Oríkì Ìnagijẹ and Personal Oríkì: A Map, and the Àkànbi Sobriquets
A pointer to every personal and inagije text in this section plus one text presented nowhere else, the standard Yoruba personal sobriquet formula for Akanbi.
intromedium·
Loading…
A pointer to every personal and inagije text in this section plus one text presented nowhere else, the standard Yoruba personal sobriquet formula for Akanbi.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Àwọn ẹsẹ ti ara ẹni àti ti ìnagijẹ oríkì nínú abala yìí ni a pín káàkiri àwọn fáìlì mélòó kan nípa kókó ìtúpalẹ̀ tí ẹnìkọ̀ọ̀kan ṣe àfihàn rẹ̀ jùlọ, dípò kí a kójọ sí ibì kan, nítorí pé ọ̀kọ̀ọ̀kan ń ṣe iṣẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀: ìnagijẹ tí ń lo orúkọ ẹranko ti Aláàfin ń ṣe àfihàn ìpínsísọ̀rí nínú oriki-typology, àwọn ẹsẹ jíjí ọba lójú oorun ń ṣe àfihàn àkókò nínú oriki-performance-and-occasions, àwọn ẹsẹ ìgbéyàwó àti ti ọdún ń ṣe àfihàn àbójútó nínú oriki-women-as-custodians, àti àwọn ẹsẹ oníṣègùn, ti Lágbájá àti ti ìhìnrere ń ṣe àfihàn àyípadà ìgbàlódé nínú oriki-in-contemporary-life. Fáìlì kúkúrú yìí ni àtẹ ìtọ́sọ́nà fún gbogbo wọn, pẹ̀lú ẹsẹ oríkì ti ara ẹni kan tí kò wọ ibòmíràn nínú abala náà: ìlànà gbẹ̀fẹ́ fún oríkì Àkànbí.
ìnagijẹ tí ń lo orúkọ ẹranko ti Aláàfin ("Ó fi pátakò ẹṣin rẹ̀ ru odò tìtì..."), tí Ayokunmi Ojebode túmọ̀, tí a gbé kalẹ̀ nínú oriki-typology gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ kedere jùlọ ti àkóónú ẹranko tí a tún lò sínú ìnagijẹ ọba.
Ẹrù Ọba ni mo bà, Ọba tó!, ìkíni ìlù fún ìjáde ọba tí Azeez Akinwumi Sesan túmọ̀, àti oríkì olùtọ́jú ìlù Àyàn Àgàlú, tí a gbé kalẹ̀ nínú oriki-drummed-and-dundun.
Dìde, dìde, o bọ́ ṣòkòtò (ìpè àárọ̀ ọba ti Òkukù) àti Ọlá o jíire? Timi o jíire? (ìbérè àfẹ̀múmúmọ ti Timi Èdè), pẹ̀lú B'Ólúbàdàn bá kú, ta ní ó joyè? (ìlànà àtẹ̀lé ipò ti Ìbàdàn) àti oríkì ìlù fún olùtìlẹ́yìn olùṣe-ayẹyẹ oyè tí a gba sílẹ̀ láti ọwọ́ Ayanlere Ayanwonu, gbogbo rẹ̀ ni a gbé kalẹ̀ nínú oriki-performance-and-occasions.
Ìgè Àdùbí, orúkọ oríkì àmúwáyé fún ẹni tí a fi ẹsẹ̀ bí, tí a gbé kalẹ̀ nínú oriki-typology fún àfihàn oríkì àmútọ̀runwá rẹ̀, oríkì tí a fúnni nítorí bí a ṣe bíni.
Wínyọmí Ẹnipeede, ọdẹ Òkukù àti olùdásílẹ̀ ìdílé, tí a gbé kalẹ̀ lẹ́ẹ̀mejì fún ète ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ méjì: nínú oriki-poetics-and-untranslatability fún ìgbékalẹ̀ ẹ̀ka rẹ̀ tí ń kún sí i tí kì í ṣe ti ìtàn, àti tí a tọ́ka sí nínú oriki-women-as-custodians fún àyíká ìṣeré rẹ̀ láàárín àwọn akéwì Òkukù ti Barber. Àkọsílẹ̀ méjì tí ó jọra pẹ́kípẹ́kí ti ẹsẹ kan náà yìí wà nínú àwọn ohun tí a kójọ; àkójọpọ̀ yìí kà wọ́n sí ẹsẹ kan tí ó ní ìyàtọ̀ àkọsílẹ̀ kékeré dípò kí ó jẹ́ orísun tí ń fẹsẹ̀ ara wọn múlẹ̀ ní òmìnira, ó sì gbé ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ ẹ̀dà rẹ̀ kalẹ̀.
Ẹkún ìyàwó nígbà tí ń lọ ("'Ń lọ, 'ń lọ'...") àti ìkíni ọdún Akotipọpọ's, méjèèjì ni Karin Barber túmọ̀ tí a sì sọ pé olùṣeré Òkukù tí orúkọ rẹ̀ jẹ́ Ṣangowẹmi ló ni èkejì, tí a gbé kalẹ̀ nínú oriki-women-as-custodians.
Oríkì Dr. Ṣèhìndèmí's, oríkì alátakò-àwọn-ọ̀tọ̀kùlú ti Lágbájá, ìfihàn World Voice Day ti oríkì ti Ògún, àti oríkì ìhìnrere fún Olódùmarè, gbogbo rẹ̀ ni Aaron Carter-Ényì túmọ̀ (yàtọ̀ sí ẹsẹ ìhìnrere, tí a sọ olùtúmọ̀ rẹ̀ lọ́tọ̀), tí a gbé kalẹ̀ nínú oriki-in-contemporary-life.
Iṣẹ́-ìwádìí lórí pápá ti Karin Barber fi hàn pé àwọn oríṣi ewì tí a fọ́n káàkiri wọ̀nyí gbẹ́kẹ̀lé àwọn ètò tí ó ní ẹ̀ka tí ń kún sí i tí a ń kójọ pẹ̀lú ìyípadà nígbà ìṣeré [S2]. Dípò kí wọ́n wà gẹ́gẹ́ bí àkópọ̀ ọ̀rọ̀ tí a kọ sílẹ̀ gbèdéke, àwọn oríkì ti ara ẹni àti ti orílẹ̀ ń tàn kálẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ tí ń yí padà tí àwọn obìnrin akéwì ń tọ́jú rẹ̀ jùlọ, àwọn tí ń hun oríkì àdáni ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àwọn àfọ́kù ìtàn, àti oríkì ìdílé pọ̀ láti bá àyíká àwùjọ ti àkókò náà mu [S2].
Ọkọ mi, Àkànbí. Ọ́ra ọba mọdé. Ọmọ tagbata. Ọmọ kọrọwa. Ọmọ ilekoleru.
My husband, Akanbi. One who buys royal garments upon arrival. Child of Tagbata. Child of Korowa. Offspring of a wealthy home that never lacks attendants.
Tí Oluwole Coker túmọ̀, tí ó fa yọ láti inú ìpínsísọ̀rí Olatunde O. Olatunji ti oríkì ìnagijẹ nínú Features of Yoruba Oral Poetry (1984) [S1].
Ohun tí ó sọ. Àkànbí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orúkọ oríkì ti ara ẹni tí ó ní ìyàtọ̀ akọ-bábo tí yoruba-oriki kà sí èyí tí ó mọ̀ fún fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ gbogbo ọmọ Yorùbá (lẹ́gbẹ̀ẹ́ Àdìsá, Àjàní, Àlàó fún àwọn ọkùnrin), ẹsẹ yìí sì ń fi ìlànà tí irú orúkọ bẹ́ẹ̀ ń mú wá nínú ìṣeré hàn: ìpè tààrà láti ọwọ́ aya sí ọkọ rẹ̀, tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú orúkọ náà fúnra rẹ̀ tí ó sì ń gbilẹ̀ sí i nípa àwọn oríkì ọrọ̀ àti ipò tí ó lè ṣàpèjúwe tàbí kí ó má ṣàpèjúwe ọkùnrin tí a ń bá sọ̀rọ̀ náà gangan, níwọ̀n bí, gẹ́gẹ́ bí oriki-typology ṣe sọ, àwọn orúkọ oríkì ti ara ẹni ń ṣiṣẹ́ láti tù ọkàn nínú, láti pè àti láti bọlá fúnni dípò kí ó jẹ́ láti sọ ìtàn ìgbésí-ayé.
Pàtàkì. Èyí jẹ́ àpẹẹrẹ tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ fún ẹ̀ka pàtó tí yoruba-oriki dárúkọ ṣùgbọ́n tí kò pèsè ẹsẹ tí a kọ sílẹ̀ fún: oríkì ti ara ẹni ojoojúmọ́ tí ó ní ìyàtọ̀ akọ-bábo tí a ń lò nínú ìbánisọ̀rọ̀ lásán láàárín tọkọtaya, tí ó yàtọ̀ sí ìnagijẹ tí ó lọ́nà púpọ̀ tí a kọ fún àwọn aláṣẹ àti ìnagijẹ tí a kọ fún àwọn ènìyàn pàtàkì bí Wínyọmí. Ìrírí ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ Yorùbá fúnra wọn nípa oríkì súnmọ́ ìpele èdè yìí, orúkọ ìfẹ́ tí a ń lò ní ilé, ju àwọn àkóónú ti ọba àti ti ológun tí ó gbilẹ̀ nínú àwọn àkọsílẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀kọ́ tí a tẹ̀ jáde, àlàfo tí 13-oral-literature/13-the-performers.md sọ ní gbogbogbòò: ohun tí a ń tẹ̀ jáde ń tẹ̀ sí ti ọlá àti ti iṣẹ́-oòjọ́, nígbà tí ti inú ilé àti ojoojúmọ́ kò ní àkọsílẹ̀ tó bẹ́ẹ̀.
Ìṣeré. Àwọn ìkíni inú ilé, àwọn ayẹyẹ àwùjọ, oríkì ìlù, àti ìṣeré láti ọwọ́ àwọn aya sí àwọn ọkọ, ìlò Yorùbá / Ọ̀yọ́ gbogbogbòò [S1].
Àwọn ẹ̀dà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Orísun náà to àwọn àkópọ̀ orúkọ oríkì ẹnìkọ̀ọ̀kan síwájú sí i tí ń tẹ̀lé ìlànà kan náà: Àkànbí, Àlàó, Àmọ̀ọ́, Àdùkẹ́ [S1].
Àwọn àkíyèsí. Tagbata àti kọrọwa ni a fúnni nínú orísun láìsí àlàyé síwájú sí i, àkójọpọ̀ yìí kò sì pèsè ọ̀kan; wọ́n dà bí oríkì ti ara ẹni tàbí ti ìdílé kan pàtó dípò kí wọ́n jẹ́ èdè Yorùbá gbogbogbòò, àti ṣíṣẹ̀dá ìtumọ̀ fún wọn yóò jẹ́ irú àfikún láìsí orísun tí àwọn òfin àkójọpọ̀ yìí kà léèwọ̀ gangan.
Kíkà oríkì ti inú ilé tí àwọn aya ń kà fún àwọn ọkọ wọn fi hàn bí ewì oríkì ṣe ń ṣètò ipò ìbáṣepọ̀ láàárín agboolé Yorùbá [S3]. Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí jiyàn pé ètò àwùjọ Yorùbá jẹ́ èyí tí a gbé ka ipò ẹ̀gbọ́n-àbúrò gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ dípò pípín akọ àti abo sọ́tọ̀ọ̀tọ̀ [S3]. Nígbà tí ìyàwó kan (aya tí ó wọlé bọ̀, tí ó kéré sí gbogbo àwọn tí a bí sínú ìdílé náà ṣáájú ìwọlé rẹ̀) bá ń kì oríkì àkànlò ti ọkọ rẹ̀ (ẹ̀gbọ́n nínú ìdílé tàbí ọkọ), kì í ṣe pé ó ń fi ìtẹríba tí kò lágbára hàn [S3]. Dípò bẹ́ẹ̀, ó ń lo oríkì láti jí ipò baba ńlá rẹ̀ dìde, láti fi ẹsẹ̀ ẹ̀tọ́ ìran rẹ̀ múlẹ̀, àti láti wá ànfààní àwùjọ fún ara rẹ̀ nínú agboolé [S3]. Àwọn orúkọ àkànlò bíi Àkànbí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò fún agbára ìṣe láwùjọ, níbi tí akéwì ti ń gbé ẹni tí a ń kà á fún ga láti rí ààbò, ọ̀làwọ́ ohun ìní, àti ìtẹ́wọ́gbà fún àwọn ọmọ rẹ̀ [S2], [S3].
Lẹ́yìn ìfararọra nínú ilé, ìnagijẹ ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà gbangba fún orúkọ rere ti ẹnì kọ̀ọ̀kan àti ìyàtọ̀ láwùjọ [S4]. Adeboye Babalola fi hàn nínú Àwọn Oríkì Bọ̀rọ̀kìnní pé àwọn olókìkí ènìyàn (àwọn bọ̀rọ̀kìnní, tàbí àwọn ọmọ-onílùú tí wọ́n jẹ́ olókìkí, olówó, tí wọ́n sì bìkítà fún ìlú) ń fọwọ́ sowọ́ pọ̀ láti fa àti láti pàṣẹ ìnagijẹ pàtó láti ṣe ìrántí àwọn àṣeyọrí tiwọn fúnra wọn, àṣeyọrí nínú okòwò, àti oore tí wọ́n ṣe fún ìlú [S4]. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé gbogbo àwọn àrọ́mọdọ́mọ inú ìdílé kan ń jogún oríkì ìdílé (oríkì orílẹ̀) lápapọ̀, ìnagijẹ ti ẹnì kọ̀ọ̀kan ni a ń rí gbà nípasẹ̀ àwọn ìṣe pàtó, ìnáwó, àti àwọn ànímọ́ ìwà ẹnì kọ̀ọ̀kan [S1], [S4]. Orúkọ oríkì ọmọ ilekoleru ("child of a house that does not lack retainers") nínú ọ̀rọ̀ Àkànbi fi ìwọ́hùn bọ̀rọ̀kìnní yìí hàn tààràtà, níbi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan nínú agboolé àti agbára láti bọ́ àti láti dáàbò bo àwọn abẹ́nútiṣe ti ń fi ipò ọlá hàn [S4].
oríkì ti ẹnì kọ̀ọ̀kan ń ṣiṣẹ́ bí àkójọ ìtàn alààyè tí ń tẹ̀síwájú láti ìran dé ìran [S5]. Karin Barber ṣe àtúnyẹ̀wò bí ewì oríkì ẹnì kọ̀ọ̀kan ṣe ń ṣàkọsílẹ̀ àyípadà ipò ọrọ̀-ajé àti àwùjọ pẹ̀lú àwọn àyípadà nínú èrò-orí ní àwọn ìlú Yorùbá [S5]. Láìdàbí oríkì ọba tí a ṣe lẹ́sẹẹsẹ tí ó ń tọ́jú àwọn ọ̀rọ̀ àtijọ́ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún, oríkì ti ẹnì kọ̀ọ̀kan ń gba àwọn ìtọ́kasí ìgbàlódé, àyípadà nínú ètò ọrọ̀-ajé àti ìṣèlú, àti àwọn oríṣi ọlá tuntun wọlé pẹ̀lú ìrọ̀rùn [S5]. Akewì tí ń kọrin fún ẹnì kan nígbà òde-òní máa ń fi àwọn oríkì jagunjagun ti ọ̀rúndún kọkàndínlógún sẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ìtọ́kasí sí okòwò ìgbàlódé, ẹ̀kọ́ ìwé, àti àwọn oyè orí-àtẹ́lẹwọ́ [S2], [S5]. Àwọn ìyàtọ̀ láti agbègbè sí agbègbè tún ń ní ipa lórí àrà ìkọrin: àwọn akewì Ọ̀yọ́ sábà máa ń fẹ́ràn ìwọ́hùn tí ó yára tí ó sì tẹ̀lé ìwọ̀n ní pípé nínú oríkì rárà, nígbà tí àwọn akọrin Ìjẹ̀bú àti Èkìtì sábà máa ń fi àwọn orúkọ àkànlò ti ẹnì kọ̀ọ̀kan sínú àwọn ohùn ìbílẹ̀ bíi oríkì àgbe tàbí orin arò ìsìnkú [S1], [S2].
[S1] Coker, Oluwole, translation, drawing on Olatunji, Olatunde O., Features of Yoruba Oral Poetry (Ibadan: University Press Limited, 1984), for the classification of oríkì ìnagijẹ as centred on personal nicknames, deeds and sobriquets. [S2] Barber, Karin, I Could Speak until Tomorrow: Oriki, Women, and the Past in a Yoruba Town (Edinburgh University Press, 1991). https://www.jstor.org/stable/j.ctv11hph7c [S3] Oyěwùmí, Oyèrónkẹ́, The Invention of Women: Making an African Sense of Western Gender Discourses (University of Minnesota Press, 1997). https://archive.org/details/the-invention-of-women-making-an-african-sense-of-western-gender-discourses-university-of-minnesota-press-1997 [S4] Babalola, Adeboye, Àwọn Oríkì Bọ̀rọ̀kìnní (Nigerian Publishers Services, 1981). [S5] Barber, Karin, "Documenting Social and Ideological Change through Yoruba Personal Oriki: A Stylistic Analysis," Journal of the Historical Society of Nigeria (1981).
The complete classification of oríkì by subject, orílẹ̀ through eranko, with a worked text for each kind and the boundary cases that show the categories are not airtight.
The occasions on which oríkì is actually chanted, the royal awakening and market-day forms, and how payment shapes what a performer says, illustrated with texts the genre files in this section do not carry.
Karin Barber's finding that oríkì in Okuku is held and performed mainly by women, with texts showing what that custodianship does at a wedding, at a festival, and inside a marriage.
Oríkì composed and performed today, for a doctor, for a masked pop musician, and for the Christian God, showing the form still generating new texts rather than only preserving old ones.
A row for every lineage, town and divinity this corpus has looked for oríkì about, marking which carry a full three-layer text in a named file, which exist only as an unverified harvest record, and which are open gaps.
How oríkì is built from independent units rather than narrative sequence, and the specific mechanisms, tonal, structural, and referential, that make it resist translation.