Oríkì Ìlú: Ado-Ekiti, Òndó, Ìlọrin and Ìwó
Four more towns' civic praise, including Ilorin's oriki naming its own conversion from an Egungun-owning town to one where the horse replaced the ancestral masquerade.
intermediatemedium·
Loading…
Four more towns' civic praise, including Ilorin's oriki naming its own conversion from an Egungun-owning town to one where the horse replaced the ancestral masquerade.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Fáìlì yìí ló parí kàtálọ́ọ̀gù oríkì ìlú tí ìwádìí tí a kó jọ fún abala yìí tì lẹ́yìn, pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ fún Ado-Ekiti, Òndó, Ìlọrin, àti Ìwó. Ọ̀rọ̀ nípa Ìlọrin yẹ fún àfiyèsí pàtàkì: ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oríkì díẹ̀ ní gbogbo abala yìí tó dárúkọ ìyípadà ẹ̀sìn pàtó ti ìlú rẹ̀, láti ìlú tó ń bọ Egúngún sí èyí tó fi ẹṣin rọ́pò egúngún gẹ́gẹ́ bí olórí nǹkan ààtò ayẹyẹ.
Ado Oraa, Omo Alade merindinlogun. Omo erin ti i jogun ola. Omo erin ti i mola yagi. Omo abatabutu alejo tii damu onile. Oro ti n d'Ekiti ni i d'Ado Ewi, Oro to n dagbo ni i dunwo agbo. Ero ti n r'Ekiti, Ko ba ni ya l'Ado Ewi...
A gbé e kalẹ̀ láìsí àmì ohùn, gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe tẹ̀ ẹ́ nínú orísun [S1].
Ado of Oraa, descendants of the sixteen crowned kings of Ekiti. Children of the mighty elephant that inherits honor and splits trees in dignity. Children of the overwhelming influx of guests that astounds the host. Whatever affects Ekiti touches Ado of the Ewi; matters affecting the flock bring vitality to the fold. Travelers passing through Ekiti who stop at Ado of the Ewi, upon reaching the Ajilosun quarter, flourish in health...
Tí a túmọ̀ láti ọwọ́ "Yoruba Library Editorial and Research Translation Board," èyí tí í ṣe àkójọpọ̀ ilé-iṣẹ́ dípò kí ó jẹ́ orúkọ ẹnì kọ̀ọ̀kan [S1].
Ohun tí ó sọ. Ìfìdíkalẹ̀ nípa ìjìnlẹ̀ ìran ọba tí kì í ṣe lásán, àwọn ọba aládé mẹ́rìndínlógún, tí a so mọ́ àkàwé erin fún ọlá àti agbára tí a tún rí nínú àwọn ohun èlò Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀ṣà ti abala yìí, àti ìtẹnumọ́ pàtó kan nípa ipa gidi tí aájò àlejò ní lórí àwọn àlejò tí wọ́n bá dúró ní àdúgbò Ajìlósun.
Pàtàkì rẹ̀. Nọ́ńbà mẹ́rìndínlógún tún farahàn léraléra nínú gbogbo ẹ̀kọ́ ìṣẹ̀dá ayé ti Yorùbá (àwọn olórí Odù mẹ́rìndínlógún nínú ìfá Ifá, owó ẹyọ mẹ́rìndínlógún nínú àwọn ètò ìwádìí ifá kan, tí a ṣe àgbéyẹ̀wò wọn nínú 05-ifa), àti pé oríkì ìlú kan tó ń pe orúkọ àwọn ọba aládé mẹ́rìndínlógún ní pàtó, dípò kí ó sọ pé "wọ́n pọ̀," lè jẹ́ pé ó ń lo ìtumọ̀ nọ́ńbà yẹn; àkójọpọ̀ iṣẹ́ yìí ṣe àkíyèsí ìsopọ̀ tó lè wà láìfi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òtítọ́ tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀, níwọ̀n bí ohun èlò orísun kò ti sọ ìsopọ̀ náà kedere.
Ìgbà tí a ń kọ ọ́. Àwọn àpérò ìlú, àwọn ìpàdé ìdàgbàsókè àwùjọ, àwọn ayẹyẹ oyè jíjẹ, àwọn ọdún ìbílẹ̀ tó pẹ̀lú Udiroko, àti àwọn ayẹyẹ ìdílé [S1].
Àwọn àyípadà. Orísun náà ṣe àkíyèsí ìbẹ̀rẹ̀ míràn, Emi lomo Ado Oraa Omoafakara sabe ewu je [S1], tí a kò ṣe àlàyé rẹ̀ lọ́tọ̀.
Àwọn àkíyèsí. Àyọkà náà gẹ́gẹ́ bí a ṣe kójọ tẹ̀síwájú sí àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ síwájú síi (ìbẹ̀wò Ewí sí Ùtu àti àlùfáà ti Ọ̀tù) èyí tí àkójọpọ̀ yìí ròyìn pé ó wà nínú orísun ṣùgbọ́n tí kò tún un gbé jáde lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́, níwọ̀n bí ìrònú ìtàn tó yí i ká (ìdí tí aṣọ Ewí fi wà ní Ọ̀tù) kò ti ní àlàyé nínú àwọn ohun èlò tí ó wà lárọ̀ọ́wọ́tó.
Ẹ kí m'Ògún, Ara Ìta Ìjámá, Ọmọ aládé igbó, Ìyè mú agogo udẹ m'ẹmun, Ọmọ múlà méjì s'ójú s'ẹyẹ, Ọmọ a mú ide agogo mu omi.
Greetings to Ogun! A native of Ita Jamo, child of the crowned king of the forest who drinks palm-wine from a brass cup; child of those with two lineage marks made to adorn the face with honor; child of those who use a brass bell-vessel to drink water.
Tí Otunba Damilola Oladimeji túmọ̀, láti inú "History of Ondo-Ekimogun and Lineage Cognomens" (2012) [S2].
Ohun tí ó sọ. Ní ọ̀nà tí kò wọ́pọ̀ fún ọ̀rọ̀ tí a pín sí abẹ́ oríkì ìlú, ọ̀rọ̀ yìí bẹ̀rẹ̀ nípa kíkọ oríkì sí Ògún ní pàtó dípò kí ó kọ ọ́ sí àwọn olùtẹ̀dó ìlú tàbí àwọn ènìyàn rẹ̀ tààràtà, kí ó tó yí padà sí ààmì ìran (ìkọlà ojú) àti àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ àṣà ohun-èlò (àwọn ohun èlò mímu ti idẹ) gẹ́gẹ́ bí ààmì ìdánimọ̀.
Pàtàkì rẹ̀. Èyí fi àkọsílẹ̀ lélẹ̀ nípa ìrékọjá ààlà tí oriki-typology ṣàpèjúwe láàárín oríkì ìlú àti oríkì òrìṣà: oríkì ìlú ti gbogbo ènìyàn máa ń yin òrìṣà alábòòbò rẹ̀ léraléra gẹ́gẹ́ bí ara yíyin ara rẹ̀, bẹ́ẹ̀ sì ni ìbáṣepọ̀ Òndó pẹ̀lú Ògún ní pàtó, lẹ́gbẹ̀ẹ́ ìdánimọ̀ ẹ̀ka-ẹ̀yà rẹ̀ Ẹkìmògún tí a ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀ nínú 28-subgroups, ni a sọ níhìn-ín nípasẹ̀ àwọn ohun èlò àwọn orin àti ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn ti ìlú náà fúnra rẹ̀ dípò kí ó jẹ́ nípasẹ̀ àpèjúwe ẹ̀yà-ìbílẹ̀ láti òde nìkan.
Ìgbà tí a ń kọ ọ́. Àwọn ayẹyẹ pàtàkì ti àwùjọ àti ti ọba pẹ̀lú àjọyọ̀ ọdọọdún ti Ògún, ìwoyè àwọn olóyè Ọ̀sẹmàwè àti Ọ̀tunba, àwọn ààtò ìsìnkú àwọn ọmọ ìbílẹ̀ pàtàkì, àwọn ayẹyẹ ìsomọlórúkọ, àti àwọn àpérò ìlú [S2].
Ìlọrin Àfọ̀njá, ẹnu dùn ju iyọ̀. Ìlú tó jìnna s'iná, tó súnmọ́ àlùjánnà bí arẹsẹ̀pá. Ìlú tóbi tó yẹn, wọn ò lẹ́égún rárá, Ẹṣin lẹ́gúngún ilé baba wọn. Akẹ́wúgbẹ́rù ni wọ́n, aṣàdúràgbọrẹ.
Ilorin of Afonja, whose tongue is sweeter than salt. A city far from the torment of Hellfire, and as close to Paradise as a footstep. A city so large and illustrious, yet having no ancestral masquerades at all; the horse is the ancestral masquerade of the home of their fathers...
Waidi Adebayo ló ṣe ìyípadà rẹ̀ sí èdè Gẹ̀ẹ́sì, "Yoruba: Oriki Ilorin Afonja (The Cognomen of the Ilorin People)" (2022) [S3].
Ohun tí ó sọ. Gbólóhùn tààrà tí ó ṣe kedere pé Ìlọrin, yàtọ̀ sí àwọn ìlú Yorùbá tí ó yí i ká, kò ní egúngún Egúngún, àti pé ẹṣin ló ń kó ipa ayẹyẹ tí Egúngún ì bá kó ní àwọn ibòmíràn. Àwòrán Àlùjọ́nnu/Iná Ọ̀run jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn Ìsìláàmù tó hàn kedere nínú oríkì Yorùbá kan, èyí tí ó bá ìtàn ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ nípa Ìlọrin's mu gẹ́gẹ́ bí ìlú tí ìdìtẹ̀ Àfọ̀njá's àti ìmìráàtì tí àwọn Fúlàní ń darí lẹ́yìn náà ti fa ìyípadà ẹ̀sìn tí ó yàtọ̀ sí ti àwọn ìjọba Yorùbá tó yí i ká, èyí tí a jíròrò rẹ̀ nínú 19-warfare àti àwọn àkọsílẹ̀ lórí àwọn ìlú ní Ìlọrin.
Pàtàkì rẹ̀. Èyí ni àkọsílẹ̀ tí ó ṣe kedere jù lọ ní abala yìí ti oríkì ìlú kan tí ó sọ ní tààràtà nípa àìtẹ̀lé àṣà ẹ̀sìn ìlú náà kúrò nínú àṣà egúngún Yorùbá gbogbogbòò tí 06-orisa/20-egungun.md àti 23-orisa-deep/27-egúngún.md kà sí ohun tó fẹ́rẹ̀ẹ́ wọ́pọ̀ sí gbogbo ibi; dípò kí ó jẹ́ àkíyèsí láti ọ̀dọ̀ ọ̀mọ̀wé láti òde pé Ìlọrin kò ní Egúngún, oríkì ìlú náà fúnra rẹ̀ ló ń ṣe irú àsọjáde yìí nípa ara rẹ̀, pẹ̀lú ẹṣin tí a lò gẹ́gẹ́ bí ètò àrọ́pò.
Ìgbà tí a ń kọ ọ́. Àwọn àpèjọ ọba, àwọn àpéjọ ìlú, àjọyọ̀ Ọdún Dúbà Ìlọrin ti ọdọọdún, àwọn ìkómọjáde, àwọn ìgbéyàwó, àti láti ọwọ́ àwọn akéwì àṣà tí ń yin àwọn ọmọ bíbí Ìlọrin [S3].
Àwọn àkíyèsí. Àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn Ìsìláàmù (Iná Ọ̀run, Àlùjọ́nnu) nínú ẹsẹ yìí ni a kọ gẹ́gẹ́ bí a ṣe tẹ̀ ẹ́ jáde dípò kí a sọ ọ́ di èdè ìyìn gbogbogbòò, nítorí pé àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn pàtó náà fúnra wọn jẹ́ ẹ̀rí ìdánimọ̀ Ìlọrin's lẹ́yìn jìháàdì tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀, bí a bá sì yọ ọ́ kúrò, yóò sọ pàtó àwọn ìwífún tí ó mú kí ẹsẹ yìí yàtọ̀ nínú abala yìí nù.
Ìwó olódò ọba, Ọmọ a-tẹní-gbọ́lá, tẹní gbóore nílé ọdídẹrẹ́. Ọmọ ọba Télumọ̀rẹ́, a-fìpòrò-jẹ ọmọ tó lùgbẹ́rin gbẹrin. Ìwó tí kò nílẹ̀kùn bẹ́ẹ̀ ni kò ní kọ́kọ́rọ́, Ẹrú wẹ́wẹ́ ni wọ́n fi ń dẹ́lé.
Iwo, guardian and master of the sacred River Oba, offspring of those who spread their mats to welcome wealth and honor in the ancestral land of the parrot. Descendants of Prince Telumere, of regal lineage and triumphant authority. Iwo, a town that boasts no need for wooden doors nor metallic locks, for legions of young retainers and loyal servants safeguard every household.
A kò dárúkọ olùyípadà èdè; orísun náà jẹ́ àkójọpọ̀ lórí ayélujára fún àṣà Yorùbá lápapọ̀, "Yoruba Library Heritage Repository" (2023) [S4].
Ohun tí ó sọ. Àbò nípasẹ̀ iye ènìyàn àti ìdúróṣinṣin dípò odi ààbò ti ara, agbo-ilé tí a fi "ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹmẹ̀wà" ṣọ́ dípò àwọn ìlẹ̀kùn àti àgádágodo, èyí tí a so mọ́ àkọsílẹ̀ lórí ipò àwùjọ tí ó lágbára: àwọn ẹrú àti àwọn ìwòfà kò gbọdọ̀ gba àwọn oyè tí a yà sọ́tọ̀ fún àwọn ọmọ bíbí.
Pàtàkì rẹ̀. Ẹsẹ yìí dárúkọ Odò Ọba gẹ́gẹ́ bí àbùdá ilẹ̀ tí ó sọ Ìwó di ohun tí ó jẹ́, èyí tí ó ní ìsopọ̀, ó kéré tán nínú orúkọ, pẹ̀lú òrìṣà odò Ọba tí àkọsílẹ̀ oriki-orisa-oduduwa-and-others ti abala yìí sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ nínú ìtàn àròsọ gẹ́gẹ́ bí orogún oníjowú; ohun tí a kójọ kò sọ bóyá oríkì ti Ìwó ní èrò láti tọ́ka tààrà sí òrìṣà náà tàbí sí odò gidi lásán, àkójọpọ̀ yìí kò sì fìdí ìsopọ̀ tí orísun náà kò sọ ní kedere múlẹ̀.
Ìgbà tí a ń kọ ọ́. Ìjókòó-oyè ọba, àwọn àpéjọ ìlú àti àwọn ajọ̀dún, àwọn ìkómọjáde, ìsìnkú àwọn àgbàlagbà pàtàkì, àti oríkì ìdílé ti òwúrọ̀ láti ọwọ́ àwọn akéwì ìdílé [S4].
Àwọn àyípadà tó wà. Orísun náà ṣe àkọsílẹ̀ àwọn ẹsẹ mìíràn tí ń káriri: Ìwó olódù ọba; Ọmọ a-tẹní-gbọ́lá, a-ṣàdúà-gbóore; Ìwó ọmọ olóola tí ń san kéké; Ìwó Gè̀rí Màlámì [S4], èyí tí a kò ṣe àlàyé rẹ̀ lọ́tọ̀ níbí.
Àwọn àkíyèsí lórí orísun. A kò dárúkọ olùyípadà èdè kankan, orísun náà sì jẹ́ àkójọpọ̀ gbogbogbòò dípò kí ó jẹ́ ìtẹ̀jáde ìmọ̀ ẹ̀kọ́; ìgbẹ́kẹ̀lé wà ní àárín-méjì, lórí ìpìlẹ̀ kan náà bíi ti ẹsẹ Ado-Ekiti tí ó wà lókè.
[S1] "Oriki Ilu Ado-Ekiti - Read Full Panegyrics of Ado-Ekiti town," Yoruba Library (2024). https://yorubalibrary.com [S2] Oladimeji, Otunba Damilola, "History of Ondo-Ekimogun and Lineage Cognomens" (2012). [S3] Adebayo, Waidi, "Yoruba: Oriki Ilorin Afonja (The Cognomen of the Ilorin People)" (2022). [S4] "Oriki Ilu Iwo - Read Full Eulogies of Iwo Town," Yoruba Library Heritage Repository (2023). https://yorubalibrary.com/topic/oriki-ilu-iwo-osun-state
Town praise for a war camp, a dyers' sanctuary and a warrior-founded hill town, each read for the specific civic identity its oríkì stakes a claim to.
Royal and lineage oríkì for four eastern and central Yoruba kingdoms, including a rare text naming a specific carver rather than only royalty or warriors.
Bolanle Awe's case for oríkì as historical evidence, worked through two towns' founding oríkì, with a plain statement of what a historian can and cannot recover from the form.
The complete classification of oríkì by subject, orílẹ̀ through eranko, with a worked text for each kind and the boundary cases that show the categories are not airtight.
How oríkì is built from independent units rather than narrative sequence, and the specific mechanisms, tonal, structural, and referential, that make it resist translation.
The occasions on which oríkì is actually chanted, the royal awakening and market-day forms, and how payment shapes what a performer says, illustrated with texts the genre files in this section do not carry.