Women's Oral Genres and Voice
An examination of Yoruba women's oral verbal arts, focusing on bridal laments, praise poetry custody, lullabies, and domestic work songs.
intermediatehigh·
Loading…
An examination of Yoruba women's oral verbal arts, focusing on bridal laments, praise poetry custody, lullabies, and domestic work songs.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Àwọn obìnrin Yorùbá ní àkójọpọ̀ ńlá ti ewì àti orin àfẹnusọ tí ó ń ṣiṣẹ́ kọjá gbogbo àwọn ìpele pàtàkì nínú ìgbésí ayé àwùjọ àti ti ilé. Dípò kí wọ́n wà ní ipò àwọn tí ń gba ewì ti àwọn ọkùnrin lásán, àwọn obìnrin ni àwọn olùtọ́jú àkọ́kọ́, olùṣẹ̀dá, àti olùkọrin oríkì (ewì oríkì), tí wọ́n ń kọ àwọn orin ohùn tó díjú bíi ẹkún ìyàwó (orin ẹkún ìyàwó), orin arẹmọ (orin ìrọ́mọlẹ́kún), àti orin iṣẹ́ (orin iṣẹ́). Àwọn ẹ̀yà orin wọ̀nyí ń fún àwọn obìnrin ní àwọn ìlànà àgbékalẹ̀ láti tẹnu mọ́ ìdánimọ̀ ìran, láti bá ipò àìdúró-sójú-kan lẹ́yìn ìgbéyàwó ṣiṣẹ́ pọ̀, láti lo agbára láwùjọ, àti láti ṣàkọsílẹ̀ ìrántí ìtàn tí kò dá lórí ibì kan ṣoṣo.
Nínú ìmọ̀ ẹ̀kọ́ ọ̀rúndún ogún, a sábà máa ń ṣàfihàn lítíréṣọ̀ àfẹnusọ Yorùbá nípasẹ̀ àwọn ẹ̀yà ewì ti àwọn ẹgbẹ́ àti ti ètò ẹ̀sìn tí àwọn ọkùnrin ń darí. Àwọn àkójọpọ̀ ìwé pàtàkì, bíi ti Olatunde O. Olatunji tí a mọ̀ dunjú tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ Features of Yoruba Oral Poetry (1984), pọkànpọ̀ gidigidi lórí ìtúpalẹ̀ ìrísí àti àwọn àrà tí ó wà nínú àwọn ewì tí àwọn ọkùnrin ń kọ bíi ìjálá (orin ìjálá ọdẹ) àti iyèrè ifá (orin tí ó jẹ mọ́ àkójọpọ̀ ifá Ifá) [S1][S2]. Ìtẹnumọ́ lórí ètò ìrísí yìí fa àìdọ́gba nínú àkọsílẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀, èyí tí ó bo àwọn ẹ̀yà orin ojoojúmọ́ àti ti ìpele ìgbésí ayé tí àwọn obìnrin ń kọ ní pàtàkì tàbí ní pàtó mọ́lẹ̀ [S2].
Àwọn ẹ̀yà ewì àfẹnusọ ti àwọn obìnrin wà láàárín agboolé (agboolé) àti láwùjọ àwọn àpèjẹ gbangba. Nígbà tí àwọn ẹ̀yà ewì ti àwọn ọkùnrin sábà máa ń bá àwọn ẹgbẹ́ iṣẹ́ oúnjẹ òòjọ́, ẹgbẹ́ ọdẹ, tàbí ipò àwọn alúfàá mu, ewì àfẹnusọ ti àwọn obìnrin ni a fún pọ̀ mọ́ àwọn ìdè ìbátan, ìyípadà ibùgbé lẹ́yìn ìgbéyàwó, ìtọ́jú ọmọdé, àti iṣẹ́ ọjà [S3][S4]. Nípasẹ̀ àwọn ẹ̀yà wọ̀nyí, àwọn obìnrin akọrin ní àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀ àfẹnusọ àkànṣe tí ó ń fi òmìnira ara ẹni, àríwísí àwùjọ, ìmọ̀lára inú, àti ìmọ̀ ìtàn láàárín oríṣiríṣi ìdílé hàn [S3][S5].
Àkọsílẹ̀ ìmọ̀ nípa àṣà àti ìṣe tó péye jùlọ nípa àṣẹ ọ̀rọ̀ àfẹnusọ ti àwọn obìnrin Yorùbá ni ìwádìí Karin Barber fún oṣù mẹ́tàdínlógójì (37) ní Okuku, ìlú kan ní agbègbè Ọdọ-Ọtin ti Ìpínlẹ̀ Ọṣun lónìí, lákòókò ìparí àwọn ọdún 1970 àti ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1980 [S3]. Barber fi hàn pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ọkùnrin ló gba àwọn ipò ìjọba àti ti oyè jẹ, àwọn obìnrin lásán: àwọn ìyàwó (ìyàwó) àti àwọn ọmọbìnrin ilé: ni àwọn olùtọ́jú pàtàkì, olùkọrin, àti olùpamọ́ oríkì [S3].
PATRILOCAL MOVEMENT
Natal Compound (Birth) Marital Compound (Marriage) +------------------------+ +-----------------------------+ | • Holds Oríkì Orílẹ̀ | | • Learns Marital Lineage | | (Ancestral Praises) | | Oríkì | | • Kinship Ties | | • Subordinate Wifely Status | +-----------+------------+ +--------------+--------------+ \ / \ WIFE AS INTER-LINEAGE / \ HISTORIAN / +--------------------------------+ | Maintains and bridges both | | ancestral traditions via oral | | performance and memory | +--------------------------------+
Ètò ìgbéyàwó Yorùbá dá lórí kíkúrò nílé lọ sí ilé ọkọ àti fífẹ́ ẹni tí kì í ṣe ará ilé kan náà, èyí tí ó túmọ̀ sí pé obìnrin yóò kúrò ní agboolé tí a ti bí i nígbà tí ó bá ṣègbéyàwó láti lọ máa gbé ní agboolé ọkọ rẹ̀ (ilé ọkọ) [S3]. Ìyípadà ètò yìí ń sọ àwọn obìnrin di afárá alààyè láàárín àwọn ìran baba tí wọ́n yàtọ̀ sí ara wọn.
Láti ṣiṣẹ́ dáadáa nínú agbègbè ìgbéyàwó tuntun rẹ̀, a béèrè lọ́wọ́ ìyàwó láti kọ́ oríkì ti àwọn baba ńlá ìdílé ọkọ rẹ̀, títí kan àwọn orúkọ oríkì ti àwọn baba ńlá náà, àwọn àgbàlagbà tí ó wà láàyè, àti àwọn ọmọdé [S3]. Lẹ́sẹ̀ kan náà, ó ń di ìmọ̀ pípé ti oríkì orílẹ̀ (oríkì ìdílé) ti agboolé ìyá àti ti baba tí a ti bí i mú. Nítorí náà, àwọn obìnrin di àwọn onítàn láàárín àwọn ìran oríṣiríṣi tí àkójọpọ̀ orin wọn ń so àwọn ìran baba ńlá tí ó yàtọ̀ pọ̀. Obìnrin tí ń kọ oríkì máa ń lo ìmọ̀ rẹ̀ nípa àwọn àṣà tí ó so pọ̀ mọ́ra wọ̀nyí láti gba ipò rẹ̀, láti yin tàbí kẹ́gàn àwọn àna, àti láti fi ìran àwọn ọmọ rẹ̀ lélẹ̀ [S3].
Ìtúpalẹ̀ ti Barber fi ìyàtọ̀ hàn láàárín àwọn ìtàn àṣẹ ti àwọn ìran ọba àti oríkì ti àwọn obìnrin [S3]. Àwọn ìtàn òṣèlú aláṣẹ, bíi àwọn ìtàn ọba àti àkójọpọ̀ orúkọ àwọn ọba tí àwọn ọkùnrin ń sọ, máa ń fi àwọn ìtàn tí ó tẹ̀lé ara wọn, tí ó dá lórí ibì kan, tí ó sì wà ní ìṣọ̀kan hàn láti fi fọwọ́ sí àwọn ètò agbára tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́. Ní ìdàkejì ẹ̀wẹ̀, oríkì ti àwọn obìnrin jẹ́ àkójọpọ̀ ìtàn tí kò dá lórí ibì kan, tí ó ní àwọn apá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tí ó sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohùn [S3].
Ewì oríkì jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ẹsẹ ọ̀rọ̀ tí a kó jọ láti ìran dé ìran tí wọn kò so pọ̀ ní tààràtà. Àwọn ẹ̀ka wọ̀nyí ń tọ́jú àwọn èrò tí ń takora, àwọn àṣírí àbùkù ìdílé, àwọn ìṣe àjèjì ti ẹnìkọ̀ọ̀kan, àwọn àléébú ara, àti àwọn ẹ̀ka ìdílé tí a ti gbàgbé pẹ̀lú àwọn ìṣẹ́gun ogun [S3]. Nítorí pé àwọn obìnrin ń kọ oríkì láti oríṣiríṣi ojú-ìwòye nínú àti láàárín àwọn agboolé, àfihàn wọn ń dènà kí ìrántí ìtàn má ṣe di ìtàn kan ṣoṣo tí ìjọba fọwọ́ sí [S3].
Kíkọ oríkì kì í ṣe ìṣe ìrántí lásán, ó jẹ́ lílo agbára ọ̀rọ̀ ní tààràtà. Nínú ìmọ̀ àgbáyé ti Yorùbá, kíkọ oríkì ẹnìkan tàbí ti ìdílé kan ń jí ẹ̀mí wọn dìde, ó sì ń fẹjú wíwà wọn láwùjọ àti agbára wọn (agbára) [S3].
Nítorí pé olùkọrin ni ó ń darí yíyàn, ìtẹnumọ́, àti kíkọ àwọn ẹsẹ wọ̀nyí ní gbangba, ó ní agbára láti gbé iyì ẹnì kan ga tàbí láti fi àbùkù rẹ̀ hàn láìfọ̀rọ̀ sábẹ́ ahọ́n síwájú àwùjọ [S3]. Nípa dídarí àwọn oríkì wọ̀nyí lásìkò àwọn àpèjẹ, àwọn ètò ìpele ìgbésí ayé, àti àwọn ìpàdé agboolé, àwọn obìnrin olùkọrin máa ń lo àṣẹ tó lágbára lórí orúkọ rere àti ipò láwùjọ fún tọkùnrin tobìnrin [S3].
Ìṣẹ̀dá oríkì gẹ́gẹ́ bí àkójọ ìtàn àfẹnusọ ti fa àríyànjiyàn nípa ìlànà ìwádìí láàárín àwọn onítàn àti àwọn onímọ̀ lítíréṣọ̀:
Ẹkún ìyàwó, tí a túmọ̀ ní tààràtà sí "ẹkún ìyàwó" tí a tún mọ̀ ní àwọn agbègbè kan bí rárà ìyàwó, jẹ́ ewì àbáláyé àfẹnusọ àkànṣe tí ọ̀dọ́mọbìnrin máa ń ké nígbà tí ó bá ń múra láti fi ilé ìbí rẹ̀ sílẹ̀ lọ sí ilé ọkọ rẹ̀ (ilé ọkọ) [S1][S3][S5].
PERFORMANCE PROGRESSION OF ẸKÚN ÌYÀWÓ
[1] ÌBÀ [2] ORÍKÌ ORÍLẸ̀ [3] MATERNAL GRIEF [4] ÌWÚRE Homage to elders, Ancestral praises of Expressions of sorrow Supplications for spiritual forces, both maternal and over severing daily fertility, peaceful and community. paternal lineages. natal compound bonds. co-habitation, long life.
Ìṣeré yìí máa ń wáyé ní alẹ́ ọjọ́ ìgbéyàwó, ó sì máa ń tẹ̀síwájú nígbà tí ìyàwó bá ń rìn kọjá nínú ìlú tàbí abúlé [S1][S5]. Pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ (ẹgbẹ́), àwọn mọ̀lẹ́bí obìnrin, àti àwọn àgbà obìnrin ní àgbàlá, ìyàwó máa ń bẹ àwọn yàrá àwọn àgbà ẹbí àti àwọn agboolé olókìkí wò láti dágbére fún wọn [S1][S4]. Ìrìn-àjò náà máa ń gba àárín ọjà ìlú kọjá léraléra, èyí tí ń sọ ibi ìṣòwò di pèpéle gbangba fún ọgbọ́n ọ̀rọ̀ sísọ àti ìyípadà àwùjọ [S4][S5].
Nínú ìpínsísọ̀rí ewì àfẹnusọ Yorùbá rẹ̀, Olatunde O. Olatunji fi hàn pé ọ̀nà tí a gbà gbé ohùn jáde ni a fi ń ṣe ìtumọ̀ àwọn ẹ̀ka ewì ní pàtàkì, kì í ṣe nípasẹ̀ kókó-ọ̀rọ̀ wọn nìkan [S1]. A ṣe ìtumọ̀ Ẹkún ìyàwó nípasẹ̀ ohùn òkè, tí a ṣe lọ́ṣọ̀ọ́, tó dà bí ẹkún ṣíṣunkún nígbà tí ó sì ń pa ìlù àti ìwọ̀n ewì tí a kójá mọ́ra mọ́ [S1].
Dípò kí ó jẹ́ kìkì ìtújáde ìmọ̀lára lásán, ẹkún ìyàwó ń kójọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka pàtàkì ti lítíréṣọ̀ àfẹnusọ Yorùbá sí inú ìṣe kan ṣoṣo [S1]:
Àtúnyẹ̀wò èdè àti ti ọnà-èdè lórí àwọn àkọsílẹ̀ ẹkún ìyàwó fi hàn pé a lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbékalẹ̀ ewì tó lágbára tí ó ń gbé ẹwà àti ìmọ̀lára rẹ̀ ga [S6]:
Nínú àkọsílẹ̀ rẹ̀ nípa ewì àbáláyé Yorùbá, Ulli Beier sọ pé ẹkún ìyàwó pèsè ànfààní tí a fọwọ́ sí nínú àṣà fún àwọn ọ̀dọ́mọbìnrin láti sọ àwọn ẹ̀rù ọkàn wọn nípa àwọn ohun gidi tí ó wà nínú ìgbéyàwó pẹ̀lú agboolé ọkọ àti ìgbéyàwó olórogún [S7].
Àwọn ẹsẹ ewì náà máa ń sọ̀rọ̀ léraléra nípa ìwà àìdánilójú ti ìyá-ọkọ (ìyá ọkọ), ìdíje ti àwọn ìyálé (iyálé), àti ẹ̀rù àgàn tàbí kíkú ọmọ ní kékeré [S5][S7]. Nípasẹ̀ àwọn àkàwé ewì, ìyàwó máa ń kédàárò pípàdánù òmìnira ìgbà èwe, ó sì ń jẹ́wọ́ pé ipò rẹ̀ nínú agboolé tuntun yóò kọ́kọ́ jẹ́ ti ìyàwó kékeré tí kò tíì fìdí múlẹ̀, ẹni tí ó gbọ́dọ̀ gba ọ̀wọ̀ nípasẹ̀ iṣẹ́ àṣekára àti ọmọ bíbí [S3][S7].
Lẹ́yìn àwọn ààtò pàtàkì ti ìgbésí ayé, àwọn obìnrin Yoruba tún ń gbé iṣẹ́-ọnà ọ̀rọ̀ ẹnu jáde èyí tí ó wà nínú ìtọ́jú ilé ojoojúmọ́, títọ́ ọmọ, àti òwò ṣíṣe ní ọjà.
| Ẹ̀yà Orin | Orúkọ rẹ̀ ní Yorùbá | Àwọn Olùkọrin Pàtàkì | Àwọn Iṣẹ́ Àwùjọ àti Ti Ìwúlò Oojọ́ | Àwọn Ìwádìí Pàtàkì tí a Lo |
|---|---|---|---|---|
| Lullaby | Orin Arẹmọ / Orin Ìrẹmọlẹ́kún | Àwọn ìyá, àwọn ìyá-àgbà, àwọn obìnrin olùtọ́jú ọmọ | Dídá ọmọwọ́ lẹ́kun, mímú oorun wá, gbígbin ìdánimọ̀ ìdílé síni lọ́kàn, ìtọ́jú ìlera ọmọdé | Sheba (1993) [S8], Coker (2012) [S2] |
| Work Song | Orin Iṣẹ́ | Àwọn ẹgbẹ́ àjùmọ̀ṣe obìnrin, àwọn aya ọba (ayaba) | Ṣíṣe ìrẹpọ̀ fún ìwọ́hùn iṣẹ́ agbára, dídín àárẹ̀ kù, ṣíṣe àbùkù tàbí yẹ̀yẹ́ sí àwọn orogún inú ilé | Omojola (2012) [S9], Opefeyitimi (2009) [S5] |
| Market / Hawking Song | Orin Ọjà / Orin Pólówó | Àwọn obìnrin ọjà, àwọn obìnrin oníṣòwò, àwọn olùpólówó ọjà | Pípólówó ọjà, dídúnròo iye owó, pípàṣípààrọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ àwùjọ ní gbangba | Barber (1991) [S3], Opefeyitimi (2009) [S5] |
Orin arẹmọ (orin ìrọmọlẹ́kun), tí a tún ń pè ní orin ìrẹmọlẹ́kún (orin láti dá ọmọ lẹ́kun), jẹ́ ẹ̀yà orin tí àwọn obìnrin nìkan máa ń kọ, gbé kalẹ̀, tí wọ́n sì ń lò láàárín agbègbè inú ilé [S8].
Nínú ìwádìí rẹ̀ lórí ẹ̀yà orin yìí, Laide Sheba fi hàn pé àwọn orin ìrọmọlẹ́kun Yoruba jẹ́ àkójọpọ̀ ọnà orin tí ó díjú tí ó kọjá orin ọmọdé lásán [S8]. Nígbà tí ìyá tàbí olùtọ́jú obìnrin bá ń kọrin fún ọmọwọ́, ó máa ń fi orúkọ àpèjúwe ìfẹ́ (oríkì àbíkẹ́), àdúrà fún ẹ̀mí gígùn àti àlàáfíà ara ọmọ náà, pẹ̀lú ẹ̀kọ́ ìwà rere sí i [S8].
Ìwádìí Olugbenga Coker tẹnumọ́ àwọn iṣẹ́ ìwòsàn àti ti ìfọkànbàlẹ̀ ti orin arẹmọ nínú ètò ìtọ́jú ìlera àbáláyé ti Yoruba [S2]. Àwọn orin náà ń lo àwọn ìlù àti ohùn tí ń tún ara wọn sọ tí ó sì ń tu ọkàn lára láti dín ìdààmú ọmọwọ́ kù, nígbà tí àwọn ọ̀rọ̀ inú orin náà ń pèsè ìfọkànbàlẹ̀ fún ìyá, èyí tí ń ran ìyá lọ́wọ́ láti dín àníyàn kù ní àwọn agbègbè tí ikú ọmọdé ti pọ̀ tẹ́lẹ̀ rí [S2].
Àríyànjiyàn pàtàkì kan nínú ẹ̀kọ́ orin àbáláyé Yoruba dá lórí pípín àwọn orin ìrọmọlẹ́kun sí ẹ̀sọ̀ orin:
Wọ́n máa ń kọ àwọn orin iṣẹ́ obìnrin nígbà iṣẹ́ àjùmọ̀ṣe ọwọ́, títí bíi gígún iyán, lílọ ọkà, yíyẹ́ ẹ̀gẹ́, àti ríre aṣọ (adire) [S5][S9].
Àwọn orin wọ̀nyí ń ṣe àwọn iṣẹ́ pàtàkì mẹ́ta:
Nínú ìwádìí rẹ̀ nípa orin ohùn Yoruba ní ọ̀rúndún ogún, Bode Omojola ṣe àkọsílẹ̀ bí àwọn àṣà wọ̀nyí ṣe gbilẹ̀ dé àwọn ààfin ọba [S9]. Ní Orí Kẹta nínú ìwádìí rẹ̀, èyí tí ó dá lórí àwọn orin àwọn aya ọba (ayaba), Omojola fi hàn pé orin àjùmọ̀kọ àwọn obìnrin ní ààfin jẹ́ ọ̀nà pàtàkì tí àwọn obìnrin ilé ọba fi ń fi ìdánimọ̀ abo àti ti àwùjọ wọn hàn, fipá mú àwọn ìlànà ààfin ṣẹ, tí wọ́n sì ń kópa nínú ìṣàkóso ààtò ayẹyẹ [S9].
Àwọn agbègbè ọjà Yoruba jẹ́ ibi ètò ọrọ̀-ajé tí àwọn obìnrin jọba lé lórí láti ìgbà pípẹ́ tí ó tún ní àwọn iṣẹ́-ọnà ọ̀rọ̀ ẹnu ọ̀tọ̀ tirẹ̀ [S3][S5]. Orin pólówó (àwọn orin pípólówó ọjà) jẹ́ orin kúrúkúrú tí ó kún fún ohùn dídùn tí àwọn obìnrin àti àwọn ọmọbìnrin máa ń lò láti fi kéde dáradára, tútù, àti iye owó àwọn ọjà wọn [S5].
Àwọn orin wọ̀nyí máa ń lo ìyípadà ohùn, àwọn ọ̀rọ̀ àrékérèkè orí ohùn, àti àwọn gbólóhùn amúnidùn olóhùn-ìlù tí a ṣe láti borí ariwo àyíká inú ọjà [S5]. Àwọn obìnrin ọjà tún máa ń kópa nínú orin àpèfèsì láti ìsọ̀ dé ìsọ̀, nípa lílo orin láti pàṣípààrọ̀ ìròyìn, sọ̀rọ̀ lórí àwọn ọ̀ràn ìlú, àti láti mú ìṣọ̀kan dúró láàárín àwọn ẹgbẹ́ oníṣòwò [S3][S5].
Nígbà tí ọ̀wọ́ ìyàwó bá ń kọjá láàárín àwọn ibùdó ìṣòwò wọ̀nyí, ìṣe ẹkún ìyàwó máa ń pàdé pọ̀ pẹ̀lú àṣà ọ̀rọ̀ ẹnu inú ọjà, èyí tí ó ń fún ìyàwó ní àǹfààní láti bu ọlá fún àwọn àgbà obìnrin oníṣòwò kí ó sì gba àwọn ìbùkún àpapọ̀ wọn [S3][S5].
The praise poetry that attaches a person to a place of origin, why Yoruba people carry a town identity they may never have lived in, and how that identity crossed the Atlantic.
How a Yoruba person is located among relatives, in a physical compound and in a descent group, and why seniority rather than sex does most of the organizing work.
Courtship and ìdána, bridewealth, how polygynous households actually worked from the inside, divorce, fostering, and what Christianity, Islam and the city changed.
The chant a Yoruba bride performs in the days before she leaves her father's house, its three-part structure, the social situation that produces it, and what she actually says about the marriage ahead of her.
Karin Barber's finding that oríkì in Okuku is held and performed mainly by women, with texts showing what that custodianship does at a wedding, at a festival, and inside a marriage.
What oríkì are, the different kinds, who performs them and why, and how they carry history that written records do not.