn ohun ìmọ̀ máa ń bá àwọn ọ̀gá kú tí wọn kò bá yan àrólé lásìkò.

Ìran. Púpọ̀ nínú ìgbélélọ ìmọ̀ ló ń wáyé láàárín àwọn ìdílé, àwọn iṣẹ́ pàtó kan sì jẹ́ ohun àjogúnbá. Àkọsílẹ̀ wà ní pàtàkì pé iṣẹ́ mímọ egungun ń kọjá láti ìran kan sí òmíràn láàárín àwọn ìdílé, láìsí ètò ìkẹ́kọ̀ọ́ fọ́mọ̀lì kankan lẹ́yìn ìran yẹn [S3]. Àwọn olùmọ-egungun ti Nigerian tí Onyemaechi àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ kẹ́kọ̀ọ́ nípa wọn gba àwọn ọgbọ́n-iṣẹ́ wọn nípasẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́-iṣẹ́ àìjẹ́-fọ́mọ̀lì láti ọ̀dọ̀ àwọn mọ̀lẹ́bí àti àwọn mẹ́ńbà ìdílé [S4]. Èyí sọ ìdílé di ẹ̀ka tí ó ni iṣẹ́ náà, èyí tí ó ṣe pàtàkì fún àríyànjiyàn lórí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú file 05, nítorí kò sí ilé-ẹ̀kọ́ láti fúnni ní ẹ̀rí-ìdánimọ̀ bẹ́ẹ̀ sì ni kò sí kọrikúlọ́mù láti túnṣe.

Èròjà ìtẹ̀bọ̀ṣẹ́. Fún àwọn iṣẹ́ pàtó tí ó so mọ́ òrìṣà, àti ní pàtàkì fún babaláwo àti oníṣègùn lábẹ́ Ọ̀sanyìn, ìkẹ́kọ̀ọ́ ní ìtẹ̀bọ̀ṣẹ́ nínú, a sì ń di apá kan nínú ìmọ̀ náà mú lábẹ́ àdéhùn àṣírí. Níbi tí abala yìí bá ti dé orí ohun tí ó jẹ́ ti àwọn tí a tẹ̀ bọṣẹ́ nìkan ní tòótọ́, ó sọ bẹ́ẹ̀ dípò kí ó kún àlàfo náà. Ìwé Ewé ti Verger jẹ́ àkójọpọ̀ tí a tẹ̀ jáde tó tóbi jù lọ ti àwọn ohun ewéko àti ọfọ̀ tí ó ní ìkálọ́wọ́kò tẹ́lẹ̀, wíwà rẹ̀ fúnra rẹ̀ sì jẹ́ kókó àríyànjiyàn láàárín àwọn oníṣẹ́, tí a jíròrò nínú file 03.

Bí a ṣe ń gbé ìmọ̀ kalẹ̀ láìsí kíkọ̀wé

Ètò náà ṣiṣẹ́ fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún láìsí ìmọ̀-kíkà-àti-kíkọ, àwọn ọ̀nà tí ó sì ń lò láti mú kí ìmọ̀ dúró gbinrin yẹ láti dárúkọ, nítorí pé àwọn ni ìdí tí àṣà náà fi ní àwòrán pàtó tí ó ní yìí.

Ẹsẹ. Fún Ifá, a di àkójọ náà mú gẹ́gẹ́ bí àkọ́sórí ẹsẹ tí ó so mọ́ 256 odù, èyí tí ń ṣiṣẹ́ bí ètò ìtọ́kasí lórí àwọn ohun náà. 05-ifa ṣe àgbéyẹ̀wò ìṣirò àti ìrísí ìrántí náà, pẹ̀lú yíya àwọn ohun tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ sọ́tọ̀ dáradára kúrò lára àwọn àṣejù àfẹnusọ gbajúmọ̀.

Orúkọ. Fún àwọn ewéko, orúkọ fúnra rẹ̀ ló ru ẹrù ìrántí, nítorí pé ọfọ̀ náà máa ń lo àwada-ọ̀rọ̀ pẹ̀lú rẹ̀ [S5]. Oníṣẹ́ tí ó bá rántí orúkọ náà ní àmúró sí ìlò rẹ̀. Èyí ni àbùdá pàtàkì kan ṣoṣo tó yàtọ̀ jù lọ nínú ìrántí ìmọ̀-òògùn ti Yoruba, òun sì ni kókó inú file 03.

Òwe àti àgbékalẹ̀ ọ̀rọ̀. Àwọn gbólóhùn kúkúrú tí ń wà pẹ́ títí nínú ìgbélélọ ju àwọn àlàyé lọ.

Àfihàn. Ìkẹ́kọ̀ọ́-iṣẹ́ nílé tí a mẹ́nubà lókè, èyí tí ó ru gbogbo ohun tí àwọn ọ̀nà àfẹnusọ kò lè gbé.

Àbùkù àwọn ọ̀nà wọ̀nyí ni pé a kò to ìmọ̀ náà ní ọ̀nà kankan tí yóò gbà fàyè gba àtúnyẹ̀wò tó létò. Kò sí àkọsílẹ̀ ohun tí a ti dán wò, kò sí àkọsílẹ̀ àwọn ìkùnà, kò sì sí ọ̀nà tí àbájáde tí kò yọrí sí rere ti oníṣẹ́ kan fi lè dé ọ̀dọ̀ òmíràn. Àìsí yẹn ni ìdí nínú ètò tí àṣà náà fi ń kó àwọn ìpèníjà ìgbéraga jọ tí ẹnì kankan kò tíì wà ní ipò láti yẹ̀ wò rí, ó sì jẹ́ àlàyé tí ó lágbára jù fún àìdọ́gba àṣà náà ju ẹ̀sùn èyíkéyìí nípa gbígbà-gbọ́ lásán lọ.

Ìlànà ìwà rere ti iṣẹ́

Ètò ìlànà ìwà rere gidi wà, a sì ń fi ìbúra, òrìṣà, àti àwùjọ àwọn oníṣẹ́ mú un ṣẹ dípò ẹ̀ka ìjọba èyíkéyìí.

Àṣírí. Ojúṣe tó gbajúmọ̀ jù lọ. A kò gbọdọ̀ tú ìmọ̀ síta lẹ́yìn ojú-ọ̀nà tí ó yẹ fún un, èyí tí ó jẹ́ ìlànà iṣẹ́ tí ó ní kókó ọrọ̀-ajé tí ó hàn kedere àti àgbékalẹ̀ ètò ẹ̀sìn tí ó jẹ́ gidi bákan náà.

Ìbúra. Ìtẹ̀bọ̀ṣẹ́ ní àwọn ẹ̀jẹ́ nínú tí a mọ̀ pé ríré wọn kọjá máa ń fa àbájáde láti ọ̀run wá, èyí sì ni ìjìyà tí ń ṣiṣẹ́ níbi tí kò ti sí àṣẹ fífúnni ní ìwé-àṣẹ.

Èèwọ̀ lórí ìṣenilọ́ṣẹ́, àti àwọn ààlà rẹ̀. Àwọn oníṣẹ́ máa ń ya oògùn tí a lò fún ìwòsàn sọ́tọ̀ kúrò lára oògùn tí a lò fún ìpalára, ìyàtọ̀ náà sì ṣe pàtàkì nínú ìwà rere fún wọn bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé méjèèjì jẹ́ oògùn tí méjèèjì sì ń lo àwọn ohun èlò kan náà. Ẹni tí ń ṣe èkejì kì í ṣe iṣẹ́ ọ̀tọ̀, èyí tí ó jẹ́ ìdí tí ẹ̀sùn iṣẹ́ ìpalára fi ń tàn káàkiri láàárín àwùjọ àwọn oníṣẹ́ àti ìdí tí ètò orúkọ rere tí a ṣàpèjúwe nísàlẹ̀ fi ṣe pàtàkì púpọ̀.

Àwọn ìlànà ìsanwó. A máa ń sanwó fún ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò àti ìmúrasílẹ̀ oògùn, ìsanwó sì jẹ́ ara àṣeyọrí ìtọ́jú náà gẹ́gẹ́ bí àlàyé oníṣẹ́ dípò kí ó jẹ́ iye owó rẹ̀ lásán. Ìfipámúnilówó lọ́wọ́ àwọn tí ọ̀fọ̀ ṣẹ̀ jẹ́ ìwà àbùkù tí a mọ̀ tí a sì kọ sílẹ̀ nínú ìtàn, ní pàtàkì nínú àwọn àkọsílẹ̀ nípa àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ṣọ̀pọ̀nnà tí wọ́n ń jogún dúkìá àwọn tí àrùn ìgbóná pa tí wọ́n sì ń gba owó lọ́wọ́ àwọn mọ̀lẹ́bí fún àwọn ètò ìwẹ̀nùmọ́ [S6]. Wíwà tí irú àwọn àkọsílẹ̀ bẹ́ẹ̀ wà nínú àkọsílẹ̀ Yoruba gẹ́gẹ́ bí ẹ̀sùn, tí kì í ṣe nínú àwọn orísun amúnisìn nìkan, ń sọ fún ọ pé ìlànà náà jẹ́ gidi àti pé a tẹ̀ ẹ́ lójú.

Bí a ṣe ń fìdí ìmọ̀ múlẹ̀ láàárín àwọn oníṣẹ́

Èyí ni ìbéèrè tí olùkà òde-òní fẹ́ kí a dáhùn jù lọ àti èyí tí ìdáhùn olóòótọ́ sí i jẹ́ aláìpé jù lọ.

Orúkọ rere ni ọ̀nà àkọ́kọ́. Ipò oníṣẹ́ sinmi lórí àwọn ẹjọ́ tí a mọ̀ nínú àwùjọ. Èyí jẹ́ àmì gidi, níwọ̀n bí oníṣẹ́ tí àwọn aláìsàn rẹ̀ ń kú ní gbogbo ìgbà yóò pàdánù àwọn oníbàárà, ó sì jẹ́ àmì tí kò lágbára, nítorí pé ìwọ̀n àwọn tí ń rí ìwòsàn fúnrawọn nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àìsàn pọ̀ tó láti gbé orúkọ rere dúró fúnra rẹ̀.

Ìran jẹ́ ẹ̀rí ìdánimọ̀. Ẹni tí o kẹ́kọ̀ọ́ lábẹ́ rẹ̀, àti fún ìgbà tí ó tó, ni ohun tí ó súnmọ́ ìfọwọ́sí ẹ̀rí-ìdánimọ̀ jù lọ tí ètò náà ní, èyí sì ni ìdí tí ìyàtọ̀ láàárín oníṣègùn / adáhunṣe fi ṣe pàtàkì fún àwọn oníṣẹ́ kódà níbi tí a kò ti fòye mọ̀ ọ́n dáradára nínú ìlò [S1]. Ẹni tí ó kẹ́kọ̀ọ́ lábẹ́ ọ̀gá tí a mọ̀ dáadáa fún ọ̀pọ̀ ọdún ń sọ̀rọ̀ nípa orísun ìmọ̀ rẹ̀, orísun sì ni ohun tí ó dúró gẹ́gẹ́ bí ìwé-ẹ̀rí.

Àyẹ̀wò láàárín àwọn oníṣẹ́. Àwọn oníṣẹ́ máa ń ṣàyẹ̀wò ara wọn, iṣẹ́ orí-pápá Hallen àti Sodipo sì ni ẹ̀rí tí ó dára jùlọ pé wọ́n ń ṣe bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìlànà tí a ṣàlàyé yékéyéké dípò kí wọ́n kàn gbẹ́kẹ̀ lé èrò ọkàn lásán. Àwọn oníṣègùn wọn máa ń ya ohun tí wọ́n mọ̀ fúnra wọn sọ́tọ̀ kúrò nínú ohun tí wọ́n gbọ́ lẹ́nu ẹlòmíràn, wọ́n ń lo àwọn ìwọ̀n tí ó yàtọ̀ fún méjèèjì, wọ́n sì sọ ọ́ kedere pé ẹ̀tọ́-ọ̀rọ̀ tí a gbà láti ọ̀dọ̀ ẹlòmíràn jẹ́ àgbọ́sọ títí di ìgbà tí ẹni tí ó gbọ́ ọ yóò fi lè dán an wò [S7]. Nígbà tí a bá fi èyí sílò lórí ìdájọ́ iṣẹ́, èyí túmọ̀ sí pé oníṣẹ́ kò ní gba ọ̀rọ̀ ẹlòmíràn nípa àpòpọ̀ egbòogi lórí àṣẹ lásán: ó ń kà á sí ìgbàgbọ́, ohun tí a gbàgbọ́, títí tí lílò tí òun fúnra rẹ̀ lò ó yóò fi yí i padà. Ìyẹn jẹ́ ìlànà ìfìdí-òtítọ́-múlẹ̀ gidi, a sì sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ nínú file 04.

Ohun tí ó kù. Kò sí àfiwé tí a darí, kò sí àkọsílẹ̀ àwọn àbájáde kọjá àwọn oníṣẹ́ gbogbo, kò sí ọ̀nà kankan tí ìjákulẹ̀ fi ń di ohun tí gbogbo ènìyàn mọ̀, kò sì sí àjọ kankan tí ó lè yọ ẹnikẹ́ni kúrò nídìí iṣẹ́. Ìfìdí-òtítọ́-múlẹ̀ tí ó wà ń ṣiṣẹ́ lórí orúkọ rere ẹnìkọ̀ọ̀kan àti ìrírí ẹnìkọ̀ọ̀kan. Kò lè ṣàwárí ìtọ́jú tí ń jákulẹ̀ díẹ̀díẹ̀, tí kì í sábà jákulẹ̀, tàbí tí ó jákulẹ̀ ní àwọn ọ̀nà tí a lè sọ pé ó wá látàrí àibikita aláìsàn fún apá ti ètò ètùtù. Èyí ni àlàfo pàtó tí àwọn ẹ̀kọ́ nípa àbájáde ń kún, òun sì ni ìdí tí àwọn ìwé nípa sísẹ́ egungun àti àìsàn wèrè nínú files 05 àti 06 fi ń sọ àwọn ohun tí kò sí iye ìfohùnṣọ̀kan àwọn oníṣẹ́ tí ó lè fi lélẹ̀ fún wa.

Àkíyèsí lórí àwọn iye. Ipò ìṣàkóso àti fífúnni ní ìwé-àṣẹ ní Nàìjíríà òde-òní, títí kan àwọn àjọ ìforúkọsílẹ̀, wà nínú file 12. Ohun tí ó yẹ láti sọ níhìn-ín ni pé iye àwọn oníṣẹ́ pọ̀ púpọ̀, a kò ka iye wọn tán, ìpín púpọ̀ nínú àwọn ènìyàn sì ń lọ sọ́dọ̀ wọn fún ìtọ́jú, nítorí náà àwọn ìbéèrè nípa ìfìdí-òtítọ́-múlẹ̀ kì í ṣe ọ̀rọ̀ ẹ̀kọ́ lásán.

Akọ-tàbí-abo

Àwọn ẹ̀ka-iṣẹ́ pàtó wọ̀nyí pín sí ti akọ tàbí abo ṣùgbọ́n kì í ṣe bákan náà ní gbogbo ibi, a sì gbọ́dọ̀ kọ́ bí ètò náà ṣe rí ní ẹ̀ka-iṣẹ́ kọ̀ọ̀kan.

Babaláwo jẹ́ ọkùnrin ní pàtàkì jùlọ, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyánífá, àwọn obìnrin tí a tẹ̀ bọ Ifá, wà, tí ipò wọn sì jẹ́ ohun tí a ń buniṣu lẹ́yìn nínú àṣà tí a sì ń jiyàn lé lórí láàárín iṣẹ́ ní Nàìjíríà àti ti àwọn tó wà lókè-òkun; 05-ifa àti 18-women sọ̀rọ̀ lórí èyí. Àwọn agbẹ̀bí ìbílẹ̀ jẹ́ obìnrin ní pàtàkì jùlọ. Títà ewé-egbò jẹ́ iṣẹ́-òwò àwọn obìnrin ní pàtàkì. Títún-egungun-ṣe jẹ́ ti àwọn ọkùnrin ní pàtàkì. Iṣẹ́ oyè àlùfáà Ọ̀ṣun's àti ìwòsàn tí ó rọ̀ mọ́ ọn jẹ́ ti obìnrin jùlọ.

Àgbéyẹ̀wò-ọ̀rọ̀ Oyewumi nínú The Invention of Women ṣe pàtàkì níhìn-ín gẹ́gẹ́ bí ìkìlọ̀ dípò kí ó jẹ́ àbájáde ìwádìí nípa ètò ìṣègùn ní pàtó: àsọyé rẹ̀ ni pé àwọn ìpín sí akọ tàbí abo tí a lò láti ṣàpèjúwe ètò àwùjọ Yorùbá jẹ́ èyí tí ìtumọ̀ àwọn amúnisìn àti àwọn onímọ̀ fipá gbé kà wọ́n lórí ní tòótọ́ dípò ohun tí a bá nílẹ̀, àti pé ipò ẹ̀gbọ́n-àbúrò dípò ẹ̀yà-ìbálòpọ̀ ni ìlànà ìṣètò fún àjọṣepọ̀ àwùjọ Yorùbá [S8]. Bóyá èyí wúlò fún àwọn iṣẹ́ ìṣègùn ní pàtó kò tíì jẹ́ ohun tí a dán wò ní tààràtà, níwọ̀n bí olùkòjọ yìí ti lè mọ̀, àwọn orísun tí ń ṣàpèjúwe àwọn ẹ̀ka-iṣẹ́ tí a pín sí akọ tàbí abo sì jẹ́ èyí tí a kọ lẹ́yìn àkókò tí àgbéyẹ̀wò-ọ̀rọ̀ rẹ̀ dá lé lórí ní pàtàkì. Òtítọ́ inú ipò yìí ni pé a ṣe àkọsílẹ̀ pípín sí akọ tàbí abo ní ayé òde-òní, ṣùgbọ́n a kò ṣe àkọsílẹ̀ ìjìnlẹ̀ ìtàn rẹ̀, iṣẹ́ Oyewumi sì jẹ́ ìdí láti ṣọ́ra nípa rírò pé ètò ìsinsìnyí jẹ́ ohun àtijọ́. 09-social/03-gender ṣe àgbéyẹ̀wò ọ̀rọ̀ náà dáradára. Ìgbẹ́kẹ̀lé lórí ìpínrọ̀ yìí: a ń jiyàn lé lórí.

Àwọn Orísun [S1] D. D. O. Oyebola, "Traditional medicine and its practitioners among the Yoruba of Nigeria: a classification," Social Science & Medicine. Part A 14, no. 1 (1980), pp. 23-29. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7367914/ àti https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0271712380906781 Orísun fún àwọn ẹ̀ka méje náà: babaláwo; oníṣègùn tàbí adáhunṣe; aláṣọtẹ́lẹ̀; olóòṣà tàbí abọ́rè; àwọn eléwé-ọmọ tàbí àwọn oníṣègùn ìbílẹ̀ tí ń ta egbòogi; àwọn olùgbéṣẹ́-pàtó tí wọ́n ní nínú àwọn olùṣegun-egungun, àwọn oníṣègùn ọpọlọ ìbílẹ̀, àwọn agbẹ̀bí àti olóola; àti àwọn àkópọ̀ àfikún ti àáfáà àti àlàdúrà. [S2] Nípa oníṣègùn gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó ní oògùn, olóògùn gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ gbòòrò fún olùṣe-iṣẹ́ tí ó tún sábà máa ń jẹ́ àlùfáà tàbí ọmọ ẹgbẹ́ oògùn, àti adáhunṣe gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó kọ́ṣẹ́ fúnra rẹ̀: Wikipedia, "Yorùbá medicine," https://en.wikipedia.org/wiki/Yor%C3%B9b%C3%A1_medicine, tí ń ṣe àkópọ̀ Buckley àti Oyebola. [S3] A. A. Dada, W. Yinusa àti S. O. Giwa, "Review of the practice of traditional bone setting in Nigeria," African Health Sciences 11, no. 2 (June 2011), pp. 262-265. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21857859/ PMCID PMC3158503. Ó ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn ìwé ìwádìí àtìbẹ̀rẹ̀ tí a tẹ̀jáde mọ́kànlélọ́gbọ̀n; orísun fún àbájáde pé orísun iṣẹ́ náà kò ṣe kedere, pé àwọn olùṣe-iṣẹ́ náà ń gbé e láti ìran dé ìran, àti pé kò sí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ fífẹsẹ̀múlẹ̀ fún àwọn olùṣegun-egungun. [S4] N. O. Onyemaechi, I. U. Itanyi, P. O. Ossai àti E. E. Ezeanolue, "Can traditional bonesetters become trained technicians? Feasibility study among a cohort of Nigerian traditional bonesetters," Human Resources for Health 18, no. 1 (20 March 2020), article 24. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32197617/ PMCID PMC7085192. Àwùjọ àfojúsùn méjì pẹ̀lú àwọn olùṣegun-egungun ìbílẹ̀ márùn-ún àti àwọn oníṣẹ́-abẹ egungun mẹ́jọ ní Enugu; orísun fún àbájáde pé àwọn olùṣegun-egungun kọ́ ọgbọ́n iṣẹ́ wọn nípa kíkọ́ṣẹ́ láìjẹ́ ti gbàngbà láti ọ̀dọ̀ àwọn mọ̀lẹ́bí àti àwọn ará ilé, wọ́n sì mọyì àìgbọdọ̀màmáṣe láti sọ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ di fífẹsẹ̀múlẹ̀. [S5] Anthony D. Buckley, Yoruba Medicine (Oxford: Clarendon Press, 1985), lórí àwọn ọfọ̀ egbòogi tí ń lo àwàdà-ọ̀rọ̀ tí ó jọ fífọ̀rọ̀ṣeré láti pe àwọn àkànṣe agbára àwọn ewéko tí orúkọ ewéko náà ń tọ́ka sí, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣe àkópọ̀ rẹ̀ ní https://en.wikipedia.org/wiki/Yor%C3%B9b%C3%A1_medicine [S6] Abiodun Akeem Oladiti, Samuel Idowu Ajibade àti Gbemisola Mary Oyewale, "The Sopona Pandemic among the Yoruba of West Africa: Local Interpretations and Colonial Interventions," West Bohemian Historical Review 12, no. 2 (2022), pp. 249-... https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-ee13ad8d-5dfa-4895-bd3d-78e72487e853 Ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àkọsílẹ̀: https://naos-be.zcu.cz/server/api/core/bitstreams/167fb662-35c6-429f-a53f-edb79aa0506c/content Tí ń ròyìn, ní títọ́ka sí I. O. Albert, "Fighting 'Bad Medicine': The Ban of Sopono Cultism in Colonial Southwest Nigeria," The Nigerian Field 71 (2006), pp. 3-23, pé àwọn abọ̀rìṣà Ṣọ̀pọ̀nnà jogún ohun-ìní àwọn olóògbé tí àrùn ìgbóná pa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀tọ́ wọn, tí wọ́n sì ń gbá owó síwájú sí i mọ́ àwọn mọ̀lẹ́bí lọ́wọ́ lábẹ́ àgàbàgebè àwọn ètùtù ìwẹ̀nùmọ́ ní àwọn ìgbà mìíràn. [S7] Barry Hallen àti J. Olubi Sodipo, Knowledge, Belief, and Witchcraft: Analytic Experiments in African Philosophy, pẹ̀lú ọ̀rọ̀-ìṣáájú láti ọwọ́ W. V. O. Quine (London: Ethnographica, 1986; Stanford: Stanford University Press, Mestizo Spaces series, 1997), ISBN 0-8047-2822-4. Ìwádìí orí-pápá ti ìmọ̀-ọ̀rọ̀ tí a ṣe pẹ̀lú oníṣègùn lórí àwọn ọ̀rọ̀ náà mọ̀ / ìmọ̀ àti gbàgbọ́ / ìgbàgbọ́ àti lórí àjẹ́. A tọpinpin rẹ̀ ní kíkún nínú fáìlì 04. [S8] Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí, The Invention of Women: Making an African Sense of Western Gender Discourses (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1997). Ó jiyàn pé akọ-tàbí-abo kò jẹ́ ìpìlẹ̀ ìṣètò fún àwùjọ Yorùbá ṣáájú ìgbà amúnisìn, bí kò ṣe ipò àgbà, àti pé àwọn ẹ̀ka akọ-tàbí-abo tí a lò nínú ìmọ̀ ẹ̀kọ́ jẹ́ ohun tí àwọn àgbékalẹ̀ ìtumọ̀ ti Ìwọ̀-Oòrùn gbé kà wọ́n lórí. A tọ́ka sí i níhìn-ín bí ìkìlọ̀ nípa ìjìnlẹ̀ ìtàn ti pípín iṣẹ́ ìṣègùn nípa akọ-tàbí-abo, kì í ṣe bí àbájáde nípa iṣẹ́ ìṣègùn fúnra rẹ̀, èyí tí iṣẹ́ náà kò sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ ní tààràtà.