Arts and Material Culture: Index
Guide to the thirteen files covering Yoruba aesthetics, sculpture, textiles, beadwork, craft, architecture, body arts, music, dance and theatre, with reading paths and a note on what is contested.
introhigh·
Loading…
Guide to the thirteen files covering Yoruba aesthetics, sculpture, textiles, beadwork, craft, architecture, body arts, music, dance and theatre, with reading paths and a note on what is contested.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Abáwọlé yìí dá lórí ohun tí àwọn Yorùbá ṣe àti bí wọ́n ṣe ṣe ìdájọ́ rẹ̀: iṣẹ́ gbígbẹ́ nínú igi, amọ̀ tí a sun àti àpòpọ̀ bàbà, aṣọ, ìlẹ̀kẹ̀, ìkòkò, igbá, ilé kíkọ́, irun, ìlù, ijó àti eré oníṣe. A ṣètò rẹ̀ yípo àròyé kan, èyí tí fáìlì àkọ́kọ́ gbé kalẹ̀ tí àwọn yòókù sì lò: iṣẹ́ ọnà Yorùbá ní àgbéyẹ̀wò tìrẹ nínú àwọn ọ̀rọ̀ tirẹ̀, bí a bá sì lo àwọn ìsọ̀rí ìtàn-iṣẹ́-ọnà ti Yúróòpù fún un máa ń mú àwọn àyídà tí a lè mọ̀ tẹ́lẹ̀ àti pàtó wá.
Ka fáìlì àkọ́kọ́ kí o tó ka àwọn yòókù bí o kò bá ka ohun mìíràn ní tẹ̀léntẹ̀lé. Gbogbo ohun tí ó tẹ̀lé e dá lórí mímọ̀ pé jíjọra, jíjọra níwọ̀ntúnwọ̀nsì, ni ìwọ̀n ìbámu, nítorí láìsí i gbogbo àkójọpọ̀ náà yóò dà bí àtẹ̀léra àwọn ìkùnà láti rí bí ẹ̀dá ti rí gan-an.
01. Ètò Ẹwà ti Yorùbá arts-aesthetic-framework
Iṣẹ́ pápá Thompson lórí àgbéyẹ̀wò iṣẹ́ ọnà Yorùbá àti àwọn ìwọ̀n tí ó rí: jíjọra, ìfarahàn, dídón, gígùn, ọ̀dọ́, tútù. Àròyé Abiodun pé èdè Yorùbá àti oríkì ni ọ̀nà ìṣe dípò kí wọ́n jẹ́ àbùdá ẹ̀yìn, ìwà gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ẹwà, àgbéyẹ̀wò lórí èrò Abiodun, àti àwọn ọ̀nà pàtó tí àwọn ìsọ̀rí Yúróòpù gbà ń yí ohun èlò yìí padà. Bẹ̀rẹ̀ níbí.
02. Iṣẹ́ Gbígbẹ́ Ifẹ̀ àti Bí A Ṣe Tẹ́wọ́ Gbà Á arts-ife-sculpture
Àkójọpọ̀ àwọn iṣẹ́ àpòpọ̀ bàbà àti amọ̀ tí a sun, àwọn àwárí àkìsì ní Wunmonije àti Ita Yemòó, ọ̀nà ìṣe ìyọ́-ìda àti bàbà tí a kó wọlé, àwọn ojú-ihò tí ó fi hàn pé àwọn orí ní ìbojú àti adé, àròyé lórí iṣẹ́ ìsìnkú èkejì, àìgbọ́ra-ẹni-yé láàárín Blier àti Willett lórí ìgbà tí wọ́n ṣe wọ́n àti ẹni tí ó ṣe wọ́n, Frobenius àti àtẹnumọ́ Atlantis, àti ibi tí àwọn nǹkan wọ̀nyí wà nísinsìnyí.
03. Gbígbẹ́ Igi àti Àṣà Àwọn Gbẹ́nàgbẹ́nà Olórúkọ arts-wood-sculpture-and-named-carvers
Àwọn ẹ̀yà iṣẹ́ náà: ọpọ́n Ifá, agere Ifá, ọ̀ṣé Ṣàngó, arugbá, epa, Gẹ̀lẹ̀dẹ́, àwọn ìlẹ̀kùn àti àwọn òpó ìkòkòrò. Àwọn ọ̀gá-oníṣẹ́: Olówè ti Ìṣẹ̀, Àrẹ̀ògún ti Òsi-Ilọrin, Bámgbóyè ti Odò-Owà, Agbọnbíọ̀fẹ́ Adéṣínà, ilé-iṣẹ́ Adúgbólógè, Lamidi Fakeye. Ó pẹ̀lú oríkì tí a kọ fún Olówè nígbà ayé rẹ̀ àti àròyé pé àìlórúkọ jẹ́ àṣà àwọn olùkójọ nǹkan dípò kí ó jẹ́ òtítọ́ nípa àṣà náà.
04. Ẹrẹ̀ Ìbejì: Àwọn Ère Ìbejì arts-ibeji
Iye àti ìwọ̀n àwọn ènìyàn tí ó wà lẹ́yìn àṣà náà, pẹ̀lú ìwọ̀n Ìgbó-Òra tí ó jẹ́ bí 45 ìbejì tí kò jọra fún ẹgbẹ̀rún kan ní ìfiwéra pẹ̀lú ìwọ̀n àgbáyé tí ó jẹ́ 8 sí 16. Táíwò àti Kẹ́hìndé àti ìdí tí èkejì tí a bí fi jẹ́ ẹ̀gbọ́n. oríkì ti àwọn ìbejì. Ohun tí a ń ṣe pẹ̀lú ère náà: wíwẹ̀, fífún ní oúnjẹ, wíwọṣọ, gígbé. Ìdí tí a fi ń gbẹ́ àwọn ère náà gẹ́gẹ́ bí àgbàlagbà. Àti bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú wọn ṣe kúrò ní Nigeria.
05. Aṣọ: Aṣọ Òkè, Adìrẹ àti Aṣọ Ẹbí arts-textiles
Ọ̀pá-ìwun tí ó há fún àwọn ọkùnrin àti ọ̀pá-ìwun gbígbòòrò tó dúró fún àwọn obìnrin. Sányán, alááàrì àti ẹtù. Àwọn ọ̀nà ìṣe mẹ́ta ti adìrẹ láti dènà aró àti àwòṣe agolo tíì onítin. Kẹ́míkà aró àti kòtò ìrẹwọ̀ tí a gbẹ́ sínú ilẹ̀. Abẹ́òkúta, àwọn aláró ti Byfield, àti ìwópalẹ̀ ti 1937 sí 1939 tí caustic soda fà. Àtúnjí nípasẹ̀ Nike Davies-Okundaye. Aṣọ ẹbí gẹ́gẹ́ bí ètò ọ̀rúndún ogún àti bí ètò ọrọ̀-ajé rẹ̀ ṣe ń ṣiṣẹ́ ní tòótọ́.
06. Iṣẹ́ Ìlẹ̀kẹ̀ àti Àwọn Ohun Èlò Ọba arts-beadwork-and-regalia
adé àti ohun tí ó ń ṣe ní ti òfin ìṣàkóso, ìyàtọ̀ láàárín ọba aládé àti baálẹ̀, àtẹnumọ́ ìran Odùduwà àti ìfẹsẹ̀múlẹ̀ rẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, Thompson lórí bí ìbojú ṣe ń sọ ọba di ìran ọba, àwọn ẹyẹ àti àwọn ìtumọ̀ méjì wọn, iyan àti ṣẹ̀gi àti lágídígba, àti àwọn ilé-iṣẹ́ ìlẹ̀kẹ̀ ti àwọn ọkùnrin ní Èfọ̀n-Aláàyè.
07. Irin, Amọ̀, Igbá àti Awọ arts-metal-pottery-calabash-leather
Ògún àti alágbẹ̀dẹ, ẹ̀rí yíyọ irin ní Modakẹ́kẹ́ àti ìkìlọ̀ nípa àwọn déètì Igbo tí a lò lọ́nà tí kò tọ́. ẹdan Ògbóni gẹ́gẹ́ bí àròyé tí a ṣe nínú irin méjì. Àwọn obìnrin amọ̀kòkò, fífọwọ́ mọ láìsí kẹ̀kẹ́ amọ̀, àti àwọn ìkòkò ètò ẹ̀sìn tí ilé-iṣẹ́ aró gbẹ́kẹ̀lé. Gbígbẹ́ igbá ní Ọ̀yọ́. Iṣẹ́ awọ ní Ìlọrin. Àti àtìlẹ́yìn ààfin gẹ́gẹ́ bí àgbékalẹ̀ tí ó so gbogbo wọn pọ̀.
08. Ilé Kíkọ́ àti Ìlú tí A Kọ́ arts-architecture
Àgbo ilé àti àkójọpọ̀ omi òjò ti àárín agbo ilé, àti bí páànù ṣe ba a jẹ́. Àáfin gẹ́gẹ́ bí irú ilé kan náà ní ìwọ̀n tí ó tóbi jùlọ, pẹ̀lú ọ̀pó tí a gbẹ́ rẹ̀. Ìlú tí ó yí ààfin àti ọjà ká, àwọn àdúgbò rẹ̀ àti àwọn odi ilẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Sungbo's Eredo. Lagos ti Afro-Brazilian, àwọn kọ́lékọ́lé Àgùdà rẹ̀ tí a dárúkọ, àti wíwó ilé kan tí ó jẹ́ ohun ìrántí orílẹ̀-èdè lulẹ̀ ní 2016. Osun-Osogbo àti ìbéèrè tí iṣẹ́ Susanne Wenger gbé wá.
09. Iṣẹ́ Ọnà Ara: Ìkọlà, Irun àti Ìtọ́jú Ẹwà Ara arts-body-arts
Ìlà, àwọn ìlà ojú, àwọn olóolà tí ń kọ wọ́n, àwọn àpẹẹrẹ tí a dárúkọ àti àwọn ìlú wọn, àti bí àṣà náà ṣe fẹ́rẹ̀ẹ́ parẹ́ pátápátá láàárín ìran méjì. Ìrun dídì àti ìrun kíkọ́ àti àwọn àṣà irun tí a dárúkọ. Osùn, ẹfun, tìróò àti aró lára.
10. Àwọn Ohun Èlò Orin àti Èdè Ìlù arts-music-instruments-and-drum-language
Bí a ṣe ń ṣe dùndún àti ìdí tí àwọn osán kò fi kan igi náà tààrà. bàtá àti ìdí tí ojú rẹ̀ tí kò ṣeé yípadà fi yí gbogbo nǹkan padà. Àyàn àti ìdí tí ìgbélékè ìran fi ń pa agbára ìsọ̀rọ̀ mọ́ dípò ìwà àti àṣà nìkan. Lẹ́yìn náà ìlànà ìṣiṣẹ́ rẹ̀, pẹ̀lú ìwọ̀n igbohunsáfẹ́fẹ́ tí Akinbo wọ̀n, àwọn àpẹẹrẹ mẹ́rin tí a ṣiṣẹ́ lé lórí pẹ̀lú gbólóhùn kan tí àwọn onílù kò gbọ́ rí, àti àríyànjiyàn láàárín Villepastour àti Euba lórí bóyá bàtá ń sọ̀rọ̀ ní ọ̀nà kan náà. Fáìlì tí ó gùn jùlọ tí ó sì ní ìmọ̀ ẹ̀rọ jùlọ nínú abáwọlé yìí.
11. Ìran Orin Òkìkí: Láti Sákárà dé Afrobeats arts-popular-music-lineage
Sákárà, àpàlà, wéré sí fújì, wàkà, jùjú láti ọwọ́ Tunde King gba ọ̀dọ̀ I. K. Dairo àti Obey dé Sunny Adé, highlife, àti bí Fela ṣe gbé Afrobeat kalẹ̀ pẹ̀lú àkọsílẹ̀ tirẹ̀ nípa ibi tí ìlù náà ti wá àti Steve Rhodes lórí ìlù bàsì tí a mú jáde láti ara Orò. Ó parí pẹ̀lú gbólóhùn tòótọ́ nípa ohun tí a lè sọ àti ohun tí a kò lè sọ nípa Afrobeats ti òde òní.
12. Ijó àti Tíátà arts-dance-and-theatre
Ìdí tí oníjó fi gbọ́dọ̀ gbọ́ èdè ìlù, ìdíje láàárín onílù àti oníjó, lílo oríṣiríṣi ẹ̀yà ara nígbà kan náà nínú ijó, àti jíjó pẹ̀lú gbígbóná ara ṣùgbọ́n tí ojú tutù nini. Lẹ́yìn náà ni ìtòlẹ́sẹẹsẹ tíátà: Aláàrìnjó láti ara Egúngún, Ogunde àti ìfòfindè lórí Yoruba Ronu, Duro Ladipo àti Ọba Kò So, Palmwine Drinkard ti Ogunmola, àti ipa ọ̀nà tí ó lọ sí ọ̀dọ̀ Tunde Kelani àti àwọn eré àkọni ní èdè Yorùbá lóde òní.
13. Ibi tí a ti lè Rí i arts-where-to-see-it
Ìtọ́sọ́nà tó wúlò fún lílò. Àwọn àkójọ iṣẹ́ ọnà ti Nàìjíríà, àwọn gbọ̀ngàn àkójọ iṣẹ́ ọnà pàtàkì ní ilẹ̀ òkèèrè àti ohun tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ní nínú, bí a ṣe lè wá nǹkan nínú àkọsílẹ̀ orí kọ̀mpútà ti àwọn ilé àkójọ iṣẹ́ ọnà láìfòfò, ohun tí ó wà fún gbogbo ènìyàn láti wò fàlàlà, àti àlàyé tí ó dá lórí òtítọ́ nípa ipò ìmú-nǹkan-padà tó ya àwọn ọ̀ràn Benin, Ifẹ̀ àti àwọn nǹkan tí a rà lówó sọ́tọ̀ọ̀tọ̀.
Bí o bá fẹ́ àríyànjiyàn náà. Àwọn fáìlì 1, 2, 3. Ètò ìmọ̀-ẹwà, lẹ́yìn náà ère gbígbẹ́ tí àwọn ará Yúróòpù kọ̀ láti gbà fún un, lẹ́yìn náà àwọn agbẹ́gilére tí wọn kò kọ orúkọ wọn sílẹ̀.
Bí o bá fẹ́ àṣà tó ṣì wà láàyè. Àwọn fáìlì 5, 9, 10, 11. Aṣọ, ara, ìlù, àti orin tí ń dún lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí.
Bí o bá fẹ́ láti lóye ohun pàtó kan tí o ti rí. Fáìlì 3 fún igi, 4 fún ère ìbejì, 6 fún adé àti ìlẹ̀kẹ̀, 7 fún irin àti ìkòkò, lẹ́yìn náà 13 láti mọ ibi tí ó wà àti ohun tí àkọlé rẹ̀ fi sílẹ̀.
Bí o bá ń lọ sí Nàìjíríà. Àwọn fáìlì 13, 8 àti 5, ní tẹ̀lém̀bàlémú bẹ́ẹ̀.
Àkójọ iṣẹ́ náà tọ́ka sí àìgbọ́ranran nínú fáìlì kọ̀ọ̀kan. Àwọn ìbéèrè pàtàkì tí kò tíì ní ìdáhùn ni:
Yálà a lè sọ pé orí Ifẹ̀ kọ̀ọ̀kan jẹ́ ti àwọn Ọ̀ọ̀ni pàtó tí a dárúkọ. Blier sọ pé bẹ́ẹ̀ ni nípa lílo ẹ̀rí ìwọ̀n-ìmọ́lẹ̀ thermoluminescence àti àtòjọ orúkọ àwọn ọba papọ̀; èrò àwọn tó tẹ̀lé àṣà àtijọ́, èyí tó súnmọ́ ti Willett, sọ pé àtòjọ orúkọ àwọn ọba kò lè gba irú ẹrù bẹ́ẹ̀. Fáìlì 2.
Ohun tí àwọn ilà ojú lórí àwọn orí Ifẹ̀ túmọ̀ sí. Willett mú àbá méjì wá tí kò sì sí ohun tí ó fìdí ọ̀kan múlẹ̀ nínú wọn. Fáìlì 2.
Yálà ìmọ̀ èdè nìkan tó tí ó sì ṣe pàtàkì fún títúmọ̀ iṣẹ́ ọnà Yorùbá. A tako àbá tí ó lágbára ti Abiodun lórí ẹ̀rí pé ẹnì kọ̀ọ̀kan ló wà lẹ́yìn ohun tí a ṣe ní ọ̀rúndún kẹrìnlá. Fáìlì 1.
Yálà àwọn ẹyẹ tí ó wà lórí adé ìlẹ̀kẹ̀ ń tọ́ka sí àǹfààní tí ọba ní sí àwọn ohun mímọ́, tàbí sí agbára àwọn ìyá, tàbí sí àwọn méjèèjì. Fáìlì 6.
Yálà bàtá ń lo ẹ̀ná láti fi ọ̀rọ̀ pamọ́ sínú ìlù gẹ́gẹ́ bí afárá èdè tí kò ṣeé yẹ̀ sílẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Villepastour ṣe sọ, tàbí yálà ẹ̀ná jẹ́ ohun èlò ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ àti ti àwùjọ àwọn onílù nìkan, gẹ́gẹ́ bí èrò Euba àti ti González àti Oludare. Èyí ni àríyànjiyàn tí ó gbóná jùlọ lọ́wọ́lọ́wọ́ nínú abala yìí. Fáìlì 10.
Àwọn ìlù tí ó para pọ̀ di ẹgbẹ́ ìgbìn, èyí tí àwọn orísun méjì tí a tẹ̀ jáde kò fohùnṣọ̀kan lé lórí tí a kò sì rí orísun kẹta. Fáìlì 10.
Ìgbà tí dùndún bọ́ sí inú jùjú, èyí tí àkókò ọjọ́ oríṣiríṣi mẹ́ta ń fò kákiri nípa rẹ̀. Fáìlì 11.
Yálà a ti fi ẹ̀rí hàn pé àjọṣepọ̀ wà láàárín fújì àti Afrobeats ti òde òní tàbí pé ẹnu lásán ni a fi ń sọ ọ́. Fáìlì 11.
A wá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ àti àwòrán ṣùgbọ́n a kò lè fìdí wọn múlẹ̀, a sì kọ wọ́n sílẹ̀ pé wọn kò sí dípò kí a kàn kún wọn lásán: petuje gẹ́gẹ́ bí irúfẹ́ aṣọ kan, ààwẹ̀ gẹ́gẹ́ bí irúfẹ́ ìkòkò kan, ọtútù ọ̀pọ̀n gẹ́gẹ́ bí irúfẹ́ ìlẹ̀kẹ̀ kan, ọ̀rọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ Yorùbá fún ìboju adé, àwọn ọ̀rọ̀ àtìbẹ̀rẹ̀ ti Yorùbá fún oríkì ti Olówè àti Adúgbólógè, àti àtòjọ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ ti àwọn ìlànà Thompson fún ẹ̀wà tó péye ní ọ̀nà tí a lè tọ́ka sí. A kò tilẹ̀ lè rí àkọsílẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀kọ́ kankan lórí wàkà gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yà orin. A dárúkọ àwọn àlàfo wọ̀nyí nínú àwọn fáìlì tí ọ̀ràn kàn.
Àwọn òrìṣà fúnrawọn, ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run wọn, àwọn oyè àlùfáà wọn àti àwọn ọdún wọn gẹ́gẹ́ bí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀sìn wà nínú 06-orisa. Abala yìí gbé Ṣàngó's bàtá, Ọbàtálá's ìgbìn, igbó Ọ̀ṣun's àti aṣọ Egúngún yẹ̀wò gẹ́gẹ́ bí àwọn ìṣe ti iṣẹ́ ọnà àti ohun àfojúrí, ó sì tọ́ka ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn lọ sí abala yẹn.
Lítíréṣọ̀, oríkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yà ọ̀rọ̀ ẹnu, àti ìmọ̀-èdè lórí ohùn Yorùbá wà nínú 02-language. Fáìlì 10 gbà pé a ti mọ ètò ohùn dípò kí ó ṣàlàyé rẹ̀, àwọn fáìlì 1, 3 àti 4 sì lo oríkì láìtún kọ́ni ní ohun tí ó jẹ́.
Ìtàn Ifẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìlú àti ìjọba, ilé-iṣẹ́ dígí rẹ̀, òwò rẹ̀ àti àjọṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Benin wà nínú 03-history, ní pàtàkì nínú fáìlì tí ó dá lórí sáà àtijọ́ ti Ifẹ̀. Fáìlì 2 dá lórí ère gbígbẹ́ àti bí a ṣe gba iṣẹ́ náà wọlé nìkan.
Àwọn oríṣi iṣẹ́ ọnà wọ̀nyí ní ilẹ̀ àtìpó, ní Cuba, Brazil, Trinidad àti United States, wà nínú 08-diaspora.
The criteria Yoruba critics actually use to judge a carving, why the language and its praise poetry are the entry point rather than the ornament, and what goes wrong when European art-historical categories are applied to this material.
The copper-alloy and terracotta sculpture of medieval Ilé-Ifẹ̀, how it was made, what it was probably for, the century of European refusal to credit Africans with making it, and where the objects are now.
The genres of Yoruba wood carving, from Ifá trays to palace doors to epa masks, the master carvers and family workshops who made them, and the reason so much of this work sits in museums without an artist's name attached.
How the hourglass pressure drum is built and why it can speak, how bàtá encodes speech differently and why scholars disagree about it, the Àyàn drumming lineages, and worked examples of drummed Yoruba with the acoustic measurements behind them.
The carved figures made when a Yoruba twin dies, what the family does with them, the genuinely exceptional twinning rate that produced them, and how tens of thousands of them ended up in Western collections.
The two Yoruba loom traditions and who works them, the named prestige cloths, the full range of adire resist-dyeing and the indigo behind it, the industry's collapse in the 1930s and its revival, and why everyone at a Nigerian wedding is dressed alike.