The Binary Structure of Ifá: How 256 Odù Are Generated and Read

A máa ń kọ Odù gẹ́gẹ́ bí ọ̀wọ́ méjì tí wọ́n dúró lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara wọn, tí ọ̀wọ́ kọ̀ọ̀kan ní àyè mẹ́rin tí a tò látòkè-dálẹ̀, tí àyè kọ̀ọ̀kan sì ní yálà àmì kan tàbí méjì. Àyè tí ó ní àmì kan àti àyè tí ó ní àmì méjì péré ni àwọn àṣàyàn tí ó wà, èyí tí ó mú kí àyè kọ̀ọ̀kan jẹ́ nọ́ḿbà oníhà-méjì (binary digit). Àyè mẹ́rin nínú ọ̀wọ́ kọ̀ọ̀kan ń fúnni ní ọ̀wọ́ mẹ́rìndínlógún tí ó ṣeé ṣe, ọ̀wọ́ méjì ń fúnni ní mẹ́rìndínlógún lọ́nà mẹ́rìndínlógún, mẹ́rìndínlógún lọ́nà mẹ́rìndínlógún sì jẹ́ 256. Ìyẹn ni gbogbo ìṣirò náà, gbogbo ohun mìíràn tí ó kù nínú fáìlì yìí sì jẹ́ kúlẹ̀kúlẹ̀ nípa bí a ṣe ń ṣe àwọn àmì náà, bí a ṣe ń to àwòrán náà sí ọ̀nà tó tọ́, àti ohun tí ètò náà fún ọ láyè láti sọ tàbí tí kò fún ọ láyè láti sọ.

Bascom sọ àgbékalẹ̀ ìṣirò náà ní tààràtà: ìpín kọ̀ọ̀kan nínú àwòrán máa ń gba ọ̀kan nínú àwọn ìrísí ìpìlẹ̀ mẹ́rìndínlógún "gẹ́gẹ́ bí àgbékalẹ̀ 2^n fún iye àwọn àyípadà ojú àti ẹ̀yìn fún owó ẹyọ tí a sọ ní ẹ̀mẹ́rin léra wọn, pẹ̀lú 2 tí ó jẹ́ iye àwọn àṣàyàn tí ó ṣeé ṣe (ojú tàbí ẹ̀yìn) àti n tí ó jẹ́ iye ìgbà tí a sọ ọ́" [S1] Lẹ́yìn náà, ó fúnni ní àpapọ̀ wọn: "àpapọ̀ 16 x 16 tàbí 256 àwọn àwòrán àbájáde (odu) ló ṣeé ṣe" [S1]

Àmì náà, àti ohun tí a fi ṣe é

Ẹyọ kan jẹ́ àmì tí a kọ sínú ìyẹ̀ròsùn lórí ọpọ́n, tàbí èpo èso tí ó dojú kọ ọ̀nà kan dípò èkejì. Ó ní ipò méjì péré láìsí ẹ̀kẹta.

Pẹ̀lú ikin, àwọn ikin mẹ́rìndínlógún mímọ́. Babaláwo yóò di gbogbo ikin mẹ́rìndínlógún náà mọ́ ọwọ́ kan, yóò sì fi ọwọ́ kejì gbá wọn mú. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé nígbà gbogbo ni díẹ̀ máa ń kù sẹ́yìn. Òfin tí Abimbola fúnni ni pé bí ikin kan bá kù, ó máa ń kọ àmì méjì, bí ikin méjì bá sì kù, ó máa ń kọ àmì kan [S2]. Bascom fúnni ní irú òfin kan náà, ó sì tọ́ka sí ohun tí ó ṣàjèjì nípa rẹ̀: "Bí ikin kan bá kù, awo yóò ya ìlà kékèké méjì tí wọ́n dọ́gba lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara wọn sínú ìyẹ̀ròsùn lórí ọpọ́n; bí ikin méjì bá kù, yóò ya ìlà kan ṣoṣo. Láti ṣe àtìlẹ́yìn fún àyípadà tí ó dà bí èyí tí kò ní ìdí pàtó yìí, ohun tí àwọn awo ń sọ péré ni pé báyìí ni Ifá kọ́ Ifẹ̀ láti ṣe é" [S1]

Ṣàkíyèsí àyípadà yìí, nítorí ó ṣe pàtàkì fún ẹnikẹ́ni tí ó bá ń gbìyànjú láti ka ètò náà bí àkọsílẹ̀ nọ́ḿbà tí ó ṣe kedere. Ikin kan ń mú àmì méjì wá; ikin méjì ń mú àmì kan wá. Ìbáṣepọ̀ láàárín ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ayé àti àmì tí a kọ sílẹ̀ ti yí padà sí òdìkejì, kò sì sí àlàyé kankan nípa iṣẹ́ rẹ̀ tí a kọ sílẹ̀ fún àyípadà yìí. Ìdáhùn tí àṣà ìbílẹ̀ fúnni ni pé báyìí ni wọ́n ṣe kọ́ wọn.

Àyẹ̀wò náà máa ń kà kìkì nígbà tí ikin kan tàbí méjì péré bá kù. Bascom: "Bí kankan kò bá kù, tàbí bí ó bá ju méjì lọ tí ó kù, tàbí bí ìgbámú kò bá fẹsẹ̀ múlẹ̀ tí ó sì nímọ̀lára pé àwọn kan 'ń gbìyànjú láti yọ́ bọ́,' yóò tún wọn lù lẹ́ẹ̀kan síi yóò sì tún gbá wọn mú" [S1] Abimbola fúnni ní irú òfin kan náà [S2]. Èyí jẹ́ ìlànà ìkọ̀-àpẹẹrẹ-sílẹ̀ (rejection-sampling procedure). Àwọn àbájáde tí kò bọ́ sí iye tí a tẹ́wọ́gbà ni a máa ń sọ nù tí a sì ń tún ìfàfà náà ṣe, èyí tí ó jẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ gidi tí ó sì ní pàtó: ó ń yí ìṣe ojú ayé tí ó ní ọ̀pọ̀ àbájáde padà sí àbájáde oníhà-méjì tí ó mọ́ kedere.

A máa ń tún ìlànà yẹn ṣe títí tí àmì mẹ́jọ tí a tẹ́wọ́gbà yóò fi wà.

Pẹ̀lú ọ̀pẹ̀lẹ̀, ọ̀pẹ̀lẹ̀. Ìdajì èpo èso mẹ́jọ, mẹ́rin ní ẹ̀gbẹ́ kọ̀ọ̀kan lórí ẹ̀wọ̀n tí a di mú ní àárín. Èpo kọ̀ọ̀kan máa ń balẹ̀ yálà kí inú rẹ̀ tí ó wọ̀ sínú kọjú sókè tàbí ẹ̀yìn rẹ̀ tí ó kùkù kọjú sókè. Bascom: ìdajì èpo tí ó bọ́ sílẹ̀ ní "ṣíṣí" pẹ̀lú ojú inú tí ó wọ̀ sínú tí ó kọjú sókè "dọ́gba pẹ̀lú ìlà kan ṣoṣo lórí ọpọ́n; bí ó bá bọ́ sílẹ̀ ní ipò tí ó tì tàbí tí ó 'doríkodò' pẹ̀lú ojú ẹ̀yìn tí ó kùkù tí ó kọjú sókè, ó dọ́gba pẹ̀lú àmì méjì" [S1] Abimbola ṣàpèjúwe irú ìbáramu kan náà ní ti ojú inú tí ó rí kòkòròkòkò àti ojú ẹ̀yìn tí ó dán [S2].

Ọ̀pẹ̀lẹ̀ máa ń mú gbogbo àwọn àmì mẹ́jẹ̀ẹ̀jọ jáde nínú ìjùsílẹ̀ ẹ̀ẹ̀kan ṣoṣo. Àwọn ikin nílò ìfọwọ́kàn mẹ́jọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn lè nílò ìgbìyànjú lẹ́ẹ̀mẹta tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Bascom sọ ìyàtọ̀ náà kedere: "A lè yan ọ̀kan nínú àwọn àwòrán 256 náà nípa jíju ọ̀pẹ̀lẹ̀ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo, nígbà tí ó jẹ́ pé ìṣiṣẹ́ mẹ́jọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú ikin ni a nílò" [S1] Àwọn ọ̀nà méjèèjì dọ́gba ní ti ìròyìn tí wọ́n ń mú wá. Bascom: "yàtọ̀ sí èyí àwọn ètò méjèèjì jọra wọn pọ́nńbélé. Wọ́n ń lo irú àwòrán kan náà pẹ̀lú orúkọ kan náà àti ipò títẹ̀léra kan náà, àti àwọn ẹsẹ kan náà" [S1]

Ìtọ́sọ́nà, àti ìdí tí kì í fi ṣe fún ẹ̀ṣọ́ lásán

A máa ń kọ àwọn àmì mẹ́jẹ̀ẹ̀jọ náà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ tí a ti fi lélẹ̀, a kò sì lè pààrọ̀ àwọn ọ̀wọ́ méjèèjì fún ara wọn.

Bascom: àwọn àmì mẹ́jẹ̀ẹ̀jọ "ni a tò sí ọ̀wọ́ méjì tí wọ́n dọ́gba lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara wọn tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ní àmì mẹ́rin" àti pé "awo máa ń ṣiṣẹ́ láti ọ̀tún sí òsì nígbà tí ó bá ń fa àwọn ìlà lórí ọpọ́n ifá, nígbà tí ó bá ń ka àwòrán náà, àti nígbà tí ó bá ń yan láàárín àwọn àṣàyàn pàtó" [S1] Abimbola ṣàpèjúwe irú nǹkan kan náà: awo "máa ń kọ yálà àmì kan tàbí méjì lọ́nà yìí ní ẹ̀mẹ́rin nínú ìlà méjì bẹ̀rẹ̀ láti ọ̀tún sí òsì" [S2]

Nítorí náà, ọ̀wọ́ ọ̀tún ni a máa ń kọ́kọ́ kọ kún, láti òkè dé ìsàlẹ̀, lẹ́yìn náà ọ̀wọ́ òsì, láti òkè dé ìsàlẹ̀.

Ọ̀wọ́ ọ̀tún ló ní ipò àkọ́kọ́ nínú sísọ orúkọ. Bascom: "Àwòrán àbájáde kọ̀ọ̀kan ni a fún ní orúkọ àpàpọ̀ tí a gbé karí àwọn orúkọ àwòṣe ti apá ọ̀tún àti ti apá òsì. Orúkọ apá ọ̀tún máa ń ṣáájú ti apá òsì" [S1] Ó fi àlàyé ìtumọ̀ tí àṣà ìbílẹ̀ so mọ́ ọn kún un: apá ọ̀tún (ọ̀tún) "ni a kà sí akọ tí ó sì 'ní agbára jù' apá òsì (òsì), èyí tí í ṣe abo; nítorí ìdí èyí orúkọ ìpín ti apá ọ̀tún máa ń ṣáájú ti apá òsì" [S1]

Èyí kì í ṣe ìmọ́tótó àkọsílẹ̀ lásán. Bascom sọ ọ́ kedere pé yíyí àwọn ọ̀wọ́ náà padà sí òdìkejì máa ń mú Odù mìíràn jáde tí ó ní àkóónú ọ̀tọ̀: àwòrán tí a fi hàn "jẹ́ Ọ̀kànràn Ìrẹtẹ̀, kì í sì í ṣe Ìrẹtẹ̀ Ọ̀kànràn. Nítorí pé èyí tó gbẹ̀yìn jẹ́ àwòrán mìíràn, pẹ̀lú àwọn àsọtẹ́lẹ̀ àti ẹbọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ó ṣe pàtàkì láti ya àwọn ìpín méjèèjì nínú àwòrán sọ́tọ̀ nípa tító ọpọ́n ifá àti apá méjèèjì ti ọ̀pẹ̀lẹ̀ sí ọ̀nà tí ó tọ́ dáadáa" [S1]

Abimbola fi ìdí irú àṣà kan náà múlẹ̀ láti apá orúkọ sísọ, nígbà tí ó ń ṣàlàyé Odù kékeré kan: "Orúkọ rẹ̀ gidi ni Ogbégúndá, ìyẹn ni àpapọ̀ Ogbè ní apá ọ̀tún àti Ògúndá ní apá òsì" [S2]

Àbájáde tí ó wúlò fún àwọn olùkàwé àwọn orísun kejì: ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkọsílẹ̀ lórí Ifá, títí kan àwọn ohun tí àwọn awo fúnra wọn kọ, máa ń fi àwọn àtẹ Odù hàn láì sọ ọ̀wọ́ tí ó jẹ́ èkíní tàbí èkejì. Níwọ̀n bí ó ti jẹ́ pé ìtòpọ̀ méjèèjì ní títẹ̀léra ni ohun tí ń dá Odù mọ̀, àtẹ tí a kò kọ orúkọ sí máa ń ta gbangba láàárín àwọn Odù ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ méjì àyàfi bí àwòrán náà bá ṣẹlẹ̀ pé ó dọ́gba ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì.

Àkọsílẹ̀ tí a lò nínú àkójọ iṣẹ́ yìí

Àwọn orísun yàtọ̀ síra lórí bí wọ́n ṣe ń kọ àwọn àmì náà, nítorí náà àkójọ yìí fi àṣà kan lélẹ̀ ó sì sọ ìbámu rẹ̀.

A ń kọ gbólóhùn ìlà kan láti òkè dé ìsàlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀wọ́ nọ́ḿbà mẹ́rin, nípa lílo àkọsílẹ̀ Bascom fúnra rẹ̀ láti inú Tábìlì 3 [S1] rẹ̀:

• 1 = àmì ẹyọ kan (ìfàlà kan; apá inú ọ̀pẹ̀lẹ̀ kọjú sókè)
• 2 = àmì méjì (ìfàlà méjì; apá ẹ̀yìn ọ̀pẹ̀lẹ̀ kọjú sókè)

A máa ń kọ Odù lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ bí RIGHT|LEFT, ìlà ọwọ́ ọ̀tún ní àkọ́kọ́, èyí tí ó bá ètò ìsọmúkọ mu. Nítorí náà Èjì Ogbè jẹ́ 1111|1111 tí Ogbèyèkú sì jẹ́ 1111|2222, èyíinì ni pé Ogbè wà ní ọwọ́ ọ̀tún tí Ọ̀yẹ̀kú sì wà ní ọwọ́ òsì.

Láti yí i padà sí binary àbáláyé, fi 1 rọ́pò àmì ẹyọ kan àti 0 fún àmì méjì, ní kíkà ipò orí gẹ́gẹ́ bí bit tí ó ṣe pàtàkì jùlọ. Èyí jẹ́ àṣàyàn tí a ṣe fún àkójọ yìí, kì í ṣe ohun tí àṣà ìbílẹ̀ pàṣẹ, ìkìlọ̀ tí ó wà ní abala tí ó kàn sì kan èyí pẹ̀lú.

Àwọn ìlà mẹ́rìndínlógún náà, tí a fìdí wọn múlẹ̀

Lábẹ́ àkọsílẹ̀ Bascom, àwọn àpẹẹrẹ ìlà mẹ́rìndínlógún tí a sọ lórúkọ nìwọ̀nyí, wọ́n sì pé ní ti matimátíìkì: gbogbo àwọn àpẹẹrẹ ipò mẹ́rin mẹ́rìndínlógún tí ó ṣeé ṣe ló wáyé, ẹnìkọ̀ọ̀kan lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo, kò sí èyí tí ó kù bẹ́ẹ̀ ni kò sí èyí tí ó tún ara rẹ̀ ṣe. Mo fìdí èyí múlẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ nípa wíwo àkójọ ọmọ mẹ́rìndínlógún ti àwọn ọ̀wọ́ nọ́ḿbà mẹ́rin lórí álífábẹ́ẹ̀tì {1,2}.

Àpẹẹrẹ ìlà (láti òkè dé ìsàlẹ̀)	Orúkọ	Gẹ́gẹ́ bí binary (ẹyọ=1)	Decimal
1111	Ogbè	1111	15
2222	Ọ̀yẹ̀kú	0000	0
2112	Ìwòrì	0110	6
1221	Òdí / Èdì	1001	9
1222	Ọ̀bàrà	1000	8
2221	Ọ̀kànràn	0001	1
1122	Ìrosùn	1100	12
2211	Òwónrín	0011	3
1112	Ògúndá	1110	14
2111	Ọ̀sá	0111	7
1121	Ìrẹtẹ̀	1101	13
1211	Òtúrá	1011	11
2212	Òtúrúpọ̀n	0010	2
2122	Ìká	0100	4
1212	Ọ̀ṣẹ́	1010	10
2121	Òfún	0101	5

Àwọn àpẹẹrẹ àmì tí ó wà nínú tábìlì yìí jẹ́ ti Bascom, tí a gbà sílẹ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn olùsọfúnni Ifẹ̀ rẹ̀ tí a sì fi wéra pẹ̀lú àkójọ rẹ̀ ti àtòjọ 86 [S1]. Àwọn ìlà binary àti decimal jẹ́ ìyípadà tí a ṣe fún àkójọ yìí lábẹ́ ìbámu tí a sọ lókè, èyí sì jẹ́ ti ìṣirò kì í ṣe ti ethnographic.

Ìdí tí ó fi jẹ́ 256, àti ìdí tí kò fi jẹ́ nọ́ḿbà mìíràn

Àwọn àṣàyàn ìtòlẹ́sẹẹsẹ mẹ́ta tí kò gbáralé ara wọn ló fa nọ́ḿbà yìí, yíyí èyíkéyìí nínú wọn padà yóò sì yí àpapọ̀ rẹ̀ padà.

Ipò méjì fún àyè kọ̀ọ̀kan, nítorí pé ìgbésẹ̀ gidi náà máa ń mú àbájáde méjì péré wá: ikin kan tàbí méjì, apá inú tàbí apá ẹ̀yìn. Èyí fún wa ní ìpìlẹ̀ 2.

Àyè mẹ́rin fún ìlà kọ̀ọ̀kan, èyí tí ó jẹ́ àṣàyàn tí kò sí ohun ẹ̀rọ kankan tí ó fipá mú un wá. Kò sí ohun kankan nínú ìgbésẹ̀ ikin ifá tí ó ní kí a dúró sórí mẹ́rin. Àyè mẹ́rin fún wa ní 2^4 = 16 ìlà. Mẹ́ta ìbá fún wa ní 8, márùn-ún ìbá fún wa ní 32. Ètò náà dúró sórí mẹ́rin, nọ́ḿbà mẹ́rìndínlógún sì ń tún ara rẹ̀ sọ jákèjádò Ifá: ikin mẹ́rìndínlógún, àwọn olú Odù mẹ́rìndínlógún, ẹsẹ mẹ́rìndínlógún fún Odù kọ̀ọ̀kan gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó kéré jù fún ìtẹ̀fá, owó ẹyọ mẹ́rìndínlógún nínú ètò tí ó jọ mọ́ ọn. Bóyá mẹ́rìndínlógún ló ṣáájú àwọn àyè mẹ́rin náà tàbí ó jẹ́ àbájáde wọn kì í ṣe ohun tí àwọn orísun fìdí rẹ̀ múlẹ̀.

Ìlà méjì, tí ó ń fún wa ní 16^2 = 256. Ìlà méjì ni ohun tí ó sọ àkójọ ẹ̀ka mẹ́rìndínlógún di àkójọ àwọn àsopọ̀ méjì-méjì tí a tò lẹ́sẹẹsẹ tí iye wọn jẹ́ 256, òun sì ni ó mú kí orúkọ wọn di àkópọ̀.

Ètò àtòlẹ́sẹẹsẹ ṣe pàtàkì, èyí tí ó jẹ́ ìdí tí àpapọ̀ fi jẹ́ 256 tí kì í ṣe 136. Bí Ogbè-on-right-with-Ọ̀yẹ̀kú-on-left bá jẹ́ Odù kan náà pẹ̀lú Ọ̀yẹ̀kú-on-right-with-Ogbè-on-left, iye àwọn àwòrán ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ yóò jẹ́ iye àwọn àsopọ̀ méjì-méjì tí kò ní àtòlẹ́sẹẹsẹ pẹ̀lú àtúnsọ, èyí tí ó jẹ́ (16 x 17)/2 = 136. Nítorí pé Bascom fi hàn nínú àkọsílẹ̀ rẹ̀ pé àwọn méjèèjì jẹ́ àwòrán ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú àkóónú ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ [S1], kíkà náà pé ní 16 x 16 = 256. Ètò náà kò gba ìpàṣípààrọ̀ ní kedere, àìṣe-ìpàṣípààrọ̀ yẹn sì fẹ́rẹ̀ẹ́ sọ agbára rẹ̀ di ìlọ́po méjì.

Ìtúnṣe Bascom sí àṣejù àkọsílẹ̀ àtijọ́ kan

Àwọn ìwé àtijọ́ sọ iye náà di púpọ̀ lọ́nà tí kò tọ́ rárá, Bascom sì sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ tààràtà nítorí pé ó ti tàn kálẹ̀ tó bẹ́ẹ̀ gẹ́ẹ́ tí ó fi gba kí a tako ó.

Ó sọ pé "ọ̀pọ̀ àwọn ònkọ̀wé ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé àwọn àwòrán Ifá tó ẹgbẹẹgbẹ̀rún," tí ó ṣẹ̀ wá láti inú àkọsílẹ̀ J. Johnson nípa àwọn olú odù mẹ́rìndínlógún, "256 tàbí 4,096 odù lápapọ̀, àti, 'gẹ́gẹ́ bí àwọn kan ti sọ' 65,536." Farrow tún sọ ọ́ di púpọ̀ sí i nípa títọ́ka sí àwọn àbájáde púpọ̀ tí ó ṣeé ṣe kí ó jáde láti inú ìfàkikùn mẹ́jọ kọ̀ọ̀kan, èyí tí Bascom ṣàkíyèsí pé "a ti ṣírò rẹ̀ tẹ́lẹ̀ nínú mímú kí nọ́ḿbà náà pọ̀ sí i láti mẹ́rìndínlógún sí 256." Ìpari èrò rẹ̀: "Ṣùgbọ́n, gẹ́gẹ́ bí olùkàwé èyíkéyìí ti lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ fúnra rẹ̀, ètò náà kò gba ju bẹ́ẹ̀ lọ" [S1]

Àwọn nọ́ḿbà 4,096 àti 65,536 jẹ́ 16^3 àti 16^4, èyíinì ni, ohun tí o máa rí nípa gbígbé e kalẹ̀ pé ìlà mẹ́ta tàbí mẹ́rin ló wà dípò méjì. Wọ́n tọ̀nà ní ti ìṣirò ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ àṣìṣe ní ti ethnographic. Ìlà méjì ni ètò náà ní.

Èyí ṣe pàtàkì ju kíkọ nọ́ḿbà sílẹ̀ lásán lọ. Àwọn nọ́ḿbà tí a sọ di púpọ̀ yìí ṣì ń tàn kálẹ̀, wọ́n sì máa ń fi wọ́n hàn nígbà míràn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí bí ètò náà ṣe jinlẹ̀ tó. Nọ́ḿbà tí ó péye jẹ́ 256, 256 sì ti tó púpọ̀.

Ìwà ìrísí kan ti ètò ìtòlẹ́sẹẹsẹ náà

Ìtòlẹ́sẹẹsẹ tòótọ́ ti matimátíìkì wà nínú bí a ṣe to àwọn olú Odù mẹ́rìndínlógún náà, ó sì fẹsẹ̀ múlẹ̀ nínú àwọn ètò àtòlẹ́sẹẹsẹ pàtàkì méjèèjì tí a kọ sílẹ̀ nínú fáìlì 03. Mo yẹ̀ ẹ́ wò dáadáa lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ dípò gbígbà á láti inú orísun kan, nítorí náà a gbé e kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣirò lórí àwọn àpẹẹrẹ tí Bascom gbà sílẹ̀ dípò gbígbé e kalẹ̀ bí ẹ̀rí nípa ète ní ti ethnographic.

Pe àpẹẹrẹ ìlà kan ní vertically symmetric bí kíkà rẹ̀ láti òkè dé ìsàlẹ̀ bá bá a mu pẹ̀lú láti ìsàlẹ̀ dé òkè. Mẹ́rin péré nínú àwọn àpẹẹrẹ mẹ́rìndínlógún ló ní àbùdá yìí: 1111, 2222, 2112, 1221. Àwọn mẹ́rin yẹn gan-an ni Ogbè, Ọ̀yẹ̀kú, Ìwòrì, àti Òdí, èyí tí í ṣe àwọn Odù mẹ́rin àkọ́kọ́ nínú ìtòlẹ́sẹẹsẹ náà, nínú ètò Ifẹ̀ àti ti gúúsù ìwọ̀-oòrùn tí Bascom tò sí inú tábìlì [S1].

Àwọn àpẹẹrẹ méjìlá tí ó kù para pọ̀ di oríṣi àbájáde digí méjì-méjì mẹ́fà, tí àpẹẹrẹ kọ̀ọ̀kan sì wà ní àkópọ̀ pẹ̀lú àpẹẹrẹ tirẹ̀ tí a yí padà láti òkè dé ìsàlẹ̀. Nínú àwọn ètò méjèèjì, gbogbo ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn àkópọ̀ mẹ́fà wọ̀nyí ló wà ní ipò méjì tí ó tẹ̀lé ara wọn nínú ìtòlẹ́sẹẹsẹ náà:

• Ọ̀bàrà 1222 pẹ̀lú Ọ̀kànràn 2221
• Ìrosùn 1122 pẹ̀lú Òwónrín 2211
• Ògúndá 1112 pẹ̀lú Ọ̀sá 2111
• Ìrẹtẹ̀ 1121 pẹ̀lú Òtúrá 1211
• Òtúrúpọ̀n 2212 pẹ̀lú Ìká 2122
• Ọ̀ṣẹ́ 1212 pẹ̀lú Òfún 2121

Àwọn ètò méjèèjì tí ń bára wọn díje yàtọ̀ síra kìkì nínú bí àwọn àkópọ̀ méjì-méjì wọ̀nyí ṣe fara hàn àti èwo nínú àkópọ̀ náà ló wà ní àkọ́kọ́. Ìrísí àkópọ̀ wọn jẹ́ ọ̀kan náà.

Ohun tí èyí fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ni pé ètò tẹ́lẹ́ǹtẹ̀lẹ́ náà kò wáyé láìnídìí ní ìbámu pẹ̀lú ìrísí àwọn àwòrán náà: àwọn àwòrán tó bára dọ́gba ló wà níwájú, lẹ́yìn náà àwọn èjìré tó jẹ́ àwòkọ́ṣe ara wọn wà papọ̀. Ohun tí kò fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ni èrò inú. Kò sí orísun kankan tí mo rí tó sọ pé lórí ìlànà yìí ni a gbé kọ́ ètò tẹ́lẹ́ǹtẹ̀lẹ́ náà, èmi kò sì sọ pé bẹ́ẹ̀ ni. Ìbáradọ́gba náà jẹ́ tòótọ́ ó sì ṣe é yẹ̀wò; a kò ṣe àkọsílẹ̀ orísun rẹ̀.

Àpẹẹrẹ tí a ṣiṣẹ́ lé lórí, láti ìdà sí àkọsílẹ̀

Èyí tọpasẹ̀ ìlànà iṣẹ́ náà lórí ìdá tí a fojú inú wò. Àpẹẹrẹ àkọsílẹ̀ ni, kì í ṣe ìtọ́ni fún ṣíṣe é, ó sì fojú fo àwọn ìpè, àyíká ètùtù, àti gbogbo ohun tó mú kí dídá ifá gidi jẹ́ ohun tí ó jẹ́.

Ká sọ pé babaláwo kan ń da ikin ifá. Ọ̀wọ́ ọ̀tún ni a kọ́kọ́ kọ kún, láti òkè dé ìsàlẹ̀, àwọn ìgbìyànjú mẹ́rin tó tọ̀nà:

1. Ikin méjì ló kù, nítorí náà àmì kan. Ipò 1 ní ọ̀wọ́ ọ̀tún: 1
2. Ikin méjì ló kù, nítorí náà àmì kan. Ipò 2: 1
3. Ikin kan ló kù, nítorí náà àmì méjì. Ipò 3: 2
4. Ikin kan ló kù, nítorí náà àmì méjì. Ipò 4: 2

Ọ̀wọ́ ọ̀tún jẹ́ 1122 láti òkè dé ìsàlẹ̀, èyí tí àtẹ tó wà lókè pè ní Ìrosùn.

Lẹ́yìn náà ọ̀wọ́ òsì, lẹ́ẹ̀kan sí i láti òkè dé ìsàlẹ̀:

5. Ikin méjì ló kù, àmì kan: 1
6. Ikin kan ló kù, àmì méjì: 2
7. Ikin méjì ló kù, àmì kan: 1
8. Ikin kan ló kù, àmì méjì: 2

Ọ̀wọ́ òsì jẹ́ 1212, èyí tí í ṣe Ọ̀ṣẹ́.

Gbogbo àkọsílẹ̀ náà pátápátá ni 1122|1212. Bí a bá kọ́kọ́ dárúkọ ọ̀wọ́ ọ̀tún, èyí ni Ìrosùn Ọ̀ṣẹ́. Gẹ́gẹ́ bí bíìtì mẹ́jọ lábẹ́ ìgbékalẹ̀ tí a fúnni lókè, ó jẹ́ 11001010, ní nọ́ńbà dẹ́símà 202, àti gẹ́gẹ́ bí orírun méjì tí a tò lọ́wọ̀ọ̀wọ́ fún àwọn iye ọ̀wọ́ ó jẹ́ (12, 10).

Bí àwọn àmì mẹ́jọ kan náà bá yọ pẹ̀lú pípàṣípààrọ̀ àwọn ọ̀wọ́ náà, 1212|1122, Odù yóò jẹ́ Ọ̀ṣẹ́ Ìrosùn, àwòrán tó yàtọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹsẹ tó yàtọ̀. Àwọn àmì mẹ́jọ gidi náà jẹ́ bákan náà; ìtòsọ́nà wọn ni ohun tí ó yà wọ́n sọ́tọ̀.

Babaláwo náà yóò wá ka àwọn ẹsẹ tí a tò sábẹ́ Ìrosùn Ọ̀ṣẹ́ títí ẹni tí ó wá dá ifá yóò fi dá a dúró níbi èyí tí ó bá a mu.

Ohun tí ìgbékalẹ̀ báínárì fàyè gbà àti ohun tí kò fàyè gbà

Èyí ni abala tí ó yẹ kí a kà pẹ̀lú ìṣọ́ra, nítorí pé àwọn kókó ọ̀rọ̀ nípa ìgbékalẹ̀ tó wà lókè ni a sábà máa ń tì rékọjá ohun tí wọ́n tì lẹ́yìn.

Èyí tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Ipò kọ̀ọ̀kan ní ipò méjì ní tòótọ́. Ipò mẹ́rin fún ọ̀wọ́ kọ̀ọ̀kan fúnni ní ọ̀wọ́ mẹ́rìndínlógún, ọ̀wọ́ méjì fúnni ní 256 Odù, iye rẹ̀ sì jẹ́ 256 pọ́ńbélé dípò kí ó jù bẹ́ẹ̀ lọ. Ètò àwọn ọ̀wọ́ ní ìtumọ̀ pàtàkì. Àwọn ọ̀nà dídá méjèèjì dọ́gba ní ti ìròyìn. Àwọn àpẹẹrẹ àmì fún àwọn ọ̀wọ́ mẹ́rìndínlógún náà pé kò sì sí àtúnkọ lásán. Ètò náà ń lo ìpìlẹ̀ 2 ní ìtumọ̀ tòótọ́ pé ẹ̀yà rẹ̀ tó kéré jù ní ipò méjì àti pé àwọn àwòrán rẹ̀ jẹ́ ọ̀wọ́ lórí ẹ̀yà náà. Ìgbékalẹ̀ 2^n ti Bascom fúnra rẹ̀ jẹ́ àpèjúwe onímọ̀ nípa ìṣirò àpapọ̀, tí a tẹ̀ jáde ní 1969 [S1].

Èyí tí kò sí nínú ohun tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ lókè. Pé Yorùbá ṣe ìṣirò ní ìpìlẹ̀ 2, èyí tí í ṣe ẹ̀sùn ọ̀tọ̀ sí níní àkọsílẹ̀ onípò-méjì. Kò sí ohun kankan nínú àwọn orísun tó fi hàn pé a ń ṣàfikún Odù, a ń sọ wọ́n di púpọ̀, tàbí a ń lò wọ́n gẹ́gẹ́ bí nọ́ńbà. Àwọn iye dẹ́símà tí ó wà nínú àtẹ jẹ́ ìyípadà tí àkójọpọ̀ yìí ṣe, kò sì sí ẹ̀rí kankan pé babaláwo kankan ka Èjì Ogbè sí mẹ́ẹ̀ẹ́dógún.

Pé ètò tẹ́lẹ́ǹtẹ̀lẹ́ náà jẹ́ tẹ̀léléra nọ́ńbà. Kì í ṣe bẹ́ẹ̀: tí a bá kà á gẹ́gẹ́ bí báínárì, ètò ipò náà ń lọ ní 15, 0, 6, 9, 8, 1, 12, 3, 14, 7, 13, 11, 2, 4, 10, 5, èyí tí kì í ṣe ètò nọ́ńbà kankan tí a mọ̀. Ìpò náà wà nípa àgbà tàbí ọjọ́ orí nínú àkọsílẹ̀ àṣà náà fúnra rẹ̀, èyí tí ó jẹ́ ti àlọ́ àti ìtàn àtẹnudẹ́nu tí a sì jíròrò rẹ̀ nínú fáìlì 03.

Pé àmì kan dọ́gba pẹ̀lú 1 àti àmì méjì dọ́gba pẹ̀lú 0 dípò òdìkejì rẹ̀. Àṣà ìbílẹ̀ kò ya nọ́ńbà kankan sọ́tọ̀ fún àmì méjèèjì. Àwọn ìgbékalẹ̀ méjèèjì wà nínú àkọsílẹ̀ òde òní, yíyàn ọ̀kan sì jẹ́ àdéhùn òde òní. Àkójọpọ̀ yìí yan ọ̀kan ó sì ṣe àfihàn rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àṣàyàn.

Pé èyíkéyìí nínú èyí sọ Ifá di kọ̀mpútà, tàbí àkọ́kọ́ṣe kọ̀mpútà. Ètò ìtọ́kasí àdírẹ́sì ni lórí àkójọpọ̀ tí a kò lè yípadà, láìsí ìṣirò kankan tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ lórí àwọn àdírẹ́sì náà, kò sí ibi ìpamọ́ tí a ń kọ nǹkan sí nígbà lílò rẹ̀, kò sì sí ìṣirò kankan tí a ṣe lórí àwọn iye náà. Pípè é ní ètò ìròyìn báínárì jẹ́ ohun tí a lè gbèjà. Pípè é ní ìṣirò kọ̀mpútà kì í ṣe bẹ́ẹ̀, fáìlì 07 sì tún àwọn ẹ̀yà gbajúmọ̀ ti ẹ̀sùn yìí tú kọ̀ọ̀kan.

Ìgbékalẹ̀ náà wúni lórí ní ti ara rẹ̀. Àwùjọ kan tí kò ní àkọsílẹ̀ kọ́ àyè àdírẹ́sì àrìnàkò ti àyè 256 pọ́ńbélé, pẹ̀lú ìlànà gidi kan tó ń mú àbájáde onípò-méjì tó dọ́gba wá dájúdájú, ìlànà kíkọ̀ láti sọ àwọn ìdà tí kò tọ̀nà nù, àdéhùn ìtòsọ́nà tó dájú láti sọ àdírẹ́sì náà di orírun méjì tí a tò lọ́wọ̀ọ̀wọ́, àti ètò ìsọmọlórúkọ tó ń jẹ́ kí eyikeyi oṣiṣẹ́ dárúkọ àdírẹ́sì eyikeyi láti inú àwọn àmì rẹ̀. Èyí jẹ́ àṣeyọrí tòótọ́ nínú àtòjọ ìròyìn kò sì nílò àbọ̀sọ kankan.

Ìtàn àti ìdàgbàsókè

Ìgbékalẹ̀ báínárì ti dídá Ifá dúró fún ìmọ̀-ẹ̀rọ ìròyìn àtẹnudẹ́nu tí ó ti wà ṣáájú ìpàdé àwọn ará Yúróòpù ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà. Nínú àwọn àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ rẹ̀ tí a tọ́jú kọjá àwọn àṣà àtẹnudẹ́nu àti àwọn àkọsílẹ̀ ìmọ̀ ìwádìí ohun àtijọ́ ní Ilé-Ifẹ̀, ètò náà fìdí àwọn àwòrán àkọ́kọ́ mẹ́rìndínlógún múlẹ̀ (ojú odù) àti àwọn àpapọ̀ pípèjúwe 256 wọn [S1]. Bí Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ ti fẹ̀ káàkiri Ilẹ̀ Yorùbá nígbà sẹ́ńtúrì kẹtàdínlógún àti kejìdínlógún, Ọ̀yọ́ sọ àkóso agbègbè ti àwọn ẹgbẹ́ awo di èyí tó wà ní ìbámu ó sì ṣe onígbọ̀wọ́ babaláwo, ní títan àkọsílẹ̀ àti ètò ipò tó dọ́gba káàkiri àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ilẹ̀ tí ń gbòòrò [S1].

Àwọn ogun abẹ́lé Yorùbá ti sẹ́ńtúrì kọkàndínlógún àti ìwópalẹ̀ olú-ìlú Ọ̀yọ́ fọ́ àwọn ilé-iṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ túútúú, ní títú àwọn ìran ká àti fífọ́n àwọn babaláwo káàkiri gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nigeria [S1]. Ní àkókò kan náà, ìbáṣepọ̀ àwọn míṣọ́nnárì Kristẹni ní àárín sẹ́ńtúrì kọkàndínlógún mú àwọn ìpolongo líle wá lòdì sí àwọn ètò ìmọ̀ ìbílẹ̀. Àwọn àkọsílẹ̀ àwọn míṣọ́nnárì àkọ́kọ́, bíi ti James Johnson, kò lóye àkọsílẹ̀ báínárì náà rárá, ní fífi àbọ̀sọ sọ iye àwọn àwòrán di ẹgbẹẹgbẹ̀rún àti pípè iṣẹ́ náà ní ìgbàgbọ́ èkè kèfèrí dípò ìwádìí ìrántí tí a tò lẹ́sẹẹsẹ [S1].

Lábẹ́ àkóso ìmúnisìn ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, àwọn aláṣẹ ìmúnisìn tẹ Ifá lórí ba lábẹ́ àwọn òfin lòdì sí iṣẹ́ àjẹ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìgbékalẹ̀ ìṣirò inú rẹ̀ àti àwọn ọ̀nà dídá rẹ̀ wà ní fífipamọ́ láàárín àwọn ẹgbẹ́ awo àjogúnbá [S3]. Lẹ́yìn òmìnira Nàìjíríà ní 1960, àwọn ìwádìí ẹ̀kọ́ láti ọwọ́ àwọn onímọ̀ bíi William Bascom àti Wande Abimbola ṣe àkọsílẹ̀ tó fẹsẹ̀ múlẹ̀ nípa 256 Odù tí wọ́n sì tún àwọn àyídáyidà ìṣirò ti ìmúnisìn ṣe, ní fífi ọgbọ́n ìṣirò báyìnárì (binary logic) tó lágbára ti ètò bit mẹ́jọ hàn [S1, S2].

Lónìí, ètò 256 Odù ń ṣiṣẹ́ káàkiri àgbáyé ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà àti jákèjádò àwọn ilẹ̀ àtìpó Áfíríkà, títí kan àwọn àṣà Cuban Santería, Lucumí, àti Brazilian Candomblé [S3]. Ní 2008, UNESCO gba ètò ìbò Ifá wọlé gẹ́gẹ́ bí Aṣekára Àjogúnbá ti Ẹnu àti ti Àìfọwọ́kàn ti Ẹ̀dá Ènìyàn, ní gbígba agbára ìwàláàyè rẹ̀ tó ń tẹ̀síwájú nínú ìṣàkóso àwùjọ àbáláyé àti nínú àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì díjítà kárí-ayé [S3].

Àwọn Orísun [S1] Bascom, William, Ifa Divination: Communication Between Gods and Men in West Africa (Bloomington: Indiana University Press, 1969), Orí IV, "The Figures of Ifa," ojú ìwé 39-49, pẹ̀lú Table 1 àti Table 3. https://archive.org/details/ifadivinationcom0000basc_h9f3 (Ìgbékalẹ̀ 2^n àti 16 x 16 = 256; ikin kan ń fúnni ní àmì méjì bẹ́ẹ̀ sì ni ikin méjì ń fúnni ní àmì kan, pẹ̀lú àlàyé àwọn babaláwo fúnra wọn nípa ìyípadà náà; òfin kíkọ̀ fún gbígbá tí kò tọ́; ojú inú sí òkè dọ́gba pẹ̀lú àmì kan àti ojú ẹ̀yìn sí òkè dọ́gba pẹ̀lú àmì méjì; síṣàmì àti kíka láti ọ̀tún sí òsì; apá ọ̀tún ni a ń dárúkọ kọ́kọ́ tí a sì kà sí akọ àti èyí tó lágbára jù; Ọ̀kànràn Ìrẹtẹ̀ yàtọ̀ sí Ìrẹtẹ̀ Ọ̀kànràn; dídá ọ̀pẹ̀lẹ̀ lẹ́ẹ̀kan lòdì sí fífọwọ́kọ ikin ní ẹ̀mẹ́jọ; àwọn ètò méjèèjì jẹ́ bákan náà yàtọ̀ sí èyí; sísọ àwọn ẹ̀tàn 4,096 àti 65,536 tí ó ti ọwọ́ J. Johnson àti Farrow wá di asán; àwọn àpẹẹrẹ àmì fún àwọn àwòrán mẹ́rìndínlógún nínú Table 3.) [S2] Abímbọ́lá, Wándé, Sixteen Great Poems of Ifá (UNESCO, 1975), Ìfáàrà, ojú ìwé 12-16. https://archive.org/details/sixteen-great-poems-of-ifa-wande-abimbola (Ètò ikin àti òfin ikin-kan/àmì-méjì; àmì tí a ṣe ní ẹ̀mẹ́rin ní ìlà méjì láti ọ̀tún sí òsì; yíyọ àwọn orúkọ mẹ́rìndínlógún jáde láti inú àwọn àpẹẹrẹ ipò mẹ́rin àti ti 256 láti inú àpapọ̀ wọn; ojú ọ̀pẹ̀lẹ̀ pípọ́n àti dídán; Ogbégúndá tí a túmọ̀ sí Ogbè ní apá ọ̀tún àti Ògúndá ní apá òsì.) [S3] UNESCO, "Ifa divination system," Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, ohun ìní nọ́ńbà 00146, tí a kọ sílẹ̀ ní 2008. https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 (Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn 256 odù ní àmì dídá pàtó ti ara rẹ̀ tí babaláwo ń pinnu nípa lílo àwọn ikin mímọ́ àti ọ̀pẹ̀lẹ̀.)