Social, Political and Knowledge Systems: Section Index
Guide to the twelve files on Yoruba social institutions, what each covers, and the order to read them in.
introhigh·
Loading…
Guide to the twelve files on Yoruba social institutions, what each covers, and the order to read them in.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Abáwọlé yìí dá lórí bí a ṣe ṣètò àwùjọ Yorùbá: àwọn wo ló jẹ́ mọ̀lẹ́bí, ta ló ga ju ta lọ ní ipò, báwo ni àwọn ènìyàn ṣe ń ṣègbéyàwó tí wọ́n sì ń kọ ara wọn sílẹ̀, báwo ni a ṣe ń ṣe ìjọba ìlú tí a sì ń dẹkun ọba, báwo ni a ṣe ń parí aáwọ̀, báwo ni ètò ọrọ̀ ajé àti ọjà ṣe ń ṣiṣẹ́, báwo ni a ṣe ń tọ́jú àìsàn, kí ni àwọn ènìyàn ń jẹ àti ìgbà wo ni wọ́n ń jẹ ẹ́, báwo ni a ṣe ń gbé ìmọ̀ kọjá láìsí kíkọ sílẹ̀, irú ènìyàn wo ni a kà sí ọmọlúàbí tàbí ènìyàn àwòkọ́ṣe, àti bí gbogbo èyí ṣe rí ní báyìí. Ó dánmọ́ràn lórí àwọn ètò àwùjọ dípò àṣà ẹ̀sìn tàbí ìtàn ìṣèlú, èyí tí wọ́n ní àwọn abáwọlé tiwọn fúnra wọn.
Ka fáìlì 01 kọ́kọ́. Ipò àgbà àti ìyàtọ̀ láàárín ọmọ-onílé àti àlejò nínú ìdílé wà nínú gbogbo fáìlì yòókù, láìsí wọn sì ni àwọn yòókù yóò dà bí àkójọpọ̀ àwọn àṣà dípò kí wọ́n jẹ́ ètò tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀.
01. Ìbátan àti Agbo Ilé. Ìdílé, ẹbí àti agbo ilé; agbo ilé gẹ́gẹ́ bí ilé kíkọ́ àti àgbékalẹ̀ àwùjọ; bí àtẹ̀lé ìlà-baba ṣe rọgbọ tó ní tòótọ́; ìyàtọ̀ láàárín ọmọ ilé àti ìyàwó tí ó mú kí ìyókù abáwọlé náà yé ni dáadáa; àti ipò àgbà gẹ́gẹ́ bí ipò tí ó dá lórí àyíká àti àjọṣepọ̀ dípò jíjẹ́ ipò tí kò lè yípadà.
02. Ìgbéyàwó àti Ẹbí. Ìfẹ́bìnrin àti alárinà, ìdána àti ohun tí owó-orí ń ṣe gan-an, ìfẹ́-ọ̀pọ̀-obìnrin àti ìṣèlú inú ilé láàárín ìyálé àti ìyàwó, àwọn ìlànà ogún pínpín méjì tí ń bára wọn díje tí wọ́n sì mú kí ìṣèlú yẹn fẹsẹ̀ múlẹ̀, ìkọ̀sílẹ̀ àti àwọn ìdí rẹ̀ tí kò dọ́gba láàárín tọkọtaya, ọmọ títọ́ lọ́wọ́ ẹlòmíràn àti bí a ṣe yí i po lónìí, àti ohun tí Ẹ̀sìn Kírísítẹ́ẹ̀nì, Ẹ̀sìn Lásìláàmù, àti owó ìgbé-ayé ní ìlú ńlá yípadà lẹ́sẹẹsẹ.
03. Ìbálòpọ̀/Akọ-tabi-Abo (Gender). Àríyànjiyàn Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí pé akọ-tabi-abo kì í ṣe ẹ̀ka àkọ́kọ́ tí a fi ṣètò àwùjọ Yorùbá àti pé ipò àgbà ni ó ṣe iṣẹ́ náà, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe sọ ọ́ ní èdè tirẹ̀; àwọn àríwísí kíkún Bibi Bakare-Yusuf lórí ọ̀nà ìwádìí náà, bí a ṣe wo agbára, àti àtúntò àkókò kí àwọn aláwọ̀funfun tó dé gẹ́gẹ́ bí àkókò tí kò lábùkù kankan; àlàyé àjọṣepọ̀ Insa Nolte gẹ́gẹ́ bí àwárí ìwọ́ntúnwọ̀nsì; àti àkọsílẹ̀ tí ó wà lórí Ìyálóde, Ìyálọ́jà, agbára ọjà, àwọn obìnrin olùṣàkóso, oyè ààfin, oyè àlùfáà/òrìṣà, àti àwọn ìyá wa.
04. Ètò Ìṣèlú. ọba gẹ́gẹ́ bí ẹni mímọ́ tí ó sì tún ní ìjánu lẹ́ẹ̀kan náà, adé ilẹ̀kẹ̀ àti ẹ̀tọ́ Ifẹ̀, àwọn ẹ̀ka mẹ́ta ti oyè jíjẹ, ààfin àti àwọn ìjòyè rẹ̀ lójúkoju pẹ̀lú ìgbìmọ̀ àwọn olórí àdúgbò, Ògbóni àti Òṣùgbò gẹ́gẹ́ bí adájọ́ àti ìjánu lórí òfin ìbílẹ̀, ẹgbẹ́ ogbà, àti àwọn ọ̀nà pàtó mẹ́ta tí a fi ń yọ ọba ní tòótọ́.
05. Òfin àti Ìparí Aáwọ̀. Ìpele ilé-ẹjọ́ márùn-ún láti agbo ilé baba dé Ògbóni, àwọn ìlànà ẹjọ́ tí a tọ́jú sínú òwe, ìdí tí àwọn ẹjọ́ abẹ́lé fi ń mú ẹlẹ́bi púpọ̀ àti ẹlẹ́bi díẹ̀ jáde dípò ẹni tí ó borí pátápátá, ìbúra àti àyẹ̀wò ìmọ̀lára/àdánwò gẹ́gẹ́ bí ohun ẹ̀rí, àwọn àyẹ̀wò mẹ́ta ti àkókò ìmúnisìn fún fífẹsẹ̀múlẹ̀ òfin pẹ̀lú àwọn ẹjọ́ tí ó dá wọn sílẹ̀, bí a ṣe rẹ òfin ìbílẹ̀ sílẹ̀ láti ipò òfin sí ẹ̀rí lásán, àti ibi tí òfin ìbílẹ̀, ilẹ̀ ìdílé, àti ogún pínpín wà ní Nàìjíríà lónìí.
06. Ọrọ̀ Ajé àti Ọjà. Ọjà níwájú ààfin, ètò ọjọ́ kẹrin-kẹrin gẹ́gẹ́ bí ti okòwò àti ti ẹ̀sìn lẹ́ẹ̀kan náà, bí àwọn obìnrin ṣe darí òwò àti àwọn àbájáde mẹ́ta rẹ̀, ẹgbẹ́ àti àwọn ẹgbẹ́ oníṣẹ́-ọwọ́, èsùsù àti bí ó ṣe fẹsẹ̀ múlẹ̀ láìsí ohun ìdúró, ilẹ̀ ìdílé, kíkọ́ṣẹ́, àti ohun tí ọ̀rúndún kòkó ṣe sí gbogbo rẹ̀.
07. Ìṣègùn àti Ìwòsàn. Ẹ̀ka méje ti àwọn oníṣègùn gẹ́gẹ́ bí Oyebola ṣe tò wọ́n, àwọn ẹ̀ka ti oògùn àti ìdí tí "oògùn ìwòsàn" àti "oògùn àfọ̀ṣẹ/èdìdì" fi jẹ́ pápá kan náà fún Yorùbá, ewé àti ìmọ̀ ewéko, àlàyé nípele-nípele lórí ohun tí ìwádìí ìmọ̀-oògùn ti fihàn ní tòótọ́ nípa àwọn ewéko tí a dárúkọ fún ibà àti ohun tí kò tíì fihàn, àyẹ̀wò àìsàn ní ìpele méjì, àti ẹ̀rí oníye lórí àbájáde iṣẹ́ kíkàn-egungun.
08. Oúnjẹ. Ìpìlẹ̀ iṣẹ́ àgbẹ̀, iṣu àti ọdún iṣu tuntun, àwọn oúnjẹ àkọ́kọ́ àti ọbẹ̀ pẹ̀lú àwọn àmì agbègbè wọn, epo pupa, eewọ̀ nínú ìdílé rẹ̀, òrìṣà àti àwọn àpẹẹrẹ ti ẹnìkọ̀ọ̀kan, àti bíbọ́ ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà gidi fún ojúṣe àti ìpari-aáwọ̀.
09. Àkókò àti Kàlẹ́ńdà. Ọ̀sẹ̀ ọjọ́ mẹ́rin àti òrìṣà rẹ̀, ẹsẹ Ifá tí àríyànjiyàn wà lórí rẹ̀ nípa ẹni tí ó ni àwọn ọjọ́, ọdún oṣù mẹ́tàlá ti òṣùpá tí a tún kọ láti inú àṣà Ọ̀yọ́ pẹ̀lú àlàyé àwọn ààlà rẹ̀, ìdí tí ọdún kò fi ní ìbẹ̀rẹ̀ tí a dá mọ̀ pàtó, àti bí a ṣe fún ọ̀sẹ̀ ọjọ́ méje ti Ẹ̀sìn Kírísítẹ́ẹ̀nì ní àwọn orúkọ Yorùbá tí ó gbé èrò Yorùbá dání.
10. Ẹ̀kọ́ àti Ìgbé-ìmọ̀-kọjá. Ibi tí kíkọ́ni ti ń wáyé, àwọn ọ̀nà ìrántí pẹ̀lú àgbékalẹ̀ ojú 256 ti Ifá, kíkọ́ṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí gbígbé ìmọ̀ àfọwọ́ṣe àti ipò àwùjọ kọjá, ìkọmọdébọ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ àti ìdí tí àwọn apá kan nínú àkójọ ìmọ̀ yìí fi gbọ́dọ̀ wà ní ìdákẹ́rọ́rọ́ dandan, àwọn ẹgbẹ́ onímọ̀ pàtó, àti ohun tí ilé-ẹ̀kọ́ àwọn míṣọ́nnárì mú wá tí ó sì fẹ̀yìn tì.
11. Àwọn Ìwà Rere àti Ìlànà Ìwà Ọmọlúàbí ní Ṣíṣe. Ohun tí ìkíni ń fi pamọ́ àti ìdí tí èdè náà fi ń tẹnumọ́ ọ̀rọ̀ ipò àgbà, ìdọ̀bálẹ̀ àti ìkúnlẹ̀ àti ohun tí wọ́n túmọ̀ sí àti èyí tí wọn kò túmọ̀ sí, àlejò ṣíṣe, ọmọlúàbí pẹ̀lú ìpìlẹ̀-ọ̀rọ̀ rẹ̀ àti àwọn ìwà rere mẹ́jọ tí a dárúkọ tí ó kójọ sínú rẹ̀, àti ìtìjú, alájọbí àti ojúṣe àjùmọ̀ṣe tí a wò gẹ́gẹ́ bí ètò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ fún ààbò ara-ẹni pẹ̀lú àwọn owó tí a ń ná lórí rẹ̀ ní tòótọ́.
12. Àwùjọ Yorùbá Òde-òní. Lagos àti Ìbàdàn àti bí ìlú ìbílẹ̀ ṣe tẹ̀síwájú láti wà ní pàtàkì, ìṣíwọ́-ìlú jàpá àti àwọn ipa rẹ̀ ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì, ibi tí àwọn ètò ìbílẹ̀ wà gan-an nínú òfin ìbágbépọ̀, ẹ̀sìn nínú ìdílé pẹ̀lú ohun tí Ẹ̀sìn Pẹ́ńtíkọ́sìti yípadà, àti àkójọpọ̀ ọ̀nà mẹ́rin ti ohun tí ó wà ní pípé, èyí tí a ti gbẹ́ inú rẹ̀ dànù, èyí tí ó ti parun pátápátá, àti èyí tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀.
Bí o bá fẹ́ ọ̀nà tààrà tí ó kúrú jùlọ: 01, lẹ́yìn náà 11, lẹ́yìn náà 12.
Bí o bá wà níbí fún bí àṣẹ ṣe ń ṣiṣẹ́: 01, 04, 05.
Bí o bá wà níbí fún àríyànjiyàn nípa obìnrin àti akọ-tabi-abo: 01, lẹ́yìn náà 03, lẹ́yìn náà 02 àti 06.
Bí o bá wà níbí fún ìgbé-ayé ojoojúmọ́: 01, 08, 09, 11.
Bí o bá wà níbí nítorí pé o fẹ́ mọ ohun tí ó kù: 12, lẹ́yìn náà èyíkéyìí láti 01 dé 11 tí ó bá tún rán ọ padà sí.
Ìtàn òṣèlú, àwọn ogun àti ìṣẹ́gun amúnisìn jẹ́ ti 03-history. Ìṣe ẹ̀sìn, àwọn òrìṣà àti àwọn ọdún wọn jẹ́ ti 06-orisa. Ẹ̀kọ́ nípa ìwà àti ẹ̀dá ènìyàn ní ìpele ìmọ̀-ọgbọ́n-orí, ìwà, orí, àṣẹ àti àyànmọ́, jẹ́ ti 04-cosmology. Ifá gẹ́gẹ́ bí ètò ifọ̀ṣẹ jẹ́ ti 05-ifa. Àwọn òwe, oríkì àti ìsọmọlórúkọ ni a wò gẹ́gẹ́ bí èdè nínú 02-language tí a sì lò níhìn-ín gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí. Gbígbẹ́ ère, iṣẹ́ aṣọ, ìlù lílu àti egúngún jẹ́ ti 07-arts. Ìfọ́nká Atlantic jẹ́ ti 08-diaspora, abala yìí sì tọ́ka sí àwọn kókó tí a ti ṣàkọsílẹ̀ pé ètò àwùjọ Yorùbá kan, pàápàá jùlọ èsùsù àti àkójọpọ̀ oúnjẹ, bá a rékọjá.
How a Yoruba person is located among relatives, in a physical compound and in a descent group, and why seniority rather than sex does most of the organizing work.
Oyeronke Oyewumi's argument that gender was not the primary organizing category of Yoruba society, the serious criticisms of it, and the documented record of women's authority.
Lagos and Ibadan, the emigration wave, where traditional institutions actually stand in the Nigerian state, religion in the family, and an honest account of what has persisted and what has gone.
Courtship and ìdána, bridewealth, how polygynous households actually worked from the inside, divorce, fostering, and what Christianity, Islam and the city changed.
The oba and why Yoruba kingship was sacred and constrained at the same time, the chieftaincy title system, the palace, the town council, Ogboni as judiciary and check, and how a king was actually removed.
The Yoruba court hierarchy from the compound to the palace, how evidence and oaths worked, why the aim was restoration rather than blame, and what the colonial and Nigerian legal systems did to all of it.