Ọwe Inside Performance
How proverbs behave when they are embedded in chanted and sung genres rather than used in conversation, and why a quoted proverb changes what a performance is doing.
advancedhigh·
Loading…
How proverbs behave when they are embedded in chanted and sung genres rather than used in conversation, and why a quoted proverb changes what a performance is doing.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Àkọ́kọ́ ìtọ́jú nípa àwọn òwe Yorùbá wà nínú yoruba-owe-proverbs, èyí tí ó ní àkójọpọ̀ àti àkọsílẹ̀ bí ọwe ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú àsọ̀rọ̀: gẹ́gẹ́ bí àṣẹ, gẹ́gẹ́ bí ìdájọ́, gẹ́gẹ́ bí ìtọ́nisọ́nà láìfọ̀rọ̀-kọ-ọ̀rọ̀-lójú, gẹ́gẹ́ bí ìkékúrú, gẹ́gẹ́ bí ìfihàn ìmọ̀. Fáìlì yìí ṣe ohun kan tí fáìlì yẹn kò ṣe. Ó béèrè ohun tí ń yí padà nígbà tí a kò ba òwe sọ nínú àròyé ṣùgbọ́n tí a fi sínú oríṣìí iṣẹ́ ọnà tí a ń ṣe ní gbangba, nínú oríkì kan, ewì kíkọ kan, àlọ́ kan tàbí ọ̀rọ̀ tí a fi ìlù lù.
Ìdáhùn kúkúrú náà ni pé òwe kò tún jẹ́ ìgbésẹ̀ olùsọ̀rọ̀ mọ́, ó ti di ohun tí a yọ lò, àti pé ìyípadà yìí ṣe kókó sí bí a ṣe ń kọ́ àwọn oríṣìí iṣẹ́ ọnà ẹnu ti Yorùbá.
Àwọn olùṣeré kì í mọ mọ́ àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀ tí a fọwọ́ sí nìkan. Ohun tí Karin Barber rí ni pé àwọn olùṣeré oríkì máa ń gbógun ti oríkì àwọn mìíràn, wọ́n sì tún máa ń kọ lu àwọn oríṣìí ọ̀rọ̀ ẹnu mìíràn, àwọn òwe, àwọn àlọ́ àpamọ̀ àti àwọn ẹsẹ Ifá, fún àwọn ohun èlò láti fi kún ìṣàn ọ̀rọ̀ náà . Èsì rẹ̀ ni ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ láàárín àwọn oríṣìí àkọsílẹ̀ tí ó tàn káàkiri, níbi tí àwọn èròjà tí a mú wọlé ti wà lábẹ́ oríṣìí tí ń gbà wọ́n sílẹ̀ ní apá kan ṣùgbọ́n tí wọn kò wà lábẹ́ rẹ̀ pátápátá, èyí tí ó ń sọ ohun tí ó pè ní ìkùukùu àyọlò sára gbogbo pápá iṣẹ́ ọnà ọ̀rọ̀ ẹnu ti Yorùbá .
Gbólóhùn yẹn, wíwà lábẹ́ rẹ̀ ní apá kan ṣùgbọ́n kì í ṣe pátápátá, ni àpèjúwe tí ó péye. Òwe kan nínú oríkì kì í yọ́ wọ inú oríkì tán. Ó ṣì ń hàn gbangba gẹ́gẹ́ bí òwe, olùgbọ́ sì ń gbọ́ ọ gẹ́gẹ́ bí ohun tí a mú wọlé láti ibòmíràn. Èyí yàtọ̀ sí bí àkàwé ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú ewì Gẹ̀ẹ́sì, níbi tí gbólóhùn tí a yá lò ti máa ń di ti ibẹ̀ pátápátá.
Àpẹẹrẹ tí a tẹ̀ jáde tí ó ṣe kedere jùlọ ni àyọkà tí Barber gbà sílẹ̀ láti inú oríkì kíkọ ní gbangba, èyí tí a tún jíròrò nínú yoruba-oral-genre-system.
"Ó gbọ́ Ifá ó yalé Ó gbọ́hìnkùlé mọ̀ye odù tó hù 'Àìgbọ́fá là á wòkè, Ifá kan ò sí párá'" Ló tọ́ Babaa Fárónkẹ.
"He hears the chink of the divining chain, he stops to come in, from out in the yard he already knows what figure has emerged. 'Not knowing Ifá, we gaze up, but there's no Ifá in the rafters.'" This is what Father of Fárónkẹ is worthy to be called.
Olùyípadà: Karin Barber
Àwọn àkíyèsí lórí ìyípadà náà. Ìlà kẹta ni òwe náà, ó sì ń ṣe ohun mẹ́ta lẹ́ẹ̀kan náà tí òwe nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ kì í ṣe.
A lò ó nípa ìyípadà odì. Òwe náà ṣe àpèjúwe àwọn ènìyàn tí kò mọ Ifá tí wọ́n sì tipa bẹ́ẹ̀ wo òkè lásán, pẹ̀lú ìrètí láti rí ifá ní párá. A fi sí ara ọkùnrin kan tí ó jẹ́ òdì kejì ohun tí òwe náà sọ. Barber pe èyí ní ìyípadà odì tí ó jẹ́ àbùdá Yorùbá: a kò fa òwe náà yọ nítorí pé ó ṣe àpèjúwe ẹni náà, ṣùgbọ́n nítorí pé ẹni náà jẹ́ òdì kejì rẹ̀ . Olùgbọ́ gbọ́dọ̀ ṣe ìyípadà yẹn láti gbọ́ ìyìn náà, ìyípadà náà sì ni ọgbọ́n inú rẹ̀.
A sàmì sí i gẹ́gẹ́ bí àyọlò. Ìlà náà dé sínú iṣẹ́ ọnà náà gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tí ó dúró fúnra rẹ̀, tí a lè mọ̀, gbogbo àwọn tí ó wà níbẹ̀ sì ti mọ̀ ọ́ tẹ́lẹ̀. Kókó tí Barber sọ nípa àyọlò ni pé àyọlò kì í jẹ́ àyọlò àyàfi tí a bá fi sí inú àyíká ọ̀rọ̀ tuntun, tí ó fi jẹ́ pé nínú ìgbésẹ̀ gan-an láti mọ àkókò àsọjáde gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ní wíwà tí ó dá dúró, olùyọlò ń tún un fi sínú nǹkan mìíràn . Wíwà tí òwe náà ti wà tẹ́lẹ̀ jẹ́ apá kan ipa rẹ̀.
A yí i padà sí orúkọ. Ìlà ìparí, ló tọ́ Babaa Fárónkẹ, padà sẹ́yìn láti kéde pé gbogbo ohun tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ sọ tán, àwọn ìlà àpèjúwe méjèèjì àti òwe náà, ni ohun tí ọkùnrin náà yẹ kí a pè é ní . A ti sọ òwe náà di orúkọ àpèlé, orúkọ oyè, nǹkan tí a lè fi sọ ènìyàn ní orúkọ. Ìyẹn jẹ́ ìṣe tí ó ṣàjèjì gan-an láti ojú ìwòye ti Gẹ̀ẹ́sì. Yóò dà bí fífòpin sí àpèjúwe ẹnì kan nípa sísọ pé "èyí sì ni ohun tí ó yẹ kí a pè é: àbẹ́rẹ́ kan tí a rán lásìkò ń gba mẹ́sàn-án là."
Àkíyèsí siwaju síi ti Barber ni pé àwọn ìṣètò ọ̀rọ̀ wọ̀nyí jẹ́ ti àkójọ orin akọrin oríkì, a sì lè lò wọ́n fún ẹnikẹ́ni tí ìmọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí adifálà bá yẹ fún un, àti pé nínú ìṣe fífúnni ní orúkọ àpèlé yìí, ó tẹnu mọ́ kókó yìí, ní títọ́ka sí wíwà tí ìṣètò náà ti wà tẹ́lẹ̀ àti àbùdá rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tí a ti kọ sílẹ̀ tẹ́lẹ̀ .
Ìyàtọ̀ mẹ́rin láti inú lílò nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀.
A darí àṣẹ sí ibòmíràn. Nínú àsọ̀rọ̀, òwe ń fún olùsọ̀rọ̀ ní àṣẹ tí kì í ṣe ti ara rẹ̀: èmi kọ́ ni mo ń sọ èyí, àwọn baba ńlá ni wọ́n sọ ọ́. Nínú iṣẹ́ ọnà ní gbangba, olùṣeré ti ń sọ̀rọ̀ tẹ́lẹ̀ pẹ̀lú àṣẹ tí a yá lò, òwe náà sì ń fi agbára rẹ̀ kún ẹni tí a ń kọ oríkì fún. Ìgbéjáde náà ń lọ sí ọ̀dọ̀ ẹni tí a ń ba sọ̀rọ̀ dípò olùsọ̀rọ̀.
A ń dájọ́ ìbáramu ní gbangba. Òwe tí a lò lọ́nà tí kò tọ́ nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ jẹ́ ìtìjú kékeré kan. Nínú iṣẹ́ ọnà ní gbangba, níwájú àwùjọ tí ó jẹ́ olùdáhùn àti onídàájọ́ lẹ́ẹ̀kan náà , tí ó sì ti mọ àkójọ ọ̀rọ̀ náà tẹ́lẹ̀, òwe tí a kò yàn dáadáa jẹ́ àbùkù tí ó hàn gbangba sí ìmọ̀-iṣẹ́. Èyí jẹ́ apá kan ohun tí a ń gbé yẹ̀wò nígbà tí àwọn àgbà olùkọrin bá ń bu ẹnu àtẹ́ lu àwọn ọ̀dọ́ ní àpèjọ àwọn ọdẹ .
Ó di ohun tí a lè gbé kiri. Ní kété tí òwe bá ti wà nínú àkójọ ìmọ̀ olùṣeré, a lè so ó mọ́ ẹnikẹ́ni tí ó bá tọ́ sí i, gẹ́gẹ́ bí Barber ṣe sọ nípa ìṣètò Ifá . Kò tún ní ìsopọ̀ mọ́ ipò kan pàtó mọ́. Èyí ni ìlànà ìsọdọ̀rọ̀-àkọsílẹ̀ tí a ṣàpèjúwe nínú yoruba-oral-genre-system tí ń ṣiṣẹ́ lórí ẹ̀ka kan tí ó ti jẹ́ ohun tí a lè gbé kiri tẹ́lẹ̀.
A lè gbé e jáde láìlo ọ̀rọ̀ ẹnu rárá. Òwe jẹ́ àtòpọ̀ sílébù tí kò yí padà pẹ̀lú àtòpọ̀ ohùn tí kò yí padà, èyí tí ó mú kí ó ṣeé lù lórí ìlù. Àwọn òwe wà lára àwọn ọ̀rọ̀ àbùdá nínú àkójọ dùndún, onílù sì lè fi ìlù yọ òwe kan sí ẹnì kan nínú àwùjọ, pẹ̀lú ìtumọ̀ tí ó hàn kedere sí ẹnikẹ́ni tí ó mọ òwe náà. Fáìlì 11 sọ̀rọ̀ nípa èyí. Òun ni ẹ̀rí tí ó lágbára jùlọ pé òwe ń ṣiṣẹ́ bí ohun kan tí ó ní ìdánimọ̀ tí ó dá dúró láìka sísọ ọ́ jáde sí: ó ń wà títí lẹ́yìn tí a bá mú gbogbo fáwẹ́lì àti kọ́ńsónáǹtì kúrò.
Nínú àlọ́. Àwọn àlọ́ sábà máa ń parí sí òwe, àwọn òwe sì sábà máa ń wà gẹ́gẹ́ bí àkópọ̀ àkékúrú ti àlọ́ kan. A ṣe àgbéyẹ̀wò àjọṣepọ̀ yìí nínú fáìlì 08 pẹ̀lú àlọ ni ti Ìjàpá, àbọ̀ ni ti àna rẹ̀, òwe tí ó sọ ẹ̀kọ́ tí ó wà nínú ìtàn Ìjàpá àti Ìgbín, tí ó sì gbẹ́kẹ̀ lé ìtàn náà kí a tó lè lóye rẹ̀. Ìgbékalẹ̀ kan náà nìyẹn tí Barber tọ́ka sí fún oríkì àti ìtàn: àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀ kúkúrú tí àlàyé rẹ̀ wà nínú ẹ̀yà lítíréṣọ̀ ọ̀tọ̀ .
Nínú ọfọ̀. Ọfọ̀ máa ń lo àwọn gbólóhùn àpapọ̀ tí ó dà bí òwe gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ nínú àgbékalẹ̀ rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpèjúwe rẹ̀ nínú fáìlì 07. Níbi tí ọfọ̀ kan ti sọ pé odò tí ń sàn kì í sàn padà sẹ́yìn, ó ń lo ìrísí òwe láti fìdí àkọ́mọ̀lẹ̀ tí ìlò rẹ̀ yóò tẹ̀lé múlẹ̀. Àkójọ iṣẹ́ náà sọ níbẹ̀ pé àlàyé ọfọ̀ inú-rírun dá lórí òwe nípa àìmoore sí olóore ní pàtó.
Nínú ẹkún ìyàwó. Ẹkún ìyàwó máa ń lo àwọn òwe láti sọ àwọn ojúṣe tí ó ń tọ́ka sí, ìtúpalẹ̀ ẹ̀yà náà sì tọ́ka sí òwe t'ọmọdé bá ti júbà àgbà ó dájú kò ní ṣìse, bí ọmọdé bá júbà àwọn àgbà kò ní kùnà dájúdájú, gẹ́gẹ́ bí ìpìnlẹ̀ lẹ́yìn abala ìkíni .
Nínú àwọn ẹ̀yà orin àti ti gbajúmọ̀. Àwọn òwe pọ̀ gan-an nínú àwọn orin fújì, àpàlà, jùjú àti Afrobeats, níbi tí wọ́n ti ń ṣe iṣẹ́ kan náà ti yíyá àṣẹ àtọwọ́dọ́wọ́ lò, ní báyìí fún olórin ti owó tí ń kọrin fún àwùjọ tí ń sanwó. Fáìlì 14 tẹ̀lé èyí.
Bí o bá ń ka àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ ẹnu Yorùbá kan tí o sì bá ìlà kan tí ó dà bí ẹni pé ó yí ọ̀nà ìsọ̀rọ̀ padà, tí ó ń sọ òtítọ́ gbogbogbòò kan, tàbí tí ó dá lórí ohun mìíràn yàtọ̀ sí kókó ọ̀rọ̀ tí a ń sọ lọ́wọ́, àlàyé tí ó ṣeé ṣe jùlọ ni pé òwe ni wọ́n ń fà yọ, àti pé olùṣe-eré náà nírètí pé o ti mọ̀ ọ́n tẹ́lẹ̀ àti pé ìwọ fúnra rẹ ni wàá wá bí ó ṣe bá kókó ọ̀rọ̀ mu.
Àbájáde méjì mìíràn tún tẹ̀lé e. Ìlà náà kì í ṣe àkópọ̀ láti ọwọ́ olùṣe-eré náà ní gbogbogbòò, nítorí náà kíka ọ̀rọ̀ náà gẹ́gẹ́ bí gbólóhùn ti ara ẹni jẹ́ àṣìṣe ẹ̀ka. Bákan náà, ìbámu rẹ̀ lè jẹ́ nípa yíyí ọ̀rọ̀ padà lódì, nítorí náà ìtumọ̀ ojú-ewé lè jẹ́ òdì kejì kókó ọ̀rọ̀ náà.
Nítorí náà, àkójọpọ̀ pàtàkì nínú yoruba-owe-proverbs àti Yoruba Proverbs ti Owomoyela jẹ́ ohun èlò iṣẹ́ fún kíka àwọn ẹ̀yà tí a ń ṣe, kì í ṣe kókó-ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀.
What Yorùbá proverbs do in speech and in law, and a worked collection of more than forty proverbs in original, literal gloss, and idiomatic English.
How Yoruba verbal art is classified into named genres by vocal manner rather than subject, who performs each and on what occasion, and why the European category "oral literature" fits the material imperfectly.
What oríkì are, the different kinds, who performs them and why, and how they carry history that written records do not.
The evening storytelling tradition, the call-and-response frame that opens it, riddles as a separate discipline, and the Ìjàpá cycle read as a body of ethical and comic literature.
The dùndún as a literary instrument rather than a technical curiosity: oríkì and proverbs delivered on the drum, what the drummer composes from, and how drummed, sung and spoken text relate in one performance.
The hunters' chant associated with Ògún, its vocal manner, the ìjálá artist and how he is judged, the contest setting, and what the chant does as self-portrait and as praise of animals.