Òwe on Ìwà: Character as Being
Fifty-eight Yorùbá proverbs on character, presented with the original, a literal gloss, a named translation, and the situation each is spoken in.
intermediatehigh·
Loading…
Fifty-eight Yorùbá proverbs on character, presented with the original, a literal gloss, a named translation, and the situation each is spoken in.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ìwà ni ìwà, ọ̀rọ̀ náà sì fìdí múlẹ̀ lórí ọ̀rọ̀-ìṣe wà, láti wà láàyè, nítorí náà òwe nípa ìwà jẹ́ òwe nípa ohun tí ènìyàn jẹ́ nígbà gbogbo pẹ̀lú. Àkójọ yìí kó àwọn òwe méjìdínlọ́gọ́ta jọ níbi tí ìwà ti jẹ́ kókó ọ̀rọ̀: ipa tí ó ń kọ lórí àyànmọ́, bóyá a lè fi pamọ́, ibi tí ó ti wá, àti ohun tí ń ṣẹlẹ̀ sí ẹni tí ó ní ẹwà tàbí owó láìní ìwà. Èrò Yorùbá tí ó fìdí múlẹ̀ nínú gbogbo wọn ni pé ìwà kì í ṣe ohun ọ̀ṣọ́ lásán lórí ayé ènìyàn bí kò ṣe ohun tí ń pinnu bí ayé náà yóò ṣe rí.
A mú àwọn òwe náà wá láti inú àwọn àkọsílẹ̀ àti ìyípadà èdè Owomoyela [S1] àyàfi bí a bá dárúkọ orísun mìíràn. Àwọn àkíyèsí ìlò tí Owomoyela fi sínú àkámọ́ ni ìpìlẹ̀ fún àwọn ìlà Ìgbà tí a ń lò ó; níbi tí àwọn ọ̀rọ̀ àkíyèsí náà bá ti jẹ́ tirẹ̀ gangan, a fà á yọ bí ó ṣe kọ ọ́. Ohunkóhun tí a sàmì sí gẹ́gẹ́ bí ti olùkójọ jẹ́ ti àkójọpọ̀ yìí fúnra rẹ̀, ìfọwọ́sọ̀yà rẹ̀ kò sì lágbára púpọ̀.
Owomoyela tẹ ìlànà kíkọ èdè tí ó péye pẹ̀lú àwọn àmì ohùn àti àwọn àmì abẹ́ lẹ́tà, àwọn àkọsílẹ̀ rẹ̀ sì jẹ́ títẹ̀ jáde níhìn-ín gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe wà nínú ìtẹ̀jáde [S1]. Níbi tí a bá ti mú òwe láti inú orísun tí ó tẹ Yorùbá láìsí àwọn àmì ohùn, ó hàn níhìn-ín láìsí àmì a sì sàmì sí i, nítorí pé fífún àkọsílẹ̀ tí kò ní àmì ní àwọn àmì-kíkọ ń fún un ní ìkàwé tí orísun náà kò pèsè. Orísun méjì bẹ́ẹ̀ ni a lò nísàlẹ̀ yìí: àpilẹ̀kọ Oyewo lórí ìwà nínú àsọyé nípa ìwà ọmọlúwàbí Yorùbá [S2] àti ìwé àkọ́kàwé gíga Alu lórí àwọn òwe àti ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run àti àyíká [S3], tí àwọn méjèèjì tẹ̀ jáde láìsí àmì ohùn.
Ìkìlọ̀ ti Owomoyela fúnra rẹ̀ kan gbogbo ohun tí ó wà níhìn-ín. Kò gbà láti so orúkọ olùfúnni-ní-ìsọfúnni kankan mọ́ òwe kankan, lórí àlàyé pé ohun-ìní àjùmọ̀pín ni àwọn òwe jẹ́ àti pé dídárúkọ ẹni tí ó kọ́kọ́ gbọ́ ọ lẹ́nu rẹ̀ yóò gbé ẹni náà ga lọ́nà tí kò tọ́ gẹ́gẹ́ bí orísun rẹ̀ [S1]. Nítorí náà, àwọn òwe náà ní ẹ̀rí pé wọ́n wà, ṣùgbọ́n a kò sọ àsìkò tàbí agbègbè wọn, àyàfi níbi tí àmì ìtàn inú wọn bá fàyè gba èyí.
Literal: Ìwà character lẹwà is-the-beauty.
Idiomatic: "Character is beauty." [S1]
Ìtumọ̀: Ẹwà jẹ́ àbùdá ìwà, kì í ṣe ti ìrísí.
Ìgbà tí a ń lò ó: A máa ń sọ ọ́ láti tọ́ ẹnì kan sọ́nà tí ó ń díwọ̀n ènìyàn nípa ìrísí, pàápàá jù lọ ẹni tí a fẹ́ fẹ́ ní aya tàbí ọkọ. Owomoyela ṣe àlàyé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "Ẹwà ènìyàn dọ́gba pẹ̀lú bí ìwà rẹ̀ ṣe dára tó" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ìbáramu ìró tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ dọ́gba láàárín ìwà àti ẹwà gbé àgbékalẹ̀ náà jáde nípa fọ́nrán-ohùn, èdè Gẹ̀ẹ́sì kò sì lè gbé e jáde bẹ́ẹ̀. Nítorí pé a kọ́ ìwà lórí wà, láti wà láàyè, gbólóhùn náà tún túmọ̀ sí "wíwà ni ẹwà," Yorùbá kò sì fipá mú yíyan ọ̀kan láàárín àwọn ìkàwé méjèèjì bí ìyípadà èdè ṣe gbọ́dọ̀ ṣe. Èyí ni òwe Yorùbá tí a sábà ń fà yọ jù lọ lórí ìwà, ó sì hàn nínú fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ gbogbo àkójọpọ̀ òwe.
Literal: Ìwà rere good character lẹ̀ṣọ́ is-the-adornment èèyàn of-a-person; ehín funfun white teeth lẹ̀ṣọ́ ẹ̀rín are-the-adornment of-a-smile.
Idiomatic: "Good character is a person's best adornment; white teeth are the adornment of a smile." [S1]
Ìtumọ̀: Ohun tí ń mú kí ènìyàn ṣeé wò níwájú èrò ni ìwà, gẹ́gẹ́ bí eyín funfun ti jẹ́ ohun tí ń mú kí ẹ̀rín yẹ láti wò.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Àbùdá tí a fẹ́ jù lọ nínú ènìyàn ni ìwà rere, gẹ́gẹ́ bí apá tí ó dára jù lọ nínú ẹ̀rín ti jẹ́ eyín funfun" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ẹ̀ṣọ́ jẹ́ ọ̀ṣọ́ ní ti ohun tí ènìyàn ń wọ̀ tàbí ṣe sí ara kí a lè rí i dáadáa, nítorí náà òwe náà gbà pé àwọn ènìyàn máa ń ṣe ara wọn ní ọ̀ṣọ́, ó sì gbé ọ̀ṣọ́ náà lọ sí inú dípò kí ó dẹ́bi fún ìfẹ́-inú náà. Gbólóhùn kejì kì í ṣe ọ̀ṣọ́: ó pèsè àfiwé tí ó sọ gbólóhùn àkọ́kọ́ di àríyànjiyàn dípò àsọsílẹ̀ lásán. Owomoyela tẹ oríṣi mìíràn tí a yí padà ní 2723, Ehín funfun lẹ̀ṣọ́ ẹ̀rín; ìwà rere lẹ̀ṣọ́ èèyàn, èyí tí ó túmọ̀ sí "Ọ̀ṣọ́ ẹ̀rín ni eyín funfun; ọ̀ṣọ́ ènìyàn ni ìwà rere," pẹ̀lú àkíyèsí pé "Ìwà rere níye lórí ju ìrísí dídára lọ" [S1] Àwọn ọ̀nà ìtòlẹ́sẹẹsẹ méjèèjì ló wà ní ìlò bákan náà.
Literal: Ìwà character lòrìṣà is-an-òrìṣà; bí a ti hù ú sí as we cultivate it ní ńgbeni sí is-how it-supports-one.
Idiomatic: "Character is a god; just as one lives it, so it succors one." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà ń ṣiṣẹ́ bí òrìṣà ṣe ń ṣiṣẹ́: a ń bọ́ ọ, ó sì ń dáhùn sí bí ìsìn náà ṣe rí.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Oríire ènìyàn sinmi lórí ìwà rẹ̀" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Hù ni ọ̀rọ̀-ìṣe tí a ń lò fún ewéko tí ń sọ jáde, nítorí náà hù ìwà túmọ̀ sí hùwà dípò níní rẹ̀ lásán. Òwe náà ṣe àtẹnumọ́ tí ó lágbára lọ́nà àrà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìlànà Yorùbá, nípa fífi ìwà sí ẹ̀ka òrìṣà, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àkọsílẹ̀ tí a sábà ń tọ́ka sí jù lọ nínú àríyànjiyàn àwọn ọ̀mọ̀wé pé ẹ̀kọ́ ìwà rere Yorùbá kò wulẹ̀ wá láti inú àṣẹ ẹ̀sìn lásán. Àkọsílẹ̀ tí ó tẹ̀lé e gbé irú ìgbésẹ̀ kan náà pẹ̀lú ẹ̀sìn, ìsìn.
Literal: Ìwà character lẹ̀sìn is-the-worship.
Idiomatic: "Character is worship." [S1]
Ìtumọ̀: Ohun tí ènìyàn jẹ́ ni a kà sí ìṣe ẹ̀sìn rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ìsìn àti àdúrà ènìyàn ń gbà ní ìwọ̀n bí ìwà rẹ̀ ṣe dára mọ" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ọ̀rọ̀ méjì péré, àkópọ̀ náà sì ni agbára rẹ̀. Bí a bá kà á lẹ́gbẹ̀ẹ́ àkọsílẹ̀ kẹta, ó mú àbájáde tọkọtaya tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ wá: ìwà ni òrìṣà, ìwà sì ni ìsìn rẹ̀. Ẹ̀sìn níhìn-ín ni ẹ̀sìn tàbí ìbọmọlẹ̀, ó sì jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ó yàtọ̀ sí ẹṣin, ẹṣin, èyí tí ó yàtọ̀ ní ti àmì ohùn àti fawẹ́lì sílébù àkọ́kọ́.
Literal: Ìwà character kì í fi does-not leave oníwà the-owner-of-character sílẹ̀ behind.
Idiomatic: "Character will not forsake its owner." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà jẹ́ ohun-ìní títí lọ gbére. Kò ní yà kúrò lára ẹni tí ó ni ín.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ènìyàn kò lè bọ́ ìwà rẹ̀ sílẹ̀" [S1] A máa ń sọ ọ́ nípa ẹnì kan tí ó ń retí pé kí àyípadà ibì kan tàbí ipò kan sọ òun di ènìyàn mìíràn.
Àwọn àkíyèsí: Oníwà, olúwa ìwà, ni a dá lórí àtọmọ́-ìbẹ̀rẹ̀ oní- tí ń sọ ọ̀rọ̀-orúkọ èyíkéyìí di ọ̀rọ̀-orúkọ olùní. Yorùbá ka ìwà sí ohun-ìní nínú gbogbo àwọn òwe wọ̀nyí, èyí tí ó jẹ́ ìdí tí shed dípò change fi jẹ́ ọ̀rọ̀-ìṣe Gẹ̀ẹ́sì tí ó tọ́.
Literal: Tìwà tìwà with-character with-character là ńràjò is-how we travel.
Idiomatic: "It is in the company of one's character that one goes on a journey." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà ń bá ni rìn.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "No one leaves his or her character at home when venturing abroad" [S1] A máa ń sọ ọ́ fún ẹnì kan tí ó lérò pé ìlú tuntun tàbí ipò tuntun yóò jẹ́ kí òun bẹ̀rẹ̀ ní mímọ́ tótó.
Àwọn àkíyèsí: Àtúnṣe ọ̀rọ̀ tìwà tìwà jẹ́ ọ̀rọ̀ àfikún agbára, tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ túmọ̀ sí "ìwà àti kò sí ohun mìíràn yàtọ̀ sí ìwà," kò sì ní ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó bá a mu wẹ́kú láìṣe àpọ́nle tí kò bára mu. Fi wé àkọsílẹ̀ 7, èyí tí ó tẹnumọ́ kókó kan náà pẹ̀lú ìṣe dípò ìwà.
Literal: Oníṣe the-owner-of-a-habit kì í fi ìṣe ẹ̀ sílẹ̀ does-not leave his habit behind re ibi going anywhere; ó ńre àjò he is-going on-a-journey ó mú ìṣe ẹ̀ lọ́wọ́ gírígírí he takes his habit in-hand firmly.
Idiomatic: "The owner of a habit will not go on a journey and leave his habit at home; when he goes, he takes his habit along with him." [S1]
Ìtumọ̀: Ìṣe ni a ń rù, a kì í fi sílẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "One cannot escape from one's character" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Gírígírí jẹ́ ọ̀rọ̀ àpèjúwe ìṣe tí ó ń fi ìdìmú gbinrin hàn, àwòrán rẹ̀ sì jẹ́ ti èrò ọkọ̀ tí ó di ẹrù mú pinpin. Òwe náà fani lẹ́rìn-ín sí i nínú Yorùbá ju bí ìyípadà èdè ti fi hàn, nítorí pé a ń ru ìṣe náà bí ẹrù tí ọkùnrin náà ń ṣàníyàn láti má pàdánù rẹ̀.
Literal: Éèfín smoke nìwà is-character; kò ṣé-é bò mọ́ra it-cannot be-covered against-the-body.
Idiomatic: "Character is smoke; one cannot conceal it under one's clothing." [S1]
Ìtumọ̀: A kì í lè fi ìwà pamọ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Character will show" [S1] A máa ń sọ ọ́ nípa ẹnì kan tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ ojú lásán láti bo ohun tí ó jẹ́ mọ́lẹ̀.
Àwọn àkíyèsí: Bò mọ́ra jẹ́ ní tààràtà bíbò mọ́ ara, ìgbésẹ̀ bíba nǹkan pamọ́ sábẹ́ aṣọ ìbora tàbí ìborùn. Àwòrán náà bá a mu wẹ́kú: èéfín gan-an ni ohun tí ń yọ jáde látinú ìbòkélé, ó sì ń fi ibi tí ó ti wá hàn. Fi wé àkọsílẹ̀ 9, èyí tí ó lo òjìji fún kókó ọ̀rọ̀ kan náà.
Literal: Èèyàn-án rìn a-person walks, òjìjí tẹ̀lé e the-shadow follows him; kò ṣé-é mú it-cannot be-grabbed, kò ṣé-é jù sápò it-cannot be-thrown into-a-pocket.
Idiomatic: "A person walks along, and his or her shadow follows; it cannot be grabbed, and it cannot be slipped into the pocket." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà ń bá ènìyàn rìn láìṣeéyà, a kò sì lè darí rẹ̀ tàbí fi í pamọ́ sọ́tọ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "No one can hide his or her character" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Òwe náà kò dárúkọ ìwà rárá; a sọ ọ́ pátápátá bí àkíyèsí nípa òjìji, olùgbọ́ sì ni yóò fi ọpọlọ pèsè ohun tí a ń tọ́ka sí. Èyí jẹ́ ìgbékalẹ̀ òwe tí ó wọ́pọ̀ nínú Yorùbá àti ọ̀kan lára àwọn ìdí tí àwọn òwe fi ń ṣiṣẹ́ bí ìbáwí aláfipamọ́: a kò sọ ohunkóhun nípa ẹnì kankan ní tààràtà.
Literal: Èèyàn-án dára a-person is-attractive ó ku ìwà there-remains character; ilé dára a-house is-fine ó ku ìgbé there-remains the-living-in-it.
Idiomatic: "A person may be attractive, but character still matters; a home may be gorgeous, but what matters is its livability." [S1]
Ìtumọ̀: Ìrísí kò péye láìsí ànímọ́ tí ó ń mú kí ohun náà wúlò fún lílò.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Looks are not everything" [S1] A máa ń sọ ọ́ nígbà gbogbo nípa ẹni tí a fẹ́ fẹ́ ní ìyàwó tàbí ọkọ.
Àwọn àkíyèsí: Ìgbékalẹ̀ ọ̀rọ̀ ó ku X, "X remains," túmọ̀ sí pé ọ̀rọ̀ náà kò tíì lúgbárí, bí àkọsílẹ̀ owó tí a kò tíì san tán. Ó jẹ́ ọ̀nà tọ̀wọ̀tọ̀wọ̀ láti sọ pé a kò tíì gbé ẹni tí ó lẹ́wà náà yẹ̀wò lórí kókó pàtàkì tí ó ní ìtumọ̀ jùlọ.
Literal: Ilé dára the-house is-fine ó ku ẹkẹ́ there-remains the-pillar; èèyàn-án dára a-person is-handsome ó ku ìwà there-remains character.
Idiomatic: "The house is beautiful but for its pillars; a person is handsome, but what of character?" [S1]
Ìtumọ̀: Ilé tí a dá lẹ́jọ́ nípa ojú rẹ̀ lásán lè jẹ́ aláìlágbára ní ibi tí ó gbé ìwọ̀n rẹ̀ lé.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Bad character nullifies any charm a person might have" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Àyípadà oríṣi kan ti àkọsílẹ̀ 10 pẹ̀lú ẹkẹ́, òpó tí ó ru ẹrù ilé, dípò ìgbé, jíjẹ́ ibi tí a lè gbé. Ẹ̀yà tí ó lo òpó mú kókó ọ̀rọ̀ jáde ketekete nítorí ó dárúkọ ẹ̀yà pàtàkì tí ó gbé ilé ró: àléébù náà kò sí ní ojú òde ilé ṣùgbọ́n ó wà nínú ohun tí ó gbé ilé náà ró.
Literal: Ẹṣín dára the-horse is-fine ó ku aré there-remains running; èèyán dára the-person is-fine ó ku ìwà there-remains character; ajá òyìnbó dára the-European dog is-fine ó ku àtidẹ there-remains hunting.
Idiomatic: "The horse looks great but lacks speed; the man is handsome but lacks character; the European dog is good-looking but cannot hunt." [S1]
Ìtumọ̀: Ní gbogbo ìgbà, ohun náà ní ìrísí tí ó tọ́ fún irúfẹ́ rẹ̀ ṣùgbọ́n ó ṣe aláìní iṣẹ́ tí ó yẹ kí ó ṣe.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Looks are nothing compared to substance or utility" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ajá òyìnbó, ajá ilẹ̀ Yúróòpù, jẹ́ àmì ìtàn gẹ́gẹ́ bí èrò Owomoyela: òwe náà wáyé lẹ́yìn dídé àwọn oríṣi ajá àjèjì tí a mú wọlé, èyí tí a ń tọ́jú gẹ́gẹ́ bí ohun ọ̀sìn tí kò sì wúlò fún ọdẹ ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ajá ìbílẹ̀. Èyí fi àkókò òwe náà, tàbí ó kéré tán ẹ̀yà yìí rẹ̀, sí sànmánì ìmúnisìn tàbí lẹ́yìn rẹ̀.
Literal: Ẹni tó lórí rere one-who has good orí tí kò níwà who has-not character, ìwà-a rẹ̀ his character ni yó ba orí-i rẹ̀ jẹ́ is-what will spoil his orí.
Idiomatic: "A person who is blessed with good fortune but lacks good character: his character will ruin his or her good fortune." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà lè ba àyànmọ́ rere jẹ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Evil character ruins good destiny" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Orí ni orí inú, àyànmọ́ tí a yàn ṣáájú ìbí, bẹ́ẹ̀ sì ni "good fortune" tí Owomoyela lò mú kí ọ̀rọ̀ ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ yìí rọrùn jù bí ó ti yẹ lọ. Òwe náà jẹ́ àkójọpọ̀ kúkúrú fún èrò ẹ̀kọ́ tí a jiyàn lé lórí ní kíkún nínú Ifá: pé àyànmọ́ kì í ṣe kádàrá tí kò ṣeé yí padà, nítorí pé ìwà ló ń wọ àárín àyànmọ́ tí a yàn àti ìgbésí ayé tí a gbé. Ẹnikẹ́ni tí ó bá ń lo òwe yìí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí nípa èrò Yorùbá gbọ́dọ̀ ṣàkíyèsí pé ó jẹ́ àbá nínú àríyànjiyàn tí ó ṣì wà lórí ìtẹ́, kì í ṣe àpèjúwe tí kò gbẹ́yìn ẹnì kankan.
Literal: Ẹni tó lówó one-who has money tí kò níwà who has-not character, owó olówó the-money of-the-moneyed ló ní is-what he-has.
Idiomatic: "The person who has riches but lacks good character has other people's riches." [S1]
Ìtumọ̀: Ọrọ̀ láìsí ìwà jẹ́ ohun tí a dìmú fún ẹnikẹ́ni tí yóò gbà á.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "A rich person without good character soon loses his or her riches to others" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Owó olówó, owó ẹni tí ó ni owó, jẹ́ àtúnwi ọ̀rọ̀ tí a mọ̀ọ́mọ̀ ṣe tí ó dá lórí pé olówó tọ́ka sí ẹlòmíràn. Òwe náà kò sọ pé ọrọ̀ náà yóò sọnù; ó sọ pé ó ti jẹ́ ti ẹlòmíràn tẹ́lẹ̀, èyí tí í ṣe àbá tí ó le koko sí i.
Literal: Ẹni tó ní ẹẹ́wàá one-who has ten-cowries ò níwà has-not character; ẹni tí ó níwà one-who has character ò ní ẹẹ́wàá has-not ten-cowries.
Idiomatic: "The person who has good character does not have 10 cowries; the person who has 10 cowries does not have good character." [S1]
Ìtumọ̀: Ọrọ̀ àti ìwà kì í fi bẹ́ẹ̀ jọ rìn.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Character and means seldom go together" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Òwe tí ó korò, tí ó sì yẹ láti pa mọ́ gẹ́lẹ́ nítorí pé ó ta kò ohùn ìtúnṣe tí ó wà nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn tí ó wà nínú ìsọ̀rí yìí. Owomoyela ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ láìdín agbára rẹ̀ kù. Ìtọ́kasí owó ẹyọ fi ọjọ́ orí òwe náà hàn sí àkókò lílo owó ẹyọ, èyí tí ó wà títí di ìbẹ̀rẹ̀ àkókò ìjọba amúnisìn. Àfiwé ohùn tí ó fẹ́rẹ̀ jọra láàárín ẹẹ́wàá (owó ẹyọ mẹ́wàá) àti ìwà ṣe é gbọ́, ó sì jẹ́ ara ohun tí ó mú kí òwe náà rọrùn láti rántí.
Literal: Ẹni tó bá ìwà búburú wá sáyé one-who with bad character comes to-the-world, tòun tokùn àjàrà he-together-with a-vine-rope ní ńlọ sọ́run is-how he-goes to-heaven.
Idiomatic: "Whoever comes into this world accompanied by bad character goes back to heaven by means of a vine." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà búburú ń mú olúwa rẹ̀ wọ inú òpin búburú.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Bad character will be the undoing of its owner" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ìkùn (okùn) náà tọ́ka sí ìpokùnsọ. Òwe náà sọ nípa ikú olóró láìtọ́ka sí i tààràtà, nípa dídárúkọ ohun èlò náà nìkan, èyí tí ó jẹ́ àmì àwọn òwe Yorùbá nípa ikú.
Literal: Ẹni rere a-good person kì í kú does-not die sípò ìkà in-the-position of-a-wicked-person.
Idiomatic: "A good person does not die the death of an evil person." [S1]
Ìtumọ̀: Bí ènìyàn ṣe kú ṣe déédéé pẹ̀lú irú ìwà tí ó hù nígbà ayé rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Each person will be recompensed according to his or her character" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ìkà ni ìwà búburú tàbí ìwà ònrorò. Ipò, ipò láwùjọ tàbí àyè, ń ṣe iṣẹ́ méjì: ó túmọ̀ sí ipò láwùjọ àti bí ara ẹni tí ó kú ṣe wà nígbà tí a rí i. Òwe náà jẹ́ ìtùnú nígbà tí a bá sọ ọ́ nípa ikú olóòótọ́ ènìyàn, ó sì jẹ́ ìkìlọ̀ nígbà tí a bá sọ ọ́ nípa ònìkà tí ó ṣì wà láàyè, àwọn lílò méjèèjì sì wọ́pọ̀ títí di òní.
Literal: Ìwà character ní ńjọ is-what pleases oníwà its-owner lójú in-the-eye.
Idiomatic: "Character is always remarkable (or good) in the opinion of its owner." [S1]
Ìtumọ̀: Olúkúlùkù ló fọwọ́ sí ìwà ara rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "One naturally approves of one's own character" [S1] A máa ń sọ ọ́ láti dín bí ẹnì kan ṣe gbé ìwà ara rẹ̀ ga kù.
Àwọn àkíyèsí: Àkọsílẹ̀ Owomoyela nínú àkámọ́ "(or good)" fi àìdánilójú tòótọ́ tí ó wà nínú jọ ... lójú hàn, èyí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú wíwù ènìyàn àti bíbá a lójú mu. Òwe náà jẹ́ ọ̀rọ̀ Yorùbá nípa ìṣòro náà pé ìmọ̀ ara ẹni kì í ti inú wá nìkan nípa wíwo inú ara ẹni, èyí sì ni ìdí tí àkọsílẹ̀ 19 fi sọ pé àlàyé náà gbọ́dọ̀ wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹlòmíràn.
Literal: A kì í ní ọ̀kánjúwà one does-not have covetousness ká mọ̀ and know-it; ará ilé ẹni the-people of-one's-house ní ńsọ fúnni are-who tell one.
Idiomatic: "One does not know that one has covetousness; it is one's kin who so inform one." [S1]
Ìtumọ̀: Ènìyàn kò lè rí ojúkòkòrò ti ara rẹ̀. Ará ilé nìkan ló lè rí i.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Often, only those close to one can recognize and point out one's flaws" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ọ̀kánjúwà jẹ́ wọ̀bìyà tàbí ojúkòkòrò, láti inú kán ojú, tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ túmọ̀ sí "ojú kán fún." Òwe náà sọ agbo-ilé di ẹ̀yà fún ríri àti dídájọ́ ìwà, èyí tí ó bá èrò Yorùbá mu nípa gbígbé ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ ìwà rere ka àárín agbo-ilé dípò ẹ̀rí-ọkàn ẹnì kọ̀ọ̀kan. Ó tún fàyè gba irú ọ̀rọ̀ sísọ pàtó kan: mọ̀lẹ́bí kan lè sọ èyí fún ọ nípa ara rẹ, o kò sì gbọ́dọ̀ bínú sí i.
Literal: Oǹsìn the-servant ní ńmọ ìwà is-who knows the-character.
Idiomatic: "The servant is best placed to know the master's character." [S1]
Ìtumọ̀: Ẹni tí ń sìn ọ́ ló mọ irú ẹni tí o jẹ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Those dependent on you can best tell what sort of person you are" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Àkámọ́ onígun mẹ́rin Owomoyela fún "the master's" jẹ́ àfikún ti ara rẹ̀; èdè Yorùbá sọ nìkan pé "mọ ìwà," láìdárúkọ ìwà ta ni, olùgbọ́ sì ni yóò fi kún un fúnra rẹ̀. Òwe náà jẹ́ àbá nípa ipò ìmọ̀: àwọn ọmọ-ọ̀dọ̀ tàbí àwọn tí a ń darí ń ṣàkíyèsí láti igun kan tí àwọn ọ̀gá kò lè ṣàyẹ̀wò.
Literal: Ibi ajá at-the-matter-of-the-dog la ti ńmọ is-where we know oǹrorò àpọ́n the-cruel bachelor.
Idiomatic: "It is from his treatment of his dog that one can tell which unmarried man will be a terror to live with." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà kékeré tí a kò kíyè sí máa ń fi bí ìwà ńlá yóò ṣe rí hàn.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "A lè mọ púpọ̀ nípa ìwà ẹnì kan látinú bí ó ṣe ń ṣe sí àwọn ohun tí ó dà bí ẹni pé kò já mọ́ nǹkan kan" [S1] A máa ń lò ó ní ti gidi nígbà tí ìdílé kan bá ń ṣàyẹ̀wò àfẹ́sọ́nà kan.
Àwọn àkíyèsí: Àpọ́n jẹ́ ọkùnrin tí kò tíì gbéyàwó ní pàtó, nítorí náà òwe náà ní àyíká àwùjọ kan pàtó: ajá nìkan ni ẹni tí ó gbẹ́kẹ̀ lé e ní àkókò náà, nítorí náà òun nìkan ni ẹ̀rí tí ó wà lárọ̀ọ́wọ́tó. Ìgbékalẹ̀ èrò náà jẹ́ láti orí ohun kékeré dé orí ohun gbòòrò, òwe náà sì ṣe kedere ní ọ̀nà àrà nípa ọ̀nà ìgbékalẹ̀ tirẹ̀.
Literal: Ìwà awó the-behaviour of-the-guinea-fowl ní ńpe awó is-what calls the-guinea-fowl lẹ́tù a-guinea-fowl.
Idiomatic: "It is the guinea fowl's behavior that makes one know it as a guinea fowl." [S1]
Ìtumọ̀: Bí ẹ̀dá kan ṣe ń hùwà ni a fi ń mọ̀ ọ́, kì í ṣe orúkọ tí a ń pè é.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Nípa ìṣe wọn ni a ó fi mọ àwọn ènìyàn" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Awó àti ẹtù jẹ́ ọ̀rọ̀ méjèèjì fún ẹyẹ awó, nítorí náà gbólóhùn Yorùbá náà súnmọ́ "ìṣe awó ni ó ń pe awó ní awó," agbára rẹ̀ sì sinmi lórí pípè tí a pe orúkọ náà ní ẹ̀mejì. Èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ọ̀rọ̀ kan ṣoṣo, ó sì sọ èyí nù.
Literal: Ìwà adìẹ the-chicken's behaviour ní ńwí pé is-what says that ká tu ìyẹ́ ẹ̀ we-should pluck its feathers.
Idiomatic: "It is the chicken's behavior that caused its wing feathers to be plucked." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà hùhù máa ń mú ìjìyà tirẹ̀ wá.
Ìgbà tí a ń lò ó: A máa ń sọ ọ́ nípa ẹnì kan tí wàhálà rẹ̀ ti orí ìwà ara rẹ̀ wá dípò àbòsí láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹlòmíràn. Àkíyèsí Owomoyela, tí a ké kúrú nínú orísun tí a lò níhìn-ín, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú "People by their ..." [S1]
Àwọn àkíyèsí: A máa ń rẹ́ ìyẹ́ apá adìyẹ láti dá a lẹ́kun kí ó má baà fò jáde kúrò nínú agbo ilé, nítorí náà ìjìyà náà jẹ́ pípàdánù òmìnira tí ẹyẹ náà lò ní ilòkulò ní pàtó. Ìbáramu yẹn láàárín ẹ̀ṣẹ̀ àti ìjìyà ni kókó ọ̀rọ̀ náà, ìtumọ̀ rẹ̀ sì kò gbé e jáde.
Literal: Ilé the-house là ńwò is-what we look-at ká tó sọmọ lórúkọ before we name a-child.
Idiomatic: "One considers the home before giving a child from it a name." [S1]
Ìtumọ̀: Agbo ilé ni ẹ̀rí fún ohun tí ọmọ yóò jẹ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ìwà ọmọ jẹ́ àpẹẹrẹ rere fún irúfẹ́ ilé tí ó ti wá" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ìsọmọlórúkọ Yorùbá jẹ́ èyí tí ń ṣàpèjúwe nǹkan gẹ́lẹ́ gẹ́gẹ́ bí ó ṣe rí, orúkọ tí a sì sọ níbi ìkómọjáde máa ń ṣe àkọsílẹ̀ ipò tí ìran náà wà àti bí a ṣe bí ọmọ náà, nítorí náà "wíwo ilé" jẹ́ ìgbésẹ̀ kan gidi tí a ń tẹ̀lé, kì í ṣe àkàwé lásán. A wá ń lo òwe náà ní ọ̀nà àkàwé fún ìdájọ́ èyíkéyìí tí ó yẹ kí ó gbé orísun ẹni yẹ̀wò.
Literal: Olè a-thief lọmọ olè is-whom the-child-of-a-thief ńfìwà jọ resembles in-character.
Idiomatic: "A thief's child takes after him." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà máa ń jẹ́ àjogúnbá nínú agbo ilé.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ẹnì kan máa ń jọ àwọn òbí rẹ̀" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Fìwà jọ, láti jọra ní ti ìwà, jẹ́ àkànlò-èdè tí ó fìdí múlẹ̀ tí ó sì yàtọ̀ sí jọ, láti jọra ní ti ìrísí. Yorùbá fi ìyàtọ̀ hàn nípa lílo ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ níbi tí èdè Gẹ̀ẹ́sì ti nílò gbólóhùn kan. Nígbà tí a bá fi wé àkọsílẹ̀ 24, ó di èkejì rẹ̀ lórí àjogúnbá ìwà, kò sì sí èyíkéyìí nínú àwọn òwe méjèèjì tí ó fún ọmọ ní àyè púpọ̀ láti yàtọ̀.
Literal: Ẹgbẹ́ búburú bad company ní ńba ìwà rere jẹ́ is-what spoils good character.
Idiomatic: "Bad company ruins good character." [S1]
Ìtumọ̀: Ìbákẹ́gbẹ́ máa ń ba ìwà jẹ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Orúkọ àwọn tí ẹnì kan bá ń kẹ́gbẹ́ pọ̀ pẹ̀lú máa ń kàn án" [S1] Ọ̀rọ̀ tí àwọn òbí sábà máa ń sọ fún ọ̀dọ́ nípa àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀.
Àwọn àkíyèsí: Èyí súnmọ́ 1 Kọ́ríńtì 15:33 tó bẹ́ẹ̀ gẹ́ẹ́ tí ipò rẹ̀ fi yẹ fún ìṣọ́ra tí àkójọ náà lò fún àkọsílẹ̀ 38 ti yoruba-owe-proverbs: lẹ́yìn ọgọ́rùn-ún ọdún àbọ̀ ti ẹ̀sìn Kristiẹni ní Yorùbá, òwe tí ó bá èrò inú Bíbélì mu lè jẹ́ ti ìbílẹ̀, ó lè jẹ́ èyí tí a mú wọ̀gbà láti inú ìwé mímọ́, tàbí kí ó jẹ́ méjèèjì, àti pé kò dájú láti tẹnu mọ́ ọ̀nà èyíkéyìí. Ẹgbẹ́ ni ẹgbẹ́ ogbà tàbí ẹgbẹ́ ojúgbà, èyí tí í ṣe ètò Yorùbá gidi ní ti àwùjọ kì í ṣe ọ̀rọ̀ lásán fún ìbákẹ́gbẹ́, èyí tí ó fi díẹ̀ tì í lẹ́yìn pé ó pilẹ̀ láti inú ìbílẹ̀. Ìdánilójú lórí orísun: a ń jiyàn lórí rẹ̀.
Literal: Ẹni à ńbá rìn the-one we walk with là ńfìwà jọ is-whom we resemble in-character.
Idiomatic: "It is the person whose company one keeps that one emulates." [S1]
Ìtumọ̀: Àwọn ènìyàn máa ń kọ́ ìwà láti ọ̀dọ̀ àwọn tí wọ́n ń rìn pọ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ó yẹ kí ẹnì kan mú ìṣe rẹ̀ bá ti àwọn tí ó ń bá rìn mu" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Bá rìn, láti rìn pọ̀ pẹ̀lú, ni àkànlò-èdè Yorùbá tí ó wọ́pọ̀ fún kíkẹ́gbẹ́ pọ̀, òwe náà sì sọ ọ́ ní tààràtà nípa bí ó ṣe ń ṣẹlẹ̀: ìwà máa ń ranni nípa sísúnmọ́ra àti títún un ṣe léraléra, kì í ṣe nípa kíkọ́ni. Fi wé àkọsílẹ̀ 26, èyí tí ó ṣàpèjúwe irú ìlànà kan náà gẹ́gẹ́ bí ìbàjẹ́.
Literal: Ìwà á jọ ìwà character resembling character ní ńjẹ́ is-what makes ọ̀rẹ́ jọ ọ̀rẹ́ friend resemble friend.
Idiomatic: "Compatibility of character means compatibility in friendship." [S1]
Ìtumọ̀: Ọ̀rẹ́ máa ń dára nígbà tí ìwà bá bára mu.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ọ̀rẹ́ máa ń kẹ́sẹjárí kìkì nígbà tí ìṣe àwọn ọ̀rẹ́ bá bára mu" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ìgbékalẹ̀ ẹlẹ́mẹ̀jì ìwà jọ ìwà / ọ̀rẹ́ jọ ọ̀rẹ́ náà ni odindi òwe náà, ó sì ń ṣe àlàyé nípa ìbáramu gírámà dípò kí ó kàn tẹnu mọ́ ọn lásán: bí àwọn gbólóhùn méjèèjì ṣe jọra ń ṣàfihàn ìjọra tí wọ́n ń ṣàpèjúwe.
Literal: Mọ ìwà know character fóníwà for-its-owner loògùn ọ̀rẹ́ is-the-medicine of-friendship.
Idiomatic: "Knowing and accepting each person's character for what it is is the medicine for friendship." [S1]
Ìtumọ̀: Gbígba ọ̀rẹ́ bí ó ṣe rí ni ó ń mú kí ọ̀rẹ́ wà títí.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ìfàyègba ara-ẹni jẹ́ kòṣeémánìí nínú ọ̀rẹ́" [S1]
Àkíyèsí: Oògùn jẹ́ ohun ìwòsàn, àti nínú àwọn òwe irú èyí ó túmọ̀ sí ojútùú tí ń ṣiṣẹ́ fún ìṣòro tí a dárúkọ, gẹ́gẹ́ bí nínú iṣẹ́ ni oògùn ìṣẹ́, iṣẹ́ ni oògùn ìṣẹ́. Pípè tí a pe ọ̀rẹ́ ní ipò tí ó nílò oògùn fi hàn pé ní ti ẹ̀dá rẹ̀ ọ̀rẹ́ lè bàjẹ́, èyí tí àkọsílẹ̀ 30 sọ ketekete.
Literal: Ọ̀rẹ́ pọ̀ friends are-many; ìwà àti ìkà inú-u wọn the-character and the-wickedness inside them ò dọ́gba are-not equal.
Idiomatic: "Friends abound, but their character and their wickedness are very different." [S1]
Ìtumọ̀: Ẹ̀ka "ọ̀rẹ́" kò sọ ohunkóhun fún ọ nípa ẹni tí ó wà nínú rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ọ̀rẹ́ kò túmọ̀ sí ìbáramu tàbí inú rere sí ara ẹni" [S1]
Àkíyèsí: A fi Ìkà sí ẹ̀gbẹ́ ìwà tààràtà lọ́nà tí ó fi kà á sí irúfẹ́ ìwà kan dípò kí ó jẹ́ àìsí ìwà, èyí tí ó bá ìlò Yorùbá mu níbi tí ìwà kò ti ní ìtẹ̀sí rere tàbí búburú tí ó sì ń gba rere tàbí búburú gẹ́gẹ́ bí ó ti yẹ.
Literal: Abanijẹ́ the-one-who-spoils-others ba ara ẹ̀ jẹ́ spoils himself.
Idiomatic: "A detractor injures his own reputation." [S1]
Ìtumọ̀: Bíbà àwọn ẹlòmíràn lórúkọ jẹ́ ń ba ẹni tí ń ṣe é jẹ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ẹni tí ń ba àwọn ẹlòmíràn lórúkọ jẹ́ ń fi àbùkù kàn ìwà ara rẹ̀" [S1]
Àkíyèsí: Òwe yìí dá lórí àtúnwí ọ̀rọ̀-ìṣe ba ... jẹ́, láti ba...jẹ́, pẹ̀lú yíyí àbọ̀ padà láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹlòmíràn sí ara ẹni, nítorí náà gbólóhùn náà ń ṣe àyípadà tí ó sọ nípa rẹ̀. Abanijẹ́ jẹ́ ọ̀rọ̀-orúkọ aṣe-nǹkan tí a kọ́ láti inú ọ̀rọ̀-ìṣe kan náà, nítorí náà àwọn èròjà mẹ́tẹ̀ẹ̀ta jẹ́ gbòǹgbò kan náà, èyí tí ó jẹ́ ìdí tí Yorùbá fi jẹ́ ọ̀rọ̀ mẹ́rin tí ti Gẹ̀ẹ́sì sì jẹ́ mẹ́jọ.
Literal: Ẹní mọ ẹni one-who knows one ò dàbí is-not like ẹni a mọ̀ one whom one knows.
Idiomatic: "A person who knows one is not like a person one knows." [S1]
Ìtumọ̀: Kí ẹnì kan mọ ènìyàn kò dọ́gba pẹ̀lú kí ènìyàn mọ ẹni náà, èkejì nìkan sì ni ó lè ti ìdájọ́ nípa ìwà lẹ́yìn.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ènìyàn lè ṣe ẹ̀rì fún ìwà ẹni tí ó mọ̀, kì í ṣe fún ti ẹni tí ó mọ ènìyàn" [S1] A máa ń lò ó nígbà tí a bá bẹ ẹnì kan láti ṣe onídùúró nítorí pé ó sọ pé àwọn mọ ara wọn.
Àkíyèsí: Yorùbá fi ìyàtọ̀ sí àwọn ìkọjú méjèèjì nípa ìtò-ọ̀rọ̀ nìkan, láìsí àyípadà nínú àwọn ọ̀rọ̀ tí a lò, nítorí náà òwe náà jẹ́ àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀ méjì tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jọra pátápátá. Ó ní agbára tó gbéṣẹ́ nínú àṣà tí dídúró fún ènìyàn gẹ́gẹ́ bí onídùúró ti jẹ́ ìgbésẹ̀ pàtàkì pẹ̀lú ẹrù ojúṣe gidi.
Literal: À-bí-ì-kọ́ one-born-and-not-taught; à-kọ́-ì-gbà one-taught-and-not-accepting; òde outside ló ti ńkọ́gbọ́n wálé is-where he-will-learn-wisdom home.
Idiomatic: "A-child-that-was-never-taught-how-to-behave, a-child-that-was-taught-but-refused-to-heed-instruction: it is from outside the home that he will learn wisdom." [S1]
Ìtumọ̀: Ọmọ tí a kò kọ́ ní ilé, ayé yóò kọ́ ọ, lórí àwọn àdéhùn tí ó le koko jù ti ayé.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Mojútó títọ́ ọmọ rẹ dáadáa" [S1] A tún máa ń sọ ọ́ pẹ̀lú àmójúkúrò nípa àgbàlagbà tí kò ṣeé tọ́ mọ́.
Àkíyèsí: Àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ méjèèjì tí a súnkì náà jẹ́ èyí tí a ṣẹ̀dá nípa àpẹẹrẹ à- ... ì- tí ó ń sọ odindi gbólóhùn di ọ̀rọ̀-orúkọ, ẹnì kọ̀ọ̀kan wọn sì ń dárúkọ àléébù ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀: a kò kọ́ ọ rí, àti a kọ́ ọ ṣùgbọ́n kò gbà. Èdè Gẹ̀ẹ́sì nílò ìfàmọ́ra oní-àkámọ́ láti di wọ́n mú, gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ Owomoyela ṣe fi hàn. Òwe yìí ni àkọsílẹ̀ Yorùbá pàtàkì lórí agboolé gẹ́gẹ́ bí ibi tí a ti ń kọ́ ìwà rere tí a sì tún ṣàlàyé rẹ̀ síwájú síi nínú owe-omoluabi-moral-formation.
Literal: Kí ọmọdé tó gbọn before a-child becomes wise, ìwà-a ẹ̀ his character á bàjẹ́ will-be spoiled.
Idiomatic: "Before a child learns wisdom, he or she will have earned a bad reputation." [S1]
Ìtumọ̀: Ọgbọ́n máa ń dé lẹ́yìn ìbàjẹ́ tí ó kọ́ni ní ẹ̀kọ́ rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Kì í sábàá sí kí ènìyàn kọ́ ọgbọ́n kí ó tó ṣe àwọn àṣìṣe kan" [S1] A máa ń lò ó láti gbèjà sùúrù pẹ̀lú ọ̀dọ́.
Àkíyèsí: Bàjẹ́ kún fún méjèèjì, ìbàjẹ́ àti àbùkù, nítorí náà Yorùbá kò ya ìparun ìwà kúrò nínú ìparun orúkọ, àti "reputation" ti Owomoyela yan apá kan nínú ọ̀rọ̀ tí ó gba méjèèjì mọ́ra. Tí a bá kà á pẹ̀lú àkọsílẹ̀ 33, àwọn méjèèjì kò bára mu: 33 sọ pé iṣẹ́ agboolé ni kíkọ́ ọmọ, 34 sọ pé àṣìṣe kò ṣeé yẹ̀ sílẹ̀ ní àkọ́kọ́. Àwọn òwe Yorùbá jẹ́ ohun èlò tí a yàn fún àwọn àkókò pàtó, kì í ṣe àwọn gbólóhùn inú ètò kan.
Literal: Bí ayé bá ńyẹ ni if life is suiting one, ìwà ìbàjẹ́ corrupt character là ńhù is-what we grow.
Idiomatic: "If life is being good to one, one is likely to act disgracefully." [S1]
Ìtumọ̀: Ọrọ̀ máa ń ba ìwà jẹ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ọrọ̀ máa ń bí àwọn ìdẹwò láti hùwàkiwà" [S1] A máa ń sọ ọ́ nípa ẹnì kan tí ìwà rẹ̀ ti yípadà pẹ̀lú bí ọrọ̀ rẹ̀ ṣe yípadà.
Àkíyèsí: Hù, láti hù jáde, ni a lò fún ìwà jákèjádò àkójọpọ̀ yìí, ìlò rẹ̀ níhìn-ín sì sọ ìbàjẹ́ di ìdàgbàsókè dípò kí ó jẹ́ àṣìṣe lásán: ìgbádùn ni ilẹ̀ tí ó ti ń hù. Òwe yìí jẹ́ ìkìlọ̀ fún àwọn olóore-ọ̀fẹ́, tí a bá sì sọ ọ́ ní etígbọ̀ọ́ wọn, ó jẹ́ ẹ̀sùn tààràtà.
Literal: Bí a ó ti tó how-great we shall become kì í jẹ́ ká hùwà búburú does-not let us grow bad character; bí a ó ti mọ how-limited we shall be kì í jẹ́ ká hùwà rere does-not let us grow good character.
Idiomatic: "The heights one will reach keep one from evil deeds; the ordained limit to one's greatness keeps one from doing good deeds." [S1]
Ìtumọ̀: Àyè tí a pín fún ènìyàn ló ń mọ irú ìwà tí ó lè hù.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Àwọn àṣeyọrí ènìyàn máa ń gbòòrò tàbí kéré nípasẹ̀ ìwà ẹni náà" [S1]
Àwọn Àkíyèsí: Àkíyèsí ìlò ti Owomoyela gbé ìtòlẹ́sẹẹsẹ okùnfà nǹkan lọ sí ọ̀nà tó lòdì sí ìtumọ̀ tirẹ̀ fúnra rẹ̀: ìtumọ̀ náà fi hàn pé àyànmọ́ ló ń darí ìṣe, àkíyèsí náà sì fi hàn pé ìwà ló ń darí àṣeyọrí. Òwe náà ṣeé yí padà ní tòótọ́ ní Yorùbá nítorí pé kò sí gbólóhùn kankan nínú méjèèjì tó sọ èyí tó ṣáájú, èyí sì jẹ́ ibì kan tí ìtumọ̀ àkójọpọ̀ náà àti àlàyé rẹ̀ ti wà nínú ìtakora tó hàn kedere. Ìdánilójú lórí ìtumọ̀: a ń jiyàn rẹ̀.
Literal: Ìwà òní today's conduct, ẹjọ́ ọ̀la tomorrow's court case.
Idiomatic: "Today's behavior causes tomorrow's problem." [S1]
Ìtumọ̀: Ìṣe òní jẹ́ ẹjọ́ ọ̀la.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ìhùwàsí òmùgọ̀ ti ìsinsìnyí ló ń gbin irúgbìn àwọn ìṣòro fún ọjọ́ iwájú" [S1]
Àwọn Àkíyèsí: Ọ̀rọ̀ mẹ́rin, kò sí ọ̀rọ̀-ìṣe. Ẹjọ́ ní pàtó jẹ́ ẹjọ́ tàbí aáwọ̀ tí a mú wá síwájú ilé-ẹjọ́ tàbí àgbàlagbà, kì í ṣe ìṣòro kan lásán, nítorí náà Yorùbá dárúkọ ilé-ẹjọ́ tàbí àjọ pàtó ti ọjọ́ iwájú nínú èyí tí a ó ti ṣe àyẹ̀wò ìṣe òní. "Ìṣòro" ti Owomoyela sọ èyí nù.
Literal: Ìwà ọ̀lẹ the-lazy-person's character ńba ọ̀lẹ lẹ́rù fills the-lazy-person with-fear; ọ̀lẹ́ pàdánù the-lazy-person loses-out, ó ní he says aráyé ò fẹ́ràn òun the-world does-not love him.
Idiomatic: "The lazy person's character fills him or her with fear; the lazy person loses all and complains that the world hates him or her." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà ọ̀lẹ fúnra rẹ̀ ló ń fa àwọn àdánù rẹ̀, síbẹ̀ ó ń ka ẹ̀sùn wọn sí ti ọ̀tẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Olukaluku ló ń kọ́ oríire ara rẹ̀ ju bí ó ṣe jẹ́ ẹni tí ọ̀tẹ̀ àwọn ẹlòmíràn ń pa lára" [S1]
Àwọn Àkíyèsí: Aráyé, àwọn ènìyàn ayé, jẹ́ ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a sábà ń lò fún ènìyàn àìdárúkọ tí a ń dá lẹ́bi fún oríburúkú, ó sì sábà máa ń ní ìtumọ̀ àjẹ́ tàbí oṣó nínú. Ohun tí òwe náà ń kọjú sí ní pàtó ni àṣà dídá-ẹ̀bi-kan-ẹlòmíràn yẹn.
Literal: Ahùwà-ìbàjẹ́ one-who-grows-corrupt-character ṣe bí tòun là ńwí thinks it-is-his that we discuss; aṣe-burúkú evildoer o kú ara fífun greetings on your self-constriction.
Idiomatic: "The person of evil character thinks he is the subject of discussion; the evildoer is plagued by suspiciousness." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà àìtọ́ ń bí ìfura tí kò lópin pé àwọn ènìyàn ń sọ̀rọ̀ nípa ẹni.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Àwọn ìṣe búburú ń bí ẹ̀rí-ọkàn tí kò balẹ̀" [S1] A máa ń sọ ọ́ nígbà tí ẹnì kan bá gba ọ̀rọ̀ gbogbogbòò bí ìkọlù sí ara rẹ̀.
Àwọn Àkíyèsí: Gbólóhùn kejì jẹ́ kíkíni ẹlẹ́yà. O kú ni àkànlò ìkíni Yorùbá lásán, "ìkíni lórí àkókò tàbí ipò kan," bí a sì ṣe so ó mọ́ ara fífun, fífa ara le tàbí fífún ara pọ̀, ń mú ìkíni ẹlẹ́yà wá tí èdè Gẹ̀ẹ́sì kò ní irúfẹ́ ìpele ọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀. Owomoyela túmọ̀ èrò inú rẹ̀ ṣùgbọ́n ó fi ìrísí rẹ̀ sílẹ̀.
Literal: Ẹni tó tijú one-who feels-shame tì í fún ara-a rẹ̀ feels-it for himself.
Idiomatic: "The person who is self-aware protects his or her own reputation thereby." [S1]
Ìtumọ̀: Agbára láti tijú jẹ́ ẹ̀bùn tí ń dáàbò bo ara ẹni.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ìwà rere ń ṣe olówó rẹ̀ lánfààní ju àwọn ẹlòmíràn lọ" [S1]
Àwọn Àkíyèsí: Ojú tì, ní tààràtà "ojú tì," ni àkànlò-èdè Yorùbá fún ìmọ̀lára ìtìjú, "mímọ ara ẹni" ti Owomoyela sì túmọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwà rere dípò ìmọ̀lára, èyí tí a lè gbèjà rẹ̀ ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ ìtumọ̀ àgbọ́yé kan. Ìtumọ̀ tààrà sí i, "ẹnikẹ́ni tí ojú bá lè tì ń tìjú fún ara rẹ̀," ń pa àìdunjú náà mọ́. Ìtìjú gẹ́gẹ́ bí agbára rere ni a sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ ní owe-shame-reputation.
Literal: Ẹni a fẹ́ one whom we love kì í ṣìwà hù does-not grow wrong-character.
Idiomatic: "A beloved person can do nothing wrong." [S1]
Ìtumọ̀: Ìfẹ́ máa ń dá ìdájọ́ ìwà dúró.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Láti jẹ́ ẹni tí a fẹ́ràn túmọ̀ sí pé a kò lè ṣàṣìṣe" [S1] A máa ń sọ ọ́ pẹ̀lú ẹ̀sín, nípa ojúsàájú.
Àwọn Àkíyèsí: Ṣìwà, láti inú ṣì (láti ṣìnà) pẹ̀lú ìwà, jẹ́ ọ̀rọ̀ kan fún níní ìwà búburú, ó sì ń gba ọ̀rọ̀-ìṣe hù kan náà bí ìwà rere ṣe ń gbà á. Òwe náà jẹ́ àpèjúwe, kì í ṣe ìfọwọ́sí: ó ń sọ nípa ojúsàájú dípò kí ó tì í lẹ́yìn, ìlò rẹ̀ déédéé sì ni láti tọ́ka sí pé ojúsàájú ń ṣiṣẹ́.
Literal: Àgbà òṣìkà a-wicked elder ńgbin ìyà sílẹ̀ is-planting suffering down de ọmọ-ọ rẹ̀ awaiting his children.
Idiomatic: "A wicked elder sows suffering for his children." [S1]
Ìtumọ̀: Àwọn àbájáde ìkà àgbàlagbà ni a ń gbà lọ́wọ́ àwọn àrọ́mọdọ́mọ rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ìwà ènìyàn máa ń ní ipa lórí oríire àwọn ọmọ rẹ̀" [S1]
Àwọn Àkíyèsí: Gbin, pẹ̀lú de, láti dúró dè, ń fúnni ní èrò ohun ọ̀gbìn tí a mọ̀ọ́mọ̀ gbìn kí ẹnì kan tó dé láti kórè rẹ̀. Owomoyela tẹ òwe yìí jáde lẹ́ẹ̀mejì, ní 702 àti 1306, nínú àwọn abala ìwà ìrẹ̀lẹ̀ àti ìṣọ́ra ní tẹ̀léra wọn, tí ó ń tọ́ka èkíní sí èkejì; ọ̀rọ̀ inú wọn jẹ́ bákan náà [S1].
Literal: Ànán-mánàán yesterday-and-yesterday ẹtú jìnfìn the-antelope falls-in-a-pit; oní-mónìí today-and-today ẹtú jìnfìn the-antelope falls-in-a-pit; ẹran mìíràn ò sí nígbó is-there-no other animal in-the-forest lẹ́hìn ẹtu besides the-antelope?
Idiomatic: "Yesterday the antelope was caught in a pit trap; today the antelope is caught in a pit trap; is there no other animal in the forest besides the antelope?" [S1]
Ìtumọ̀: Oríburúkú tí ń tún wáyé sí ẹnì kan náà ń tọ́ka sí ohun kan nínú ẹni náà.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Bí ẹnì kan náà bá tún ara rẹ̀ rí léraléra nínú àwọn ìṣòro tí àwọn ẹlòmíràn lè yẹra fún, ó yẹ kí a wo ìwà ẹni náà fún àlàyé" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Àwọn àtúnwí ànán-mánàán àti oní-mónìí jẹ́ àwọn àpọ́nlé àsìkò tí ó tẹnumọ́ pẹ̀lú ìwọ́hùn yẹpẹrẹ tí èdè Gẹ̀ẹ́sì kò le gbé jáde. Òwe náà jẹ́ ọ̀rọ̀ ìrònú kan, kì í ṣe ẹ̀sùn: ó kọ̀ láti sọ ohun tí ó ṣe egbin, ó sì kàn ṣàkíyèsí pé ìṣẹ̀lẹ̀ náà nílò àlàyé.
Literal: Ọwọ́ ẹni one's own hands la fi ńtú ìwà ara ẹni ṣe is-what we use to undo-and-remake one's own character.
Idiomatic: "One's own hands are what one uses to mend one's fortune." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà ṣe é tún ṣe, àti pé olúwa rẹ̀ nìkan ló lè tún un ṣe.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Àyànmọ́ olúkálukú wà ní ọwọ́ ara rẹ̀" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Owomoyela ṣe ìtumọ̀ ìwà níbí gẹ́gẹ́ bí "fortune" dípò "character," èyí tí ó jẹ́ àṣàyàn ìtumọ̀ pàtàkì: ọ̀rọ̀ Yorùbá náà ni èyí kan náà tí a túmọ̀ sí "character" ní gbogbo ibòmíràn nínú fáìlì yìí. Ọ̀rọ̀-ìṣe tú ... ṣe túmọ̀ sí láti tú àti láti tún ṣe, tí a máa ń lò fún títún nǹkan tí a kò ṣe dáadáa kọ́, nítorí náà ìtumọ̀ kọ̀ọ̀kan súnmọ́ "ọwọ́ ara ẹni ni a fi ń tún ìwà ara ẹni ṣe." Ìyàtọ̀ láàárín ìtumọ̀ tí a tẹ̀ jáde àti kíkà gẹ́lẹ́ bí ọ̀rọ̀ ṣe wà jẹ́ tòótọ́, a sì fi sílẹ̀ bẹ́ẹ̀ níbí. Ìfọkàntán lórí ìtumọ̀ náà: àárín-méjì.
Literal: Àjàjà uncharacteristically ṣoge dressed-up àparò partridge, abàyà kelú with-chest thrust-out.
Idiomatic: "The uncharacteristically spruced-up partridge swells its chest." [S1]
Ìtumọ̀: Aṣọ tàbí ọ̀ṣọ́ tuntun tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ rí máa ń fa àfihàn àṣejù.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Olówó titun máa ń ṣe àṣejù nígbà gbogbo nínú ìnáwó" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Abàyà kelú jẹ́ orúkọ oríkì ti irú èyí tí a máa ń lò nínú ewì oríkì oríkì, nítorí náà òwe náà ń fara wé oríkì nígbà tí ó ń ṣe yẹpẹrẹ. Ìpele méjì yẹn, ìrísí oríkì tí ó gbé yẹpẹrẹ dání, jẹ́ ọgbọ́n ọnà Yorùbá tí ó wọ́pọ̀, ó sì sọnù pátápátá nínú ìtumọ̀.
Literal: Dídán shining lẹyẹlé is-what the-pigeon ńdán kú shines until-death.
Idiomatic: "A perpetually shining appearance is what characterizes the pigeon even until death." [S1]
Ìtumọ̀: Orúkọ rere àwọn kan máa ń mọ́lẹ̀ títí dé òpin.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela ṣe àkọsílẹ̀ àwọn ìtumọ̀ méjì: "Yálà àkíyèsí pé orúkọ rere ènìyàn kò lè bàjẹ́ tàbí ìfẹ́-ọkàn pé kí ó má bàjẹ́ láé" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Àlàyé ìtumọ̀ méjì ti Owomoyela yẹ fún pípadà mọ́ dípò kí a yanjú rẹ̀. Òwe náà lè jẹ́ ìyìn tàbí ìbùkún gẹ́gẹ́ bí a ṣe pa á, àkójọpọ̀ tí ó bá sì yan ìtumọ̀ kan ṣoṣo ń ba ìdajì ìwúlò òwe náà jẹ́. Ìṣẹ̀dá dán kú, dídán títí di ikú, jẹ́ àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-ìṣe-àti-kú kan náà tí ó fún wa ní jẹ kú, jíjẹun títí di ikú.
Literal: Ọkùnrin jẹ́jẹ́ a-gentle man a-bìwà-kunkun one-with-hard-character.
Idiomatic: "An easygoing man's gentle mien hides a strong disposition." [S1]
Ìtumọ̀: Ìṣe pẹ̀lẹ́ kì í ṣe ẹ̀rí pé ìwà inú tútù.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ẹni tí ó dákẹ́ rọ́rọ́ sábà máa ń jẹ́ ẹni líle" [S1] Ìkìlọ̀ lòdì sí fojú kéré ẹnì kan.
Àwọn àkíyèsí: Orúkọ oríkì a-bìwà-kunkun, ẹni-tí-ó-ní-ìwà-líle, tún jẹ́ ìṣẹ̀dá ní àwòṣe oríkì, níbí ó sì ń ṣiṣẹ́ bí oyè dípò àpèjúwe. Kunkun túmọ̀ sí líle ní ti àìṣeéyípadà, tí a máa ń lò fún amọ̀ gbígbẹ àti àwọn olóríkunkun bákan náà.
Literal: Ẹni tí yó yá àni lówó one-who will lend one money, tí kò níí sinni who will-not pester-one, ohùn ẹnu-u rẹ̀ the-voice of-his-mouth la ti ńmọ̀ is-where we know-it.
Idiomatic: "The person who will lend money and will not keep pestering one for repayment, one can tell from the tone of his or her voice." [S1]
Ìtumọ̀: Ọ̀nà ìsọ̀rọ̀ ń fi irú ayanilówó tí ènìyàn yóò jẹ́ hàn.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Bí ènìyàn ṣe ń sọ̀rọ̀ jẹ́ àfihàn rere ti ìwà wọn" [S1]
Àwọn àkíyèsí: Ohùn, ohùn tàbí ìwọ́hùn, jẹ́ ọ̀rọ̀ ìmọ̀ nínú èdè olóhùn, òwe náà sì lo èyí: àkíyèsí náà dá lórí bí ènìyàn ṣe dún lágbọ́yé, kì í ṣe ohun tí wọ́n sọ. Àwọn olùsọ Yorùbá máa ń ṣe ìyàtọ̀ kíkún lórí ohùn èyí tí àwọn olùsọ Gẹ̀ẹ́sì máa ń ṣe lórí yíyàn ọ̀rọ̀.
Literal: Ẹni tí ìbá hùwà ipá one-who would grow character-of-force ò hùwà ipá does-not; ẹni tí ìbá hùwà ẹ̀lẹ̀ one-who would grow character-of-gentleness ò hu ẹ̀lẹ̀ does-not; ọ̀kùn tó nígba ọwọ́ the-millipede that has two-hundred arms, tó nígba ẹsẹ̀ that has two-hundred legs ńhùwà pẹ̀lẹ́ grows gentle character.
Idiomatic: "The person one would expect to be reckless is not reckless; the person one would expect to be cautious is not cautious; the millipede with two hundred arms and two hundred legs behaves very gently." [S1]
Ìtumọ̀: Ìwà kì í tẹ̀lé agbára. Ẹ̀dá tí ó ní ohun ìjà agbára jùlọ ni ó tútù jùlọ.
Ìgbà tí a ń lò ó: Àkíyèsí Owomoyela jẹ́ èyí tí a gé kúrú nínú orísun tí a lò níbí, tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú "Even though one ..." [S1] Ní lílò, òwe náà ń yin ìkóra-ẹni-níjàánu nínú ẹni tí ìbá lè hùwà lọ́nà mìíràn.
Àwọn àkíyèsí: Ìgba, igba (ọgọ́rùn-ún méjì), jẹ́ nọ́ńbà ńlá tí a kà níṣókí nínú ìṣirò Yorùbá dípò kí ó jẹ́ kíkà àwọn ẹsẹ̀ ọkùnrùn. Yíyan ọkùnrùn jẹ́ èyí tí ó péye gan-an: ẹranko tí ó ní ẹ̀yà ara ìrìn ju ohun gbogbo lọ tí kò sì ní ìwà ìkọlù kankan, èyí tí ó jẹ́ àkíyèsí náà nínú àwòrán kan ṣoṣo.
Literal: Mú orí lọ take orí along, má mú ẹwà lọ do-not take beauty along; òòjọ́ lẹwà ńdẹ̀hìn in-a-single-day beauty falls-behind, orí ní ńbá ni gbélé ọkọ orí is-what stays-with one in-the-husband's-house.
Idiomatic: "Go with your head, not with your beauty; beauty abandons one in a day, but one's head remains with one in the marital home." [S1]
Ìtumọ̀: Ohun tí ń gbé ìgbéyàwó ró ni orí inú, kì í ṣe ìrísí.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Obìnrin gbọ́dọ̀ bìkítà fún ìwà rere ju ti ẹwà lọ" [S1] A máa ń sọ ọ́ fún obìnrin tuntun nígbà ìgbéyàwó.
Àkíyèsí: Orí ni orí inú tàbí àyànmọ́, àkíyèsí ìlò ti Owomoyela sì túmọ̀ rẹ̀ sí ọ̀rọ̀ ìwà, èyí tí ó jẹ́ ìyípadà gidi: òwe náà sọ pé orí bẹ́ẹ̀ sì ni ìtumọ̀ rẹ̀ sọ pé ìwà. Ní èrò Yorùbá àwọn méjèèjì jọ mọ́ra ṣùgbọ́n wọ́n yàtọ̀, òwe yìí sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ibi tí ọ̀rọ̀ ojoojúmọ́ ti ń dà wọ́n pọ̀. Ìgbẹ́kẹ̀lé lórí ìtumọ̀ náà: àárín.
Literal: Obìnrin tí kò níwà a-woman who has-no character, ìyá ẹ̀ her mother ní ńbá ṣorogún is-whom she has as-co-wife.
Idiomatic: "A woman without good character will have only her mother as co-wife." [S1]
Ìtumọ̀: A ó dá a padà sí ilé ìyá rẹ̀, yóò sì wà níbẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Kò jọ pé obìnrin tí kò ní ìwà rere yóò rí ọkọ" [S1]
Àkíyèsí: Orogún ni àjọṣepọ̀ àwọn ìyàwó nínú ilé olórogún, tí ó kún fún ìbáradíje látìbẹ̀rẹ̀, nítorí náà àwàdà inú rẹ̀ ni pé obìnrin kan ṣoṣo tí yóò jùmọ̀ pín ilé pẹ̀lú rẹ̀ ni ìyá rẹ̀ gangan. Òwe náà fura sí ìyàwó púpọ̀ àti ìgbéyàwó níbi tí obìnrin ti ń lọ sí ilé ọkọ, kò sì ṣeé gbọ́ yé láìsí àwọn nǹkan wọ̀nyí. Bákan náà, ní kedere, ó jẹ́ òwe tí a kọjú sí àwọn obìnrin lọ́nà tí àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ nípa àwọn ọkùnrin kò rí bẹ́ẹ̀, àti pé àwọn àkójọ tí ń gbé àkójọ òwe Yorùbá kalẹ̀ bí èyí tí ó pín dọ́gba láàárín àwọn akọ àti abo kò ṣàpèjúwe rẹ̀ ní pípé.
Literal: Ṣe igbá ilé jẹ́jẹ́ treat the-home calabash gently; a ò mọ ìwà tí toko yó hù we do-not know the-character that the-farm-one will grow.
Idiomatic: "Handle the home calabash with care; no one knows how the farm calabash will behave." [S1]
Ìtumọ̀: Tọ́jú ohun tí o ní, nítorí pé a kò mọ èyí tí yóò rọ́pò rẹ̀.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Ṣe dáadáa sí àwọn ohun àti ènìyàn tí o ti ní tẹ́lẹ̀; o kò lè mọ ohun tí o lè bá pàdé bí o bá pàṣípààrọ̀ wọn fún àwọn tuntun" [S1] A máa ń sọ ọ́ fún ẹnì kan tí ó ń ronú láti fi ọkọ tàbí ìyàwó sílẹ̀ tàbí ipò kan sílẹ̀.
Àkíyèsí: Fífún igbá ní ìwà kì í ṣe ọ̀rọ̀ lásán: nínú àwọn ìwé Ifá, ìwà kan bí ohunkóhun ṣe rí, èyí tí ó mú kí ìṣeré-ọ̀rọ̀ lórí ohun èlò ilé àti ará ilé ṣeé lò. Òwe náà jọ ìmọ̀ràn ọlọ́gbọ́n nípa àwọn ohun èlò ilé, ṣùgbọ́n ó wọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ràn nípa ìgbéyàwó.
Literal: Ọgbọ̀ọgbọ̀n in-thirties là ńrọ ìjánu is-how we forge bridles, ọ̀kọ̀ọ̀kan one-by-one là ńmọ ìwà èèyàn is-how we learn the-character of-people.
Idiomatic: "In the thirties one manufactures bridles; one by one one learns people's character." [S1]
Ìtumọ̀: Ẹnì kọ̀ọ̀kan ló ń kọ́ ìwà lẹ́yọ-kọ̀ọ̀kan àti ní kẹ̀rẹ̀kẹ̀rẹ̀, kì í ṣe bí ẹrù tí a ṣe ní púpọ̀ lẹ́ẹ̀kan náà.
Ìgbà tí a ń lò ó: Owomoyela: "Bí ó bá ṣeé ṣe láti mọ ìwà ènìyàn ṣáájú, ì bá rọrùn púpọ̀ láti yan àwọn tí ènìyàn yóò bá ní nǹkan ṣe" [S1]
Àkíyèsí: Owomoyela tẹ̀ èyí jáde gẹ́gẹ́ bí ìbẹ̀rẹ̀ òwe gígùn kan tí ó tẹ̀síwájú pé "bí mo bá mọ ìwà ẹnì kan nígbà tí wọ́n fi í fún mi, èmi kì bá tí fẹ́ ẹ" tí ó sì parí pẹ̀lú gbólóhùn adunnijọjọ bí abájọ, èyí tí ó túmọ̀ sí "ipò tí ó dùn bí 'ìbáṣepé mo mọ̀'" [S1] Àwọn gbólóhùn méjì àkọ́kọ́ ni a fà yọ níhìn-ín nítorí pé wọ́n ń rìn fúnrawọn, wọ́n sì gbé kókó ọ̀rọ̀ náà jáde; àkọsílẹ̀ tí ó kún wà ní 3426 nínú Owomoyela. Àwọn nọ́ńbà ìpín ọgbọ̀ọgbọ̀n (lọ́gbọọgbọ̀n) àti ọ̀kọ̀ọ̀kan (lẹ́yọkọ̀ọ̀kan) ni a ṣẹ̀dá nípa àtúnnpè, ìyàtọ̀ wọn sì ni gbogbo kókó àròyé náà.
Àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́rin tí ó wà ní abala yìí wá láti inú àwọn orísun tí ó tẹ Yorùbá jáde láìsí àmì ohùn. A tún wọn gbé jáde ní ipò yẹn. A kò fi àwọn àmì kankan kún un, nítorí pé fífi wọ́n kún un yóò pèsè ìkàwé tí orísun náà kò fún láṣẹ.
Literal: Iwa rere good character l'eso is-the-adornment eniyan of-a-person.
Idiomatic: Oyewo prints two renderings side by side: "Good character is the guard/security of human beings" and, as an alternative he reports as current, "good character is the wealth for human being" [S2]
Ìtumọ̀: Ní ìkàwé àkọ́kọ́ ti Oyewo, ìwà rere ń dáàbò bo olúwa rẹ̀, fún ìdí èyí ẹni tí ó ní ìwà rere kò nílò oògùn ààbò. Ní èkejì, ìwà rere fúnra rẹ̀ ni ohun ìní tí ń mú kí ènìyàn wà ní ààbò, nítorí pé àwọn ènìyàn yóò pèsè fún àwọn àìní ẹni tí ìwà rẹ̀ dára [S2].
Ìgbà tí a ń lò ó: Oyewo fi í hàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn òwe àṣàbá tí a so mọ́ iwa nínú ẹ̀kọ́ ìwà rere ti Yorùbá [S2].
Àkíyèsí: Àwọn ìkàwé méjèèjì dá lórí ọ̀rọ̀ tí Oyewo kọ ní eso, èyí tí ó lè jẹ́ ẹ̀ṣọ́, ọ̀ṣọ́, tàbí ẹ̀ṣọ́, ẹ̀ṣọ́ tàbí olùṣọ́ nínú àkọtọ́ tí ó ní àmì ohùn. Orísun Oyewo kò fi àmì ohùn sí i, nítorí náà a kò lè yanjú àìdánilójú náà láti inú àkọsílẹ̀ tí a tẹ̀ jáde, èyí sì jẹ́ àpẹẹrẹ kedere tí ó fi ìdí tí àkójọ yìí kò fi ń fi àwọn àmì kún àwọn orísun tí kò ní àmì ohùn hàn: àwọn àmì ohùn yóò pinnu ìtumọ̀ náà. Àkọsílẹ̀ Owomoyela tí ó ní àmì ohùn ní àbáwọlé 2 ti fáìlì yìí, Ìwà rere lẹ̀ṣọ́ èèyàn, pẹ̀lú "ọ̀ṣọ́," yan ọ̀kan nínú àwọn méjèèjì [S1]. Ìgbẹ́kẹ̀lé: a ń jiyàn rẹ̀.
Literal: Iwa character l'ewa is-the-beauty omo eniyan of-the-child-of-a-person.
Idiomatic: "Character is the beauty of human beings," in Oyewo's rendering; he also reports the form "character is the foundation of human existence," quoting Dada [S2].
Ìtumọ̀: Ìwà rere dùn mọ́ni ju ẹwà ara lọ, bẹ́ẹ̀ sì ni ẹni tí ó ní ìwà rere tí kò ní ẹwà ní iyebíye ju ẹni tí ó lẹ́wà ṣùgbọ́n tí kò ní ìwà [S2].
Ìgbà tí a ń lò ó: Oyewo ròyìn rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òwe tí ó wà lẹ́yìn ìmọ̀ràn gbogbogbò fún àwọn ọ̀dọ́mọkùnrin tí ń yan ìyàwó: Iwa ni e wo, e ma tori ewa f'aya sile, "ẹ wo ìwà rẹ̀, ẹ má sì ṣe torí ẹwà fẹ́ obìnrin" [S2]
Àkíyèsí: Èyí ni àkójọpọ̀ tí a fẹ̀ sí i ti àkọsílẹ̀ 1. Bí Dada ṣe túmọ̀ rẹ̀ sí "ìpìlẹ̀ wíwà ọmọ ènìyàn" dípò "ẹwà" jẹ́ ìtumọ̀ tí ó dá lórí bí a ṣe fa ìwà yọ láti inú wà, tí Dada sì sọ ní kedere pé: "A person without iwa (character) is therefore seen as a non-being" [S2] Èyí jẹ́ ìwòye ti ọgbọ́n orí nípa òwe kan tí ojú rẹ̀ sọ nípa ẹwà, ó sì yẹ kí a pè é ní bẹ́ẹ̀ dípò kí a kà á sí ìtumọ̀ gidi.
Literal: Obinrin a-woman so 'wa nu threw character away o l'oun she says o m'ori oko w'aye she did-not bring the-orí of-a-husband to-the-world.
Idiomatic: "A woman with deficit in character blames destiny for her marital misfortune." [S2]
Ìtumọ̀: Obìnrin tí ó ti pàdánù ìgbéyàwó rẹ̀ nípasẹ̀ ìwà ara rẹ̀ sọ àdánù náà di ti àyànmọ́.
Ìgbà tí a ń lò ó: Oyewo fi hàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tí a ń sọ nípa àwọn obìnrin tí ìgbéyàwó wọn bàjẹ́ tí wọ́n sì ń fi àyànmọ́ ṣàlàyé ìbàjẹ́ náà [S2].
Àkíyèsí: Orí oko, orí-ọkọ, ni àyànmọ́ níní ọkọ, tí a yàn ṣáájú ìbí, nítorí náà obìnrin náà ń sọ pé a kò pín ọkọ fún òun. Òwe náà kọ èyí sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwáwí. Gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ 51, a kọjú rẹ̀ sí àwọn obìnrin ní pàtó, ó sì ń fi àìbáramu tí ó wà nínú àkójọpọ̀ òwe ìgbéyàwó Yorùbá hàn dípò ìlànà gbogbogbò.
Literal: San'be sun girded-with-knives sleeping, f'apo ro'ri using a-quiver to-pillow the-head, iwa omo the-child's character ni m'omo s'okigbe is-what drives the-child to-the-magic-of-immunity.
Idiomatic: "One who sleeps girdled with knives and pillows his/her head in a quiver, it is his/her character that drives him/her to dabble in the magic of immunity." [S2]
Ìtumọ̀: Ènìyàn tí ó gbọ́dọ̀ sùn pẹ̀lú ohun ìjà ti dé ipò yẹn nítorí ìwà ara rẹ̀, èyí tí ó ti fa àwọn ọ̀tá fún un.
Ìgbà tí a ń lò ó: Oyewo fi hàn gẹ́gẹ́ bí ẹnìkejì sí àkọsílẹ̀ 54: ènìyàn tí ó ní ìwà búburú máa ń wà nínú ewu, ó ń gbé nínú ẹ̀rù, ó sì ń lo oògùn àti ohun ìjà fún ààbò láti ìta, èyí tí ènìyàn oníwà rere kò nílò [S2].
Àkíyèsí: Òkìgbe, tí a túmọ̀ sí "oògùn àìlègbégbẹ́," ni irú ètò oògùn tí a gbà gbọ́ pé ó ń mú kí ara má gba ọbẹ tàbí ìbọn. Àríyànjiyàn òwe náà jẹ́ ti ìṣàwárí: ohun ìjà kì í ṣe ìṣòro náà bí kò ṣe àmì rẹ̀, ó sì ń fi ẹni tí ó ni ín hàn. Oyewo tọ́ka sí Idowu, African Traditional Religion: A Definition, ojú ewé 197 fún ọ̀rọ̀ náà àti ìtumọ̀ [S2].
Literal: Omode a-child bu iroko insults the-ìrókò-tree, o boju weyin he looks behind.
Idiomatic: Alu reports the saying in the context of an elders' warning and does not print a full stand-alone English rendering; the sense he gives is that the child who abuses the ìrókò looks over his shoulder, and that the day one abuses Olúwéré is not the day retribution arrives [S3].
Ìtumọ̀: Ṣíṣe ẹ̀ṣẹ̀ sí ohun tí ó lágbára ń mú ẹ̀rù wá lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, ìṣirò náà sì ń wá nígbà tó yá dípò kí ó wá lẹ́ẹ̀kan náà.
Ìgbà tí a ń lò ó: Alu bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú "àwọn àgbà bọ̀ wọ́n ní," gẹ́gẹ́ bí ìkìlọ̀ nípa àwọn àbájáde tí kì í dé ní ọjọ́ tí a dẹ́ṣẹ̀ náà [S3].
Àkíyèsí: Ìrókò (Milicia excelsa) jẹ́ igi líle títóbi tí a ń wò nínú Yorùbá àṣà gẹ́gẹ́ bí ibi tí ẹ̀mí ń gbé, bẹ́ẹ̀ sì ni bíbú u kì í ṣe ọ̀rọ̀ ẹnu lásán. Olúwéré jẹ́ orúkọ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ẹ̀mí alágbára nínú ìtẹ̀síwájú ọ̀rọ̀ náà tí Alu fà yọ. Àkọsílẹ̀ yìí wà nínú rẹ̀ pẹ̀lú ìgbẹ́kẹ̀lé tí ó kéré sí ti àwọn yòókù nínú fáìlì náà nítorí pé orísun náà ṣe àkópọ̀ dípò kí ó túmọ̀, a sì tẹ ọ̀rọ̀ náà jáde láìsí àmì ohùn. Ìgbẹ́kẹ̀lé: àárín.
Àwọn nǹkan mẹ́ta hàn kedere kọjá nínú àwọn òwe méjìdínlọ́gọ́ta wọ̀nyí tí kò hàn nínú èyíkéyìí nínú wọn lọ́tọ̀ọ̀tọ̀.
A ka ìwà sí ohun gidi, kì í ṣe ìṣe lásán. A ní in (oníwà), a hù ú (hù), a gbé e rìn àjò, a kò lè bọ́ ọ sílẹ̀, ó sì lágbára láti ba àyànmọ́ jẹ́. Àwọn ọ̀rọ̀ ìwà rere ti èdè Gẹ̀ẹ́sì ń sọ ìwà di ìgbéléwọ̀n ìhùwàsí; àwọn ọ̀rọ̀ òwe Yorùbá ń sọ ọ́ di nǹkan tí ènìyàn ní. Ìyàtọ̀ yẹn wà nínú gbogbo ìtumọ̀ tí ó wà nínú fáìlì yìí, òun sì ni olórí ìdí tí ó fi yẹ láti ka àwọn ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-kọ̀ọ̀kan lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ìtumọ̀ àkàwé.
Àkójọpọ̀ náà tako ara rẹ̀, ìtakora náà sì ṣe pàtàkì púpọ̀. Àkọsílẹ̀ 33 fi ojúṣe kíkọ́ ọmọ lé agbo ilé lórí; àkọsílẹ̀ 34 sọ pé ìwà ti bàjẹ́ kí ọgbọ́n tó dé láìka ohun gbogbo sí. Àkọsílẹ̀ 13 sọ pé ìwà borí àyànmọ́; àkọsílẹ̀ 36, nínú ìtumọ̀ Owomoyela fúnra rẹ̀, sọ pé àyè tí àyànmọ́ pín ni ó ń darí ìṣe. A máa ń yan òwe fún àkókò kan pàtó, àwọn àkókò náà sì yàtọ̀ síra. Kíkó gbogbo ìwọ̀nyí pọ̀ sí ẹ̀kọ́ kan ṣoṣo nípa ìwà ń mú ètò tí kò sí olùsọ Yorùbá kankan tí ó fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wá.
Àwọn òwe tí ó dá lórí akọ tàbí abo kò dọ́gba. Àkọsílẹ̀ 51 àti 56 da ẹ̀bi ìbàjẹ́ ìgbéyàwó lu àwọn obìnrin ní àwọn ọ̀nà tí kò ní ẹnìkejì fún ọkùnrin nínú àkójọpọ̀ yìí, àkọsílẹ̀ 50 sì bọ́ sí orí obìnrin ní pàtó. Àìdọ́gba yẹn jẹ́ òtítọ́ nípa àkójọpọ̀ tí a kọ sílẹ̀, a sì ròyìn rẹ̀ níhìn-ín dípò kíkùn ún lójú láti mú un dọ́gba, èyí tí yóò yí àkọsílẹ̀ náà po. Yálà ó ń fi èrò Yorùbá hàn ní gbogbogbò tàbí ìṣe ìkójọpọ̀ ti àwọn ọ̀mọ̀wé tí púpọ̀ nínú wọn jẹ́ ọkùnrin tí wọ́n kó àwọn àkójọpọ̀ wọ̀nyí jọ jẹ́ ìbéèrè gbígbóná tí fáìlì yìí kò lè yanjú.
Fifty-five Yorùbá proverbs on pride, arrogance, humility, and the limits of what a person can know about themselves, each given with the original, a literal gloss, and a named translation.
The machinery Yorùbá uses to make new words, and a worked, confidence-flagged examination of the etymologies of the key religious and philosophical terms.
Forty-eight Yorùbá proverbs on the ọmọlúàbí ideal, presented with the original, a literal gloss, a named translation, and the situation each is spoken in.
Sourced Yorùbá proverbs about telling the truth, the mechanics of lying and self-deception, and the value placed on a person whose word is reliable.
Forty-three Yorùbá proverbs on sùúrù, patience, presented with the original, a literal gloss, a named translation, and the situation each is spoken in.
Thirteen sourced Yorùbá proverbs on shame, disgrace and reputation, presented with the original, a literal gloss, and a named translation, honestly reflecting how thin this theme is in the digitised record available to this corpus.