Rárà: The Chanted Praise Genre
The secular chanting genre of praise, who the rárà singer is and how the performance is shaped by the audience paying for it, and the accuracy that makes rárà more than flattery.
intermediatehigh·
Loading…
The secular chanting genre of praise, who the rárà singer is and how the performance is shaped by the audience paying for it, and the accuracy that makes rárà more than flattery.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Rárà ni ẹ̀yà orin ìyìn tí a ń sun: tí kì í ṣe ti ẹ̀sìn, ti àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́, tí a kọjú rẹ̀ sí olùtìlẹ́yìn tí ó wà níbẹ̀ tí a sì retí pé yóò san owó, tí a sì ń sun ní àwọn ààfin, àwọn ayẹyẹ àti àwọn ìpàdé níbi yòówù tí ẹnì kan bá wà tí ó yẹ fún ìyìn. Òun ni ẹ̀yà tí ọ̀pọ̀ ènìyàn ń tọ́ka sí nígbà tí wọ́n bá fojú inú wo olórin ìyìn Yorùbá, òun sì ni ó ti tàn kálẹ̀ jù lọ sínú ìgbé ayé Nàìjíríà ti òde òní, níwọ̀n bí iṣẹ́ "hype" níbi àríyá àti ayẹyẹ lónìí ti jẹ́ àtẹ̀lé tààrà rẹ̀ fún èrè owó.
Bí rárà ṣe jẹ́ sí oríkì jọ bí ìjálá ṣe jẹ́ sí i: ó jẹ́ ọ̀nà bíbóhùn-sun-orin tí ó mú oríkì gẹ́gẹ́ bí èròjà àìgbọ́dọ̀-máṣe rẹ̀. Àwọn orúkọ oríkì, àwọn àpèjúwe àti oríkì orílẹ̀ tí a sọ̀rọ̀ nípa wọn nínú yoruba-oriki ni ohun tí akọrin rárà ń sun. Ohun tí ó sọ ọ́ di rárà dípò ohun mìíràn ni ọ̀nà tí a gbà gbé e jáde, ìpín àwọn ẹ̀yà orin nípasẹ̀ ohùn ẹnu tí a ṣàlàyé nínú yoruba-oral-genre-system sì wúlò níbí gẹ́gẹ́ bí ó ti wúlò níbi gbogbo.
A pín rárà sínú àwọn orin tí kò jẹ́ mọ́ ẹ̀sìn ní ìbẹ̀rẹ̀, lẹ́gbẹ̀ẹ́ oríkì orílẹ̀, ẹkún ìyàwó àti etíyerí tí í ṣe orin àbùkù, ní ìyàtọ̀ sí àwọn orin tí ń yí padà bíi ìjálá àti ẹ̀sà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ nínú ìjọsìn, àti àwọn orin tí kò yí padà bíi ọfọ̀ àti ìyẹ̀rẹ̀ Ifá [S1]. Kò ní ìsopọ̀ kankan mọ́ ẹ̀sìn, ó sì ń gba àwọn àyípadà ti òde òní láìsí ìṣòro [S1]. Níbi tí ẹ̀yà kan bá ti ní èyí tí ó jẹ́ ti ẹ̀sìn tí ó bá a mu, ti rárà ni Ṣàngó pípè, orin ìpè fún Ṣàngó, àwọn méjèèjì sì tan mọ́ ara wọn nípa ètò àti ìrísí.
Ó tún ṣeé yí padà pátápátá. Rárà wà lára àwọn orin tí olórin ti ń dá ohun kọ láìgbáralé ẹlòmíràn púpọ̀, ọ̀rọ̀ orin náà gẹ́gẹ́ bí a ṣe kọ ọ́ gan-an sì ń gbà ìrísí láti ọ̀dọ̀ àwọn olùwòran tí ó wà níwájú olórin àti láti inú àtinúdá rẹ̀ fúnra rẹ̀ [S1]. Ìgbà méjì tí a bá kọ orin kì í jẹ́ ọ̀rọ̀ orin kan náà, kò sì sí èyí tí a lè pè ní ẹ̀dà tí ó gúnwà jù lọ.
Nípa agbègbè, a so rárà mọ́ Ọ̀yọ́ ní pàtàkì, a sì ṣe àpèjúwe ẹ̀yà orin ìyàwó tí í ṣe ẹkún ìyàwó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka kan látinú rẹ̀, èyí sì ni ìdí tí ẹkún ìyàwó fi gbilẹ̀ jù lọ ní agbègbè Ọ̀yọ́-speaking [S2]. Barber kọ ọ́ sílẹ̀ pé ní àwọn ìlò kan, a ń pe orin ìyàwó ní rárà ìyàwó dípò ẹkún ìyàwó [S2]. Àwọn ẹ̀yà méjèèjì pín àwọn èròjà orin àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ìgbékalẹ̀ wọn pẹ̀lú ara wọn.
A ń pe olórin náà ní onírárà, ẹni tí ń sun rárà, àti nínú àwọn ọ̀rọ̀ gbòòrò fún orin ìyìn, a tún ń pè é ní akéwì, àti fún àwọn akọsílẹ̀-ìtàn ààfin tí wọ́n wà ní àwọn ilé ọba, arọ́kin. Fáìlì àkójọpọ̀ yoruba-oriki sọ̀rọ̀ lórí àwọn oyè wọ̀nyẹn àti àkọsílẹ̀ Crowther ní ọdún 1852 nípa ológbò gẹ́gẹ́ bí olùdámọ̀ràn ọba tí ó tún ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọsílẹ̀-ìtàn.
Àwọn onírárà sábà máa ń jẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tàbí àwọn tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́, tí wọ́n sábà máa ń rìn láti ibì kan dé ibòmíràn, a sì ń sun ẹ̀yà orin yìí fún àwọn ọba, fún àwọn olówó, àti fún àwọn àlejò níbi àwọn ayẹyẹ. Ìbáṣepọ̀ ti ọ̀rọ̀-ajé kì í ṣe ohun àkóbá lásán fún iṣẹ́ ọnà náà. Ẹni tí a yìn ń san ẹ̀bùn fún olórin, èyí sì ń darí ohun tí a ń sọ, bí yóò ṣe pẹ́ tó, àti ẹni tí a ó tún yìn nígbà tí ẹnì kan tí ó ní ipò gíga jù bá wọlé wá. Àpèjúwe Barber nípa olórin oríkì tí ń yí ẹni tí ó ń kọrin fún padà nígbà tí ẹnì kan tí ó lókìkí jù bá wọ ibi tí a ti ń kọrin jẹ́ àlàyé nípa irú ọ̀rọ̀-ajé yìí [S3].
Ọ̀ràn akọ tàbí abo nínú ẹ̀yà orin yìí kò rọrùn, àwọn orísun sì kò fi gbogbo ara gbà pẹ̀lú ara wọn. Àwárí Barber ní Òkukù ni pé àwọn obìnrin ni wọ́n sábà ń sun oríkì [S3]. Sísun rárà fún àwọn ọba àti àwọn ọlọ́rọ̀ ni a sábà ń ṣe àpèjúwe rẹ̀ bí iṣẹ́ àwọn ọkùnrin, nígbà tí ẹ̀ka ti orin ìyàwó tí í ṣe ẹkún ìyàwó jẹ́ ti àwọn obìnrin nìkan. Gbólóhùn tí ó dánmọ́ràn jù lọ ni pé akọ àti abo ló pín àwọn èròjà orin náà nígbà tí àwọn ojúṣe orin kíkọ pàtó jẹ́ ti akọ tàbí abo nípa àkókò ayẹyẹ àti agbègbè, a sì ṣe àgbéyẹ̀wò ìbéèrè yìí ní ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ nínú file 13.
Àlàyé tí kò jinlẹ̀ nípa oríkì ni pé ó ń pọ́nni lábùlá, àti pé owó sísan ń ba tòótọ́ rẹ̀ jẹ́. Àlàyé yẹn kò dúró ṣinṣin nígbà tí a bá fi ojú wo àwọn ọ̀rọ̀ orin gan-an.
Sísun oríkì nínú àṣà yìí sún mọ́ pípè ní orúkọ tó tọ́ ju pípọ́nni lọ. A ka akọrin oríkì orílẹ̀ sí olùtọ́jú ìtàn ìran tí ó ń kọ orin rẹ̀, kíkọ oríkì ìran kan sì ń ru ìmọ̀lára lílágbára sókè nínú àwọn àrọ́mọdọ́mọ tí wọ́n wà níbẹ̀ [S1]. A kò sì yọ àwọn ohun tí kò bójú mu kúrò láti fi ṣe ìtura fún wọn. Àpẹẹrẹ tí a kọ sílẹ̀ dáradára jù lọ ni oríkì ti Ẹ̀ṣọ́ Ìkòyí, àwọn jagunjagun Ìkòyí.
Ẹni tí kò mọ̀kan mọ̀kan A ní Onílkòyí rèé kólé A ní Onílkòyí rèé jalè Ìkòyí ò jalè rí Ìkòyí ò kólé Bí wọ́n bá rógun Tí ẹ̀gbọ́n bá mérú Àbúrò á sì mèrù
The one who knows nothing will say the Ìkòyí have gone out to burgle, will say the Ìkòyí have gone out to steal. Ìkòyí has never stolen. Ìkòyí does not burgle. When they meet with war, as the elder brother takes the captives, the younger takes the property.
Olùyípadà: Gboyega Kolawole
Ọ̀rọ̀ Yorùbá àti ìyípadà sí èdè Gẹ̀ẹ́sì gẹ́gẹ́ bí Kolawole ṣe tẹ̀ ẹ́ jáde, tí a tọ́ka rẹ̀ sí Duroriike; àtúmọ̀ ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan jẹ́ láti ọwọ́ olùkójọpọ̀ àkójọpọ̀ iṣẹ́ yìí [S1].
Àwọn àkíyèsí lórí ìyípadà èdè. Kókó gbogbo abala náà wà nínú àwọn ìlà mẹ́ta ìkẹyìn, ó sì jẹ́ àwàdà tí ó ní abẹ nínú. Orin náà tako pátápátá pé àwọn Ìkòyí ń jalè, lẹ́yìn náà ó sì ṣàlàyé ní kíkún bí wọ́n ṣe ń kó gbogbo nǹkan, lórí àmúyẹ pé kíkó nǹkan nínú ogun kì í ṣe olè jíjà. Kolawole ka èyí sí ìrísí tí ó gbé ọ̀rọ̀ àtakò ara wọn kalẹ̀ níbi tí ọlá ìran náà ti fìdí múlẹ̀ nínú àbùkù, ó sì kíyèsí pé àwọn Ìkòyí jẹ́ jagunjagun afẹ́jẹ́-fẹ́mu tí wọ́n máa ń dá ogun sílẹ̀ nígbà tí kò bá sí ogun rárá, nítorí ìkógun [S1].
Ọ̀nà àbùdá tí àwọn ìlà méjì ìkẹyìn dá lórí rẹ̀ ni ìyàtọ̀ ohùn. Fírẹ́fírẹ́ ni ìyàtọ̀ kíkọ mérú àti mèrù sílẹ̀, ohùn wọn nìkan sì ni ó yàtọ̀, èkíní túmọ̀ sí láti mú ẹrú, èkejì sì túmọ̀ sí láti mú ẹrù [S1]. Nítorí náà, àwọn ìlà tí ó bára dọ́gba yìí fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ó ní ìró kan náà pẹ̀lú ìtumọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, orin náà sì ń rí ìwọ́hùn àti ọgbọ́n inú rẹ̀ gbà látinú àpapọ̀ náà. Èdè Gẹ̀ẹ́sì kò lè ṣe èyí rárá: ìtumọ̀ náà ní láti lo ọ̀rọ̀ méjì tí kò ní àjọṣepọ̀ níbi tí Yorùbá ti lo ohun tí ó dún bí ọ̀rọ̀ kan náà ní ẹ̀ẹ̀mejì. Èyí ni àpẹẹrẹ kan ṣoṣo tí ó ṣe kedere jùlọ nínú abala yìí fún ohun tí yoruba-phonology-and-tone túmọ̀ sí nígbà tí ó sọ pé ohùn jẹ́ apá kan ìtumọ̀ ọ̀rọ̀.
Àwọn àkíyèsí lórí ọ̀rọ̀ inú orísun. Èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí a ti tẹ̀ ẹ́ jáde nínú orísun náà ní àmì ohùn tí kò dọ́gba àti àwọn àṣìṣe ìtẹ̀wé tí ó hàn kedere, àwọn àmì ohùn tí ó wà lókè yìí sì jẹ́ ìṣedéédé olùkójọ lórí ọ̀rọ̀ tí a tẹ̀ jáde náà. Àwọn àkọtọ́ mérú àti mèrù ni a fi hàn níhìn-ín bí àlàyé orísun náà fúnra rẹ̀ lórí ìyàtọ̀ ohùn ṣe béèrè fún wọn.
Kókó pàtàkì fún òye rárà: olùṣe-eré kò lè fò àwọn ìlà wọ̀nyí dọ́gbà. Wọ́n jẹ́ ara àkójọpọ̀ tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀, kò sì gbọdọ̀ yapa kúrò nínú rẹ̀, àwọn olùwòran kò sì ka èyí sí ẹ̀ṣẹ̀ nítorí pé wọ́n jẹ́ apá kan àkójọpọ̀ náà [S1]. Ẹ̀ka iṣẹ́-ọnà tí a ń sanwó fún láti dárà síbẹ̀ ń fi ipá mú olùdárà láti sọ ohun tí kò bára dọ́gba pẹ̀lú ìyìn, nítorí pé ohun tí kò tẹ́nilọ́rùn náà jẹ́ apá kan ẹni tí ìran náà jẹ́.
Àlàyé Kolawole nípa àjọṣepọ̀ láàárín olùṣe-eré àti àwọn olùwòran ni ó wúlò jùlọ tí ó wà lárọ̀ọ́wọ́tó. Ní àwọn àyíká kan, olùṣe-eré dà bí ọmọ-langi lórí okùn àwọn olùwòran, nítorí pé àwọn olùwòran mọ àwọn àṣà dunjú, wọn yóò sì rí i pé eré náà kò bá àkókò mu bí ó bá yapa láìnídìí, ó sì wà lábẹ́ àánú wọn [S1]. Àwọn olùwòran jẹ́ olùdáhùn àti adájọ́ lẹ́ẹ̀kan náà [S1].
Èyí ń mú ìṣòro pàtàkì ẹ̀ka iṣẹ́-ọnà náà wá. Ọ̀rọ̀ náà ti mọ̀ dáadáa sí gbogbo àwọn tí ó wà níbẹ̀, nítorí náà kò sí ohun tuntun nínú àkóónú rẹ̀, síbẹ̀ a nílò ìwọ̀n gíga ti ìṣẹ̀dá tuntun látọ̀dọ̀ olùṣe-eré [S1]. Ohun tí ó lè yí padà ni àṣàyàn, títò lẹ́sẹẹsẹ, fífẹ̀ síwájú, àti ìṣàkóso ọ̀rọ̀. Agbára rẹ̀ láti sọ àkójọpọ̀ tí a mọ̀ di tuntun nínú ìṣeré ni ohun tí ń yà á sọ́tọ̀ [S1]. Èyí jẹ́ ojú-ìwòye kan náà gẹ́gẹ́ bí ti Barber, láti ìhà kejì: àwọn àyọkà náà dá dúró, wọ́n sì ṣe é fà yọ, èyí gan-an sì ni ó mú kí ìṣeré tí ó fìrọ̀rùn rìn ṣeé ṣe [S3].
Rárà kò kú, ó kàn tún di èyí tí a fi ń wá owó síwájú sí i ni. Ìṣeré orin ìpolongo ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lónìí ní àwọn ayẹyẹ àti àpèjẹ ni a ti ṣe àtúnyẹ̀wò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àrọ́mọdọ́mọ tààrà fún ètò ìṣòwò ti àṣà ìwúre oríkì, tí ń da àwọn ẹ̀wà àṣà ìbílẹ̀ pọ̀ fún ète ètò-ọrọ̀-ajé [S4]. Alága ayẹyẹ tí ń kọ oríkì ìran àlejò ní ibi ìgbéyàwó ní Lagos, àti olórin tí ń dárúkọ olùtìlẹ́yìn olówó ní àárín orin, ń ṣe àfihàn tí a mọ̀ dájú ti ohun tí onírárà ṣe tẹ́lẹ̀, lábẹ́ àwọn ipò ìsanwó àti ìpolongo tí ó ti yípadà. File 14 tẹ̀lé ipa ọ̀nà náà lọ sínú orin tí a gbà sílẹ̀.
[S1] Kolawole, Gboyega, "Variations in the application of the components of the oral performance to Yoruba chants," Tydskrif vir Letterkunde 60.3 (2023). https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-476X2023000300009 (Open access. Rárà classed among the originally secular forms with no religious affiliation, and among the malleable forms in which the artist creates relatively independently with the text shaped by audience and ingenuity; the oríkì orílẹ̀ performer as custodian of lineage history and the emotional effect on descendants present; the Ẹ̀ṣọ́ Ìkòyí text attributed to Duroriike, with the author's English translation and his analysis of the mérú/mèrù tonal contrast and the parallelism; the artist as puppet on the strings of the audience; the requirement of originality within a familiar corpus; the audience as both respondent and judge.) [S2] Mábàwònkú, Olúwafúnminíyì, and David Ekanem Udoinwang, "'Old Wine in the New Wineskin': A Womanist Interrogation of Ẹkún Ìyàwó Yorùbá Bridal Chant," UTUENIKANG: Ibom Journal of Language and Literary Review 1.1, pp. 99-117. https://aksujournalofenglish.org.ng/utuenikang/21/12/old-wine-in-the-new-wineskin-a-womanist-interrogation-of-ękún-ìyàwó-yorùbá-bridal-chant/utuenikang_01_01_07.pdf (Open access. Ẹkún ìyàwó as an offshoot of rárà and its consequent predominance in the Ọ̀yọ́-speaking area; rárà as chanted poetry using oríkì, rendered principally for entertainment and for remuneration; Barber 1994 quoted as calling the bride's chants rárà ìyàwó, with ẹkún ìyàwó given as the standard Yoruba form.) [S3] Barber, Karin, "Text and Performance in Africa," Oral Tradition 20.2 (2005), pp. 264-277. https://journal.oraltradition.org/wp-content/uploads/files/articles/20ii/Barber.pdf (Open access. The performer's dyadic engagement with the addressee and the switch to a new subject when a more important person enters the performance space; the consolidation of quotable fragments as the condition of fluid performance.) See also Barber, I Could Speak Until Tomorrow: Oríkì, Women and the Past in a Yoruba Town (Edinburgh University Press for the International African Institute, 1991), for the finding that oríkì performance in Òkukù is mainly by women. [S4] "Oríkì and trending hype performance in Nigeria: an aesthetics of cultural hybridisation for economic purpose," Journal of Aesthetics & Culture (2025), open access. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/20004214.2025.2494881 (Contemporary commercial hype performance as a descendant of oríkì praise practice.) [S5] Babalola, Adeboye, "'Rara' chants in Yoruba spoken art," African Literature Today (1973), catalogued at https://www.africabib.org/rec.php?RID=191049468. (The dedicated study of the genre by the scholar who edited the ìjálá corpus. Not accessible to this compiler; named as the place to go for a full treatment of rárà form and content.)
The chant a Yoruba bride performs in the days before she leaves her father's house, its three-part structure, the social situation that produces it, and what she actually says about the marriage ahead of her.
How Yoruba oral artists are trained, which genres are open to whom, how gender divides the field, how performers are paid, and the named artists the scholarship documents.
The hunters' chant associated with Ògún, its vocal manner, the ìjálá artist and how he is judged, the contest setting, and what the chant does as self-portrait and as praise of animals.
How proverbs behave when they are embedded in chanted and sung genres rather than used in conversation, and why a quoted proverb changes what a performance is doing.
The dùndún as a literary instrument rather than a technical curiosity: oríkì and proverbs delivered on the drum, what the drummer composes from, and how drummed, sung and spoken text relate in one performance.
How Yoruba verbal art is classified into named genres by vocal manner rather than subject, who performs each and on what occasion, and why the European category "oral literature" fits the material imperfectly.