Women as Custodians of Oríkì
Karin Barber's finding that oríkì in Okuku is held and performed mainly by women, with texts showing what that custodianship does at a wedding, at a festival, and inside a marriage.
intermediatehigh·
Loading…
Karin Barber's finding that oríkì in Okuku is held and performed mainly by women, with texts showing what that custodianship does at a wedding, at a festival, and inside a marriage.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ìwé Karin Barber tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ I Could Speak Until Tomorrow: Oriki, Women and the Past in a Yoruba Town ni ìwádìí pàtàkì lórí kókó ọ̀rọ̀ yìí, àti pé yoruba-oriki àti towns-oriki-orile jẹ́rìí sí ohun pàtàkì tí ó rí: ní Òkukù, àwọn obìnrin ló sábà máa ń kọ oríkì, àti pé àwọn obìnrin ló di àkójọpọ̀ náà mú tí wọ́n sì ń túmọ̀ rẹ̀ [S1]. 13-oral-literature/13-the-performers.md fi àbájáde yẹn sínú àwòrán gbòòrò nípa ipa akọ-tabo nínú orin àti ewì àfẹnupe ní ilẹ̀ Yoruba, lẹ́gbẹ̀ẹ́ àkíyèsí pé oríkì obìnrin àti ìtàn ọkùnrin (àlàyé ìtàn) jẹ́ ẹ̀ka ewì méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí àwọn ẹgbẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ń pa mọ́, fún ìdí èyí, kíkún ìtumọ̀ ìtàn ìran kan nílò àwọn méjèèjì [S1]. Fáìlì yìí kò tún àbájáde náà sọ. Ó ṣe àfihàn àwọn àkọsílẹ̀ tí iṣẹ́-ìwádìí Barber gbé jáde tí ó fi iṣẹ́ olùtọ́jú hàn ní àwọn àyíká mẹ́ta pàtó: ìgbà tí ìyàwó ń lọ sí ilé ọkọ, kíkí èèyàn níbi ọdún, àti àyè inú ìgbéyàwó.
Ọ̀rọ̀ náà "olùtọ́jú" lè dún bí ohun tí a kàn kójọ síbì kan tí kò ní ìmúdàgbàsókè, gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ àkọsílẹ̀. Iṣẹ́-ìwádìí Barber fi ohun tí ó lẹ́sẹ̀ ńlẹ̀ hàn: àwọn obìnrin máa ń yan, túnṣe, kí wọ́n sì lo ohun èlò oríkì láti ṣe iṣẹ́ pàtó kan ní àwùjọ ní àkókò náà, èyí tí ó súnmọ́ ìgbèjà tàbí ìdúró-lórí-àdéhùn ju kí a kàn sọ ewì lásán lọ. Àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́ta tí ó wà nísàlẹ̀ ni a yàn nítorí pé ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ń fi irú iṣẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ hàn.
'Ń lọ, 'ń lọ' l'obìnrin ń fi dẹ́rù ba ọkùnrin 'Bó o bá lè lọ o mọ́ọ yáa lọ' N ni babaa mi fi kọ́lé ẹ̀rù s'ára ìyáa mi.
"I'm going, I'm going," that's how women frighten men. "If you want to go, then hurry up and be gone," that was how my father built mansions of fear in my mother's heart.
Tí Karin Barber túmọ̀ [S1].
Ohun tí ó sọ. Àwòrán kékeré nípa ìfagbáradánwò nínú ìgbéyàwó, tí a gbé kalẹ̀ bí ọ̀rọ̀ àfẹnu-sọ: aya ń halẹ̀ mọ́ ọkọ pé òun ń lọ, ọkọ dojúkọ ohun tí ó rò pé kì í ṣe òtítọ́, olùtànkálẹ̀ sì pe ipa tí ó ní lórí ìrònú ìyá náà ní ẹ̀rù tí àìka-nǹkan-sí bàbá mọ̀ọ́mọ̀ dá sílẹ̀.
Ohun tí a ń lò ó fún. Àkọsílẹ̀ yìí jẹ́ apá kan rárà ìyàwó, èkún-ìyàwó nígbà tí ìyàwó ń lọ sílé ọkọ, àti ohun èlò tí ó jẹ mọ́ ọdún òrìṣà Erinlẹ̀ [S1]. Àgbéyẹ̀wò Barber ni pé ó ṣe àlàyé agbára àárín ọkọ àti aya tí ó kún fún aáwọ̀, nípa gbígbà lílo tí obìnrin ń lo ìhalẹ̀mọ́ni láti lọ bí ọgbọ́n àti bí ọkùnrin ṣe ń sọ pé kò kan òun bí ìdáhùn [S1]. Ìyàwó tí ó gbọ́ orin yìí nígbà tí ó ń lọ sílé ọkọ kọ́kọ́ ń gbọ́ àlọ́ nípa ìgbéyàwó; a ń sọ fún un, nípasẹ̀ ọ̀nà àìfọ̀rọ̀-tara-sọ tí ó jẹ́ àmì ẹ̀ka ewì náà, bí ipò gidi ti ìgbéyàwó ṣe lè rí.
Pàtàkì rẹ̀. Èyí ni àkọsílẹ̀ tí ó ṣe kedere jùlọ nínú àwọn ohun èlò tí a gbà jọ nípa kíkọ oríkì tí ó ń ṣe iṣẹ́ tí kì í ṣe fún ayẹyẹ nìkan. Ìlànà àkójọpọ̀ yìí nílò kí a sọ pé oríkì lè léwu bí ó ṣe lè jẹ́ ìyìn; àkọsílẹ̀ yìí jẹ́ àpẹẹrẹ ibi tí ẹ̀ka ewì tí obìnrin ń kọ ti lo àkókò ìgbéyàwó láti dárúkọ, dípò kí ó fi pamọ́, ìjà agbára tí ìgbéyàwó lè dà sí.
Àkókò tí a ń kọ ọ́. Níbi ayẹyẹ ìgbà tí ìyàwó ń lọ sílé ọkọ àti nígbà orin tí ó jẹ mọ́ ọdún Erinlẹ̀, láti ọwọ́ àwọn obìnrin akọrin, àwọn ìyàwó àti àwọn olùfọkànsìn ní Òkukù [S1].
Akotipọpọ o ku ọdun o. Ọdun ọdun ni ọdun ayọ ni yoo ṣe. Akotipọpọ ọmọ Oguntọnlọwọ N ó roko Oguntọnlọwọ...
Akotipopo, greetings on the festival. May every year be a festival celebrated in joy. Akotipopo, offspring of Oguntonlowo, I will hoe the farm of Oguntonlowo...
Tí Karin Barber túmọ̀ [S1].
Ohun tí ó sọ. Ìkíni tí ó wà fún ọdún kan, tí ó ń dárúkọ ẹni tí a ń kí, bàbá ìran rẹ̀, tí ó sì ń ṣe ìlérí iṣẹ́ títẹ̀síwájú lórí oko àwọn baba ńlá, àgbékalẹ̀ tí ó so ìdánimọ̀ ẹnìkọ̀ọ̀kan mọ́ ojúṣe iṣẹ́ àgbẹ̀ àti kalẹ́ńdà.
Pàtàkì rẹ̀. Barber fi orin kíkọ yìí fún Ṣangowẹmi, obìnrin akọrin kan tí a mọ orúkọ rẹ̀ àti olùfọkànsìn Ṣàngó ní Òkukù, ẹni tí ọ̀nà rẹ̀ láti hun orúkọ oríkì ẹnìkọ̀ọ̀kan, orúkọ àwọn baba ńlá àti ìkíni àwùjọ pọ̀ jẹ́ ohun tí Barber lò láti fi hàn pé kíkọ oríkì máa ń jí agbára inú ẹni dìde (àṣẹ), ó ń mú ìrántí ìtàn ṣiṣẹ́, ó sì ń fìdí orúkọ rere ìran kan múlẹ̀ nínú ìlú [S1]. Ṣangowẹmi jẹ́ ọ̀kan lára àwọn akọ oríkì ẹnìkọ̀ọ̀kan díẹ̀ tí a dárúkọ nínú àwọn ìwé ẹ̀kọ́ ewì àfẹnupe Yoruba tí a tẹ̀ jáde lápapọ̀, èyí tí 13-oral-literature/13-the-performers.md tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí àṣà gbòòrò: ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àkọsílẹ̀ tí a tẹ̀ jáde máa ń dárúkọ olùkójọ, kì í ṣe akọrin.
Àkókò tí a ń kọ ọ́. Nígbà àwọn ọdún òrìṣà ọdọọdún àti àwọn ayẹyẹ agboolé ní Òkukù, láti ọwọ́ Ṣangowẹmi [S1].
Ó yẹ kí a sọ ohun tí àbájáde ìwádìí nípa jíjẹ́ olùtọ́jú kò sọ, nítorí pé àwọn ohun èlò náà lè mú kí a túmọ̀ rẹ̀ kọjá ààlà sí apá méjèèjì.
Kò sọ pé àwọn obìnrin máa ń kọ gbogbo irú oríkì níbi gbogbo. 13-oral-literature/13-the-performers.md fi hàn pé kíkọ rárà fún àwọn ọba àti àwọn olówó ni a sábà máa ń pè ní iṣẹ́ ọkùnrin, pé ìlù lílù jẹ́ iṣẹ́ tí ó wà fún àwọn ìran Àyàn tí í ṣe ọkùnrin ní pàtàkì, àti pé òtítọ́ inú ọ̀rọ̀ náà ni pé àwọn ipa nínú orin kíkọ jẹ mọ́ akọ-tabo nípa àkókò àti agbègbè nígbà tí àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀ abẹ́nú jẹ́ ohun àjùmọ̀pín. Àbájáde ìwádìí Barber wà ní pàtó fún Òkukù, ní pàtó nípa kíkọ oríkì ojoojúmọ́ tí kò gba ìmọ̀ àkànṣe nínú ilé, níbi ìgbéyàwó àti ní àkókò ọdún, ó sì jẹ́ ìwádìí orí-pápá kan ṣoṣo tí ó tóbi jùlọ tí a sì kọ sílẹ̀ dáadáa jùlọ lórí ìbéèrè náà dípò kí ó jẹ́ ètò ìkànìyàn gbogbogbòò fún gbogbo ilẹ̀ Yoruba.
Kò sọ pé àwọn obìnrin ń gbé àkójọpọ̀ tí kò yí padà kalẹ̀ láìsí àyípadà. Àwọn àkọsílẹ̀ mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tó wà lókè yìí fi àṣàyàn, ìgbékalẹ̀ àti àkíyèsí tààrà hàn, kì í ṣe gbígbé ọ̀rọ̀ kalẹ̀ láìgbèẹ́gbẹ́. Akọrin tí ó yàn láti fi àwọn ìlà "Mo ń lọ, mo ń lọ" kún un nígbà tí ìyàwó pàtó kan ń lọ ń ṣe àṣàyàn olóòtú nípa ohun tí ìyàwó pàtó yẹn ní láti gbọ́.
[S1] Barber, Karin, I Could Speak Until Tomorrow: Oriki, Women, and the Past in a Yoruba Town (Smithsonian Institution Press / Edinburgh University Press, 1991), on oríkì performance in Òkukù, the finding that oríkì is performed mainly by women, the texts and performers named above (including Ṣangowẹmi), and the division of textual labour between women's oríkì and men's ìtàn. https://www.jstor.org/stable/j.ctv10crds1
What oríkì are, the different kinds, who performs them and why, and how they carry history that written records do not.
How Yoruba oral artists are trained, which genres are open to whom, how gender divides the field, how performers are paid, and the named artists the scholarship documents.
Bolanle Awe's case for oríkì as historical evidence, worked through two towns' founding oríkì, with a plain statement of what a historian can and cannot recover from the form.
How oríkì is built from independent units rather than narrative sequence, and the specific mechanisms, tonal, structural, and referential, that make it resist translation.
Three lineage oríkì from Karin Barber's Okuku fieldwork, plus the Olúfọ́n dynasty and the Ìkòyí warrior lineage whose praise obliges the chanter to include its own dishonour.
Where oríkì with reliable Yoruba originals and named translators actually lives in print, who collected it, and what is and is not digitised or open access.