Oral Literature: What This Section Covers
A map of the Yoruba oral genres treated in this section, what each file holds, and where the neighbouring sections carry the material this one does not duplicate.
introhigh·
Loading…
A map of the Yoruba oral genres treated in this section, what each file holds, and where the neighbouring sections carry the material this one does not duplicate.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Ọ̀nà-ìsọ̀rọ̀ àti ewì àbáláyé Yorùbá kì í ṣe ohun kan ṣoṣo. Ó jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ẹ̀ka-ewì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí a sọ lórúkọ, tí ẹnì kọ̀ọ̀kan ní àwọn olùṣe rẹ̀, àkókò ìṣẹ̀lẹ̀ rẹ̀, bí a ṣe ń fi ohùn pè é, àti àwọn ìlànà tirẹ̀ nípa ohun tí a lè sọ àti ẹni tí ó lè sọ ọ́. Ọdẹ kan tí ń sun ìjálá níbi àjọ̀dún kan àti ìyàwó tí ń sun ẹkún ìyàwó ní òru tí ó ń fi ilé bàbá rẹ̀ sílẹ̀ ń ṣe àwọn ohun tí ó yàtọ̀ ní ti ìrísí àti ìlànà, ìpínkíka Yorùbá sì mọ ìyàtọ̀ náà dájúdájú. Abáwọlé yìí ṣe àpèjúwe ètò náà, ó sì gbé àwọn àkọsílẹ̀ kalẹ̀.
Àbá pàtàkì tí abáwọlé yìí dálé lórí, tí a jiyàn rẹ̀ nínú fáìlì àkọ́kọ́ tí a sì gbà gbọ́ ní gbogbo ibi tí ó tẹ̀lé e, ni pé àwọn ẹ̀ka-ewì wọ̀nyí yàtọ̀ sí ara wọn ní pàtàkì nípa bí a ṣe ń fi ohùn pè wọ́n dípò ohun tí wọ́n dálé lórí. Àkóónú kan náà lè fara hàn nínú ìjálá àti nínú ẹ̀sà; ohun tí ó mú kí ìṣe kan jẹ́ èyí tàbí èkejì ni ọ̀nà ìfohùnpè [S1][S2].
01. Ètò ẹ̀ka-ewì. Bí a ṣe ń pín àwọn ẹ̀ka ewì ẹnu Yorùbá sí ìsọ̀rí, ẹni tí ń ṣe ẹnì kọ̀ọ̀kan, ní àkókò wo, nípa lílo ohùn wo, àti ìdí tí ẹ̀ka ti Yúróòpù tí ń jẹ́ "lítíréṣọ̀ ẹnu" kò fi bá a mu wẹ́kú. Àríyànjiyàn Karin Barber nípa àkọsílẹ̀, ìṣe àti àwùjọ olùwòran.
02. Ìjálá. Ewì sísun ti àwọn ọdẹ, ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Ògún, oṣèré ìjálá, àti ìṣe ìdíje.
03. Ìwì àti ẹ̀sà egúngún. Ewì egúngún, ohùn àwọn baba ńlá, ìfarapamọ́ nípa yíyí ohùn padà.
04. Rárà. Ẹ̀ka ewì oríkì sísun àti olórin rárà.
05. Ẹkún ìyàwó. Ẹkún ìyàwó, ìrísí rẹ̀ tí ó pín sí mẹ́ta, àti ipò àwùjọ tí ó ń mú un wá.
06. Ìrèmọ̀jé. Ewì ìsìnkú ti àwọn ọdẹ àti iṣẹ́ Bade Ajuwon lórí rẹ̀.
07. Ọfọ̀ àti àyájọ́. Ọfọ̀ àti àbá-èrò rẹ̀ lórí ọ̀rọ̀: orúkọ pípè, ohùn, ìtàn-ìṣẹ̀dálẹ̀ ọ̀rọ̀. A ṣàpèjúwe rẹ̀ tí a sì ṣàyẹ̀wò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka-ewì, a kò fi lélẹ̀ bí ìwé ìtọ́nisọ́nà.
08. Àlọ́. Àwọn àlọ́ àpamọ̀ àti àlọ́ àpagbè, àwọn ìtàn Ìjàpá, àṣà ìtàn sísọ, ìbẹ̀rẹ̀ tí ó ní pípè àti dídáhùn.
09. Orin. Orin nínú iṣẹ́, eré, ètùtù, orin ìrọ́mọlọ́kàn, àwọn eré ọmọdé àti orin àbùkù.
10. Ọwe nínú ìṣe. Bí àwọn òwe ṣe ń hùwà nínú àwọn ẹ̀ka-ewì mìíràn.
11. Ewì ìlù. Bí dùndún ṣe ń gbé ọ̀rọ̀ jáde, àti àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ ìlù lẹ́gbẹ̀ẹ́ èyí tí a fẹnu sọ tí ó jọ ọ́.
12. Àwọn àkọsílẹ̀ orin Egúngún, Gẹ̀lẹ̀dẹ́ àti Ẹfẹ̀. Iṣẹ́ orin àbùkù àti ìkáwọ́-àwùjọ, pàápàá jùlọ ní òru Ẹfẹ̀.
13. Àwọn oṣèré. Ìkẹ́kọ̀ọ́, akọ tàbí abo, àtìlẹ́yìn olówó, sísan owó, àti àwọn oṣèré tí a dárúkọ tí ìmọ̀-ẹ̀kọ́ ṣàkọsílẹ̀ wọn.
14. Ìtẹ̀síwájú títí di ìsinsìnyí. Juju, fuji, Afrobeats, sinimá àti tíátà, àti ohun tí ń sọnù tí a sì ń ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀.
Abáwọlé yìí ni ó ni ètò ẹ̀ka-ewì àti apá tí ó jẹ mọ́ ìṣe. Kò ṣe àtúnṣe aláìnídìí sí:
Àkójọpọ̀ òwe pàtàkì wà nínú yoruba-owe-proverbs nínú 02-language, èyí tí ó ní iye tí ó ju ogójì ọwe pẹ̀lú ìtọ́jú onípele mẹ́ta pátápátá. Fáìlì 10 níhìn-ín dálé kìkì bí àwọn òwe ṣe ń hùwà nínú ìṣe.
Ìtọ́jú oríkì pàtàkì wà nínú yoruba-oriki nínú 02-language, tí ó dá lórí àwọn oríṣi oríkì, oríkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí ìtàn, àti ìmọ̀-ẹ̀kọ́ Awe àti Barber. Oríkì máa ń yọ léraléra nínú abáwọlé yìí nítorí pé àwọn ni èròjà àkọ́kọ́ ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀ka-ewì mìíràn, ṣùgbọ́n àlàyé nípele ẹ̀ka-ewì wà níbẹ̀.
Ẹsẹ Ifá, àwọn ẹsẹ inú àkójọ Ifá, wà nínú 05-ifa. Ewì Ifá jẹ́ ẹ̀ka-ewì ẹnu ó sì jẹ́ ara àkójọ pípé èyíkéyìí, ṣùgbọ́n ó ní abáwọlé tirẹ̀ nítorí pé àkójọ náà, ìlànà dídá àti ìkẹ́kọ̀ọ́ kò ṣeé yà sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ẹsẹ náà.
Àwọn ohun-èlò orin àti ìtàn orin wà nínú 07-arts, ní pàtàkì yoruba-drum-language fún àwọn ìdílé dùndún àti bàtá àti ìmọ̀-ìṣe ti ọ̀rọ̀ ìlù, àti fáìlì ìtàn orin ìgbàlódé láti orí sákárà títí dé Afrobeats. Fáìlì 11 níhìn-ín wo àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ ìlù gẹ́gẹ́ bí lítíréṣọ̀; ìmọ̀ nípa ohun-èlò orin wà níbẹ̀. Fáìlì 14 wo ìtẹ̀síwájú ọ̀rọ̀-orin; ìtàn orin wà níbẹ̀.
Egúngún àti Gẹ̀lẹ̀dẹ́ gẹ́gẹ́ bí àwọn ètò àjọ wà nínú 06-orisa. Àwọn fáìlì 03 àti 12 níhìn-ín dálé ọnà-ìsọ̀rọ̀ àti ewì wọn.
Gbogbo àkọsílẹ̀ Yorùbá nínú abáwọlé yìí ni a gbé kalẹ̀ ní àwọn ìpele mẹ́ta tí àkójọ yìí béèrè: àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ pẹ̀lú àwọn àmì-ohùn àti àmì-ìsàlẹ̀, ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-kọ̀ọ̀kan, èdè Gẹ̀ẹ́sì tí ó tẹ̀lé ìlò-èdè pẹ̀lú orúkọ olùtúmọ̀, àti àwọn àkíyèsí lórí ohun tí ó sọnù nínú ìtumọ̀ náà. Níbi tí orísun tí a tẹ̀jáde bá ti tẹ àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ láìsí àmì-ohùn kíkún, a sọ bẹ́ẹ̀ dípò kí a tún un ṣe ní ìkọ̀kọ̀, nítorí pé àkọsílẹ̀ Yorùbá tí kò ní àmì ń mú kí ìtumọ̀ ṣókùnkùn, kí a sì ṣẹ̀dá àmì-ohùn yóò jẹ́ ṣíṣẹ̀dá ìtumọ̀ tuntun.
Níbi tí àwọn àkọsílẹ̀ tí ó dára jùlọ fún ẹ̀ka-ewì kan bá wà kìkì nínú àwọn ìwé ìmọ̀-ẹ̀kọ́ tí a tẹ̀jáde tí olùṣàkójọ yìí kò lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ láti ojú-ìwé dé ojú-ìwé, fáìlì náà sọ bẹ́ẹ̀, ó sì darí olùkà sí ìwé náà. Èyí máa ń ṣẹlẹ̀ jùlọ nínú fáìlì 12. Gbígbé àtún-túmọ̀ tàbí àkópọ̀ kalẹ̀ bí ẹní pé ó jẹ́ àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ gangan yóò rú òfin ìtumọ̀, àlàfo tí a sọ jáde sì wúlò ju àdùmọ̀ tí a fi ìgboyà ṣe lọ.
How Yoruba verbal art is classified into named genres by vocal manner rather than subject, who performs each and on what occasion, and why the European category "oral literature" fits the material imperfectly.
What oríkì are, the different kinds, who performs them and why, and how they carry history that written records do not.
What Yorùbá proverbs do in speech and in law, and a worked collection of more than forty proverbs in original, literal gloss, and idiomatic English.
The hunters' chant associated with Ògún, its vocal manner, the ìjálá artist and how he is judged, the contest setting, and what the chant does as self-portrait and as praise of animals.
The secular chanting genre of praise, who the rárà singer is and how the performance is shaped by the audience paying for it, and the accuracy that makes rárà more than flattery.
The chant a Yoruba bride performs in the days before she leaves her father's house, its three-part structure, the social situation that produces it, and what she actually says about the marriage ahead of her.