Oríkì Òrìṣà: Ògún
Six documented Ògún oríkì texts from four different scholarly sources, showing the deity's seven manifestations, his contradictions, and a chanter's personal claim on him.
intermediatehigh·
Loading…
Six documented Ògún oríkì texts from four different scholarly sources, showing the deity's seven manifestations, his contradictions, and a chanter's personal claim on him.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
06-orisa/07-ogun.md àti 23-orisa-deep/02-ògún.md ní àkọsílẹ̀ àkójọpọ̀ yìí nípa Ògún gẹ́gẹ́ bí òrìṣà: agbègbè rẹ̀, àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu rẹ̀, àti ipò rẹ̀ nínú àwọn òrìṣà. Fáìlì yìí kò tún àwọn nǹkan wọ̀nyí sọ. Ó ṣàfihàn àwọn ọ̀rọ̀ Ògún oríkì tí ìwádìí abala yìí mú jáde, mẹ́fà nínú wọn wá láti orísun ìmọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ mẹ́rin, tí a yàn nítorí pé lápapọ̀ wọ́n fi ohun kan hàn tí àkọsílẹ̀ ẹ̀sìn kò fi hàn: bí àwọn aṣunrárà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ṣe ń kì òrìṣà kan náà ní àwọn ọ̀nà tí ìṣètò wọn yàtọ̀ síra, tí wọ́n sì máa ń kọjú ìjà sí àkójọ ọ̀rọ̀ inú ọ̀rọ̀ tí ó súnmọ́ ọn pátápátá lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan.
Àwọn ẹ̀dà méjì tí a gbà lọtọ̀ọ̀tọ̀ fún àgbékalẹ̀ kókó kan náà wà nínú àkójọpọ̀ yìí, tí méjèèjì jẹ́wọ́ iṣẹ́ Adeboye Babalola ti ọdún 1966 The Content and Form of Yoruba Ijala, tí wọ́n sì yàtọ̀ díẹ̀ nínú àwọn ọ̀rọ̀, èyí tí àkójọpọ̀ yìí ròyìn rẹ̀ dípò kí ó mú wọn bára mu ní ìdákẹ́rọ́rọ́.
Ògún méje lógun mi, Ògún Alára ni ń gb'ajá, Ògún Onírè a gb'àgbò, Ògún Ìkọ́là a gb'agbìn, Ògún gbẹ̀ngbẹ́nà oje ìgí n'íí mu.
My Ogun is in seven paths: Ogun of Alara receives dogs, Ogun of Ire receives rams, Ogun of Ikola receives snails, Ogun of Gbengbena drinks the sap of trees.
Tí Adeboye Babalola túmọ̀ [S1].
Ògún Lákáayé, Ọ̀sìn Imọ̀lẹ̀, Onílé kángun-kàngun tí ń bẹ l'ọ́run, Olómi nílé f'ẹ̀jẹ̀ wẹ̀, Olásọ nílé fi mọ̀ bora.
Ogun, possessed of worldwide renown, chief of deities, possessor of countless houses in the heavens, one who has water at home yet bathes with blood, one who has garments at home yet wraps himself in palm fronds.
Tí Adeboye Babalola túmọ̀ [S2].
Ohun tí àwọn ẹ̀dà méjèèjì fi hàn. A to àwọn méjèèjì sí abẹ́ ìwé orísun kan náà. Ẹ̀dà kìíní to àwọn ibi ìjọsìn agbègbè Ògún (Alára, Ìrè, Ìkọ́là) àti àwọn ẹranko ẹbọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ wọn, ajá, àgbò, ìgbín, iṣẹ́ tí ó jẹ́ ti ìmọ̀ àfiyèsí pípé: àkọsílẹ̀ yìí jẹ́ ìrànwọ́ ìrántí fún irú ẹbọ tí ó tọ́ sí ojúbọ kọ̀ọ̀kan. Ẹ̀dà kejì kò sọ nípa agbègbè kankan rárá, dípò bẹ́ẹ̀ ó gbé ipa rẹ̀ kalẹ̀ lórí àwọn ọ̀rọ̀ àtakò, omi ń bẹ nílé ṣùgbọ́n ẹ̀jẹ̀ ni a fi ń wẹ̀, aṣọ ń bẹ nílé ṣùgbọ́n màrìwò ni a wọ̀ dípò rẹ̀, àwòrán akọni-oníwà-tútù tí 23-orisa-deep/02-ògún.md náà ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ láti inú ẹ̀dà kíkọ mìíràn. Àkójọpọ̀ yìí kò pa wọ́n pọ̀, níwọ̀n bí kò ti sí ohun tí ó fi hàn bóyá àwọn méjèèjì jẹ́ ìṣeré méjì ti àgbékalẹ̀ kan náà tàbí àwọn ẹsẹ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ gidi tí Babalola kọ sílẹ̀ lọtọ̀ọ̀tọ̀.
Pàtàkì. Òǹkà ìfarahàn méje náà fúnra rẹ̀ ṣe pàtàkì nínú ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́: a mọ Ògún káàkiri Ilẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó wà ní onírúurú ìrísí tí ó jẹ́ ti àwọn ìlú kan pàtó, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ní orúkọ ọ̀tọ̀, ibi ìjọsìn, àti ẹbọ tí ó yàn láàyò, àti pé àkọsílẹ̀ yìí ni ọ̀nà ìrántí gbòógì tí ẹ̀kọ́ náà ń gbà nínú iṣẹ́ ẹnu.
Àsìkò tí a ń ṣe é. Àwọn ọdún Ògún ọdọọdún, àwọn ìpàdé iṣẹ́ ti àwọn alágbẹ̀dẹ àti àwọn ọdẹ, àti àwọn ètò ìtùtù; láti ọwọ́ àwọn aṣunrárà ìjálá àti àwọn olùfọkànsìn Ògún [S1][S2].
Àwọn ẹ̀dà mìíràn. Ìlà mìíràn tí ó yàtọ̀ sí i ni a kọ sílẹ̀ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹ̀dà kìíní: Ògún Onírè ló l'ẹ́jẹ̀; Mọ́lamọ́la ló ni èkuru ("Ògún ti Ìrè ló ni ẹ̀jẹ̀; Mọ́lamọ́la ló ni àkàrà"), tí a kò ṣe àlàyé rẹ̀ lọtọ̀ níbí yìí [S1].
Ògún alada meji, ó fi ọ̀kan sán'kọ, ó fi ọ̀kan yẹ'na. Ọjọ́ Ògún ti orí òkè bọ̀. Aṣọ iná l'ó mú bora, ẹ̀wù ẹ̀jẹ̀ l'ó wọ̀. Ògún onílé owó, olónà ọlà.
Ogun, the possessor of two matchets; with one he prepares the farm, and with the other he clears the road. The day Ogun was coming down from the hilltop. He was clothed in fire and bloodstained garment. Ogun, owner of the house of money, owner of the road of wealth.
Tí S. A. Babalola túmọ̀ [S3].
Ohun tí ó sọ. Àwọn iṣẹ́ méjì ti Ògún, ìṣáko àti ìṣọ̀nà, ni a fi hàn gẹ́gẹ́ bí ohun èlò méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní ọwọ́ rẹ̀ méjèèjì, àti pé àwòrán iná-àti-ẹ̀jẹ̀ ti àwọn àkọsílẹ̀ tẹ́lẹ̀ tún padà wáyé níbí nínú ìtàn tí ó kún sí i: ọjọ́ kan pàtó, ìsọ̀kalẹ̀ kan pàtó láti orí òkè.
Pàtàkì. Ẹ̀dà yìí ni ìsopọ̀ tí a kọ sílẹ̀ ní kíkún jùlọ nínú àkójọpọ̀ yìí láàárín ààbò ètò ọrọ̀ ajé ti Ògún (iṣẹ́ àgbẹ̀, ọ̀nà, àti nípa bẹ́ẹ̀ ìdókòwò àti nísinsìnyí, nínú ìmúgbòòrò àṣà tí ó wà láàyè, awakọ̀) àti apá rẹ̀ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìwà ipá, tí a gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ojú méjì ti ẹnì kan náà dípò kí wọ́n jẹ́ òrìṣà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. 13-oral-literature/02-ijala.md sọ nípa ìsopọ̀ gbogbogbòò ti Ògún pẹ̀lú àwọn ọdẹ àti àwọn alágbẹ̀dẹ; àkọsílẹ̀ yìí ni oríkì oríṣi ìjálá tí ìsopọ̀ yẹn ń mú jáde.
Àsìkò tí a ń ṣe é. Àwọn ìpàdé àwọn ọdẹ, àwọn ọdún Ògún ọdọọdún, àwọn ètò ìbọbọ, àti àwọn ìpàdé àwùjọ, tí àwọn aṣunrárà ìjálá àti àwọn ọdẹ ẹgbẹ́ ń sun [S3].
Ògún, onírè, ọkọ̀ ọ mi. Ọlásọ n'ílé fímọ̀bímọ̀ bora Aṣọ iná ló múbora, Èwù ẹ̀jẹ̀ ló wọ̀ sọ́rùn o.
Ogun, god of iron, my husband. He has clothes but wears palm fronds. He uses robes of fire as his cover, a shirt of blood is what he puts on.
Aaron Carter-Ényì ló túmọ̀ rẹ̀, láti inú iṣẹ́ ìṣeré Máyọ̀wá Adéyẹmọ níbi ayẹyẹ World Voice Day ti University of Lagos, ní ọdún 2013, èyí tí a ti fi hàn tẹ́lẹ̀ nínú àkóónú rẹ̀ lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ nínú oriki-in-contemporary-life [S4]. A tún fi kún un níhìn-ín, ní ṣókí, nítorí pé olùkàwé kan tí ń kó gbogbo àkójọpọ̀ Ògún jọ ní láti rí i lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ìwé àtijọ́ tí ó jọra mọ́: àwọn àwòrán-ọ̀rọ̀ iná-àti-ẹ̀jẹ̀, aṣọ-kọjá-ìmọ̀-ọ̀pẹ ti àwọn ìwé Babalola tí ó wà lókè tún padà wáyé láìfẹrẹ̀ẹ́ yípadà nínú iṣẹ́ ìṣeré ìgbàlódé yìí, èyí tí fúnra rẹ̀ jẹ́ ẹ̀rí bí àgbékalẹ̀ oríkì pàtàkì fún Ògún ti dúró ṣinṣin tó fún nǹkan bí ààbọ̀ ọ̀rúndún ti àkọsílẹ̀.
Ohun tí ó yàtọ̀ níhìn-ín. Ọ̀rọ̀ àfikún ti nǹkan-ẹni "ọkọ mi" sọ ìpè náà di ti ẹnì kọ̀ọ̀kan ní ènìyàn kìíní ní ọ̀nà tí àwọn ìwé Babalola tí ó kún fún ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé lókè kò ṣe; olùjọsìn tàbí òṣèré tí ń sọ̀rọ̀ bí olùjọsìn ń sọ nípa àjọṣepọ̀ tààrà ti ìpele ìgbéyàwó pẹ̀lú òrìṣà náà, èyí tí ó jẹ́ ọ̀nà ìpè tí oriki-poetics-and-untranslatability àti oriki-orisa-osun-yemoja-and-oya (fún àjọṣepọ̀ Ọya's pẹ̀lú Ṣàngó) méjèèjì tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí àbùdá tí ń tún wáyé nínú oríkì òrìṣà ti Yoruba: a máa ń pe àwọn òrìṣà bí ìbátan àti ọkọ tàbí aya, kì í ṣe bí àwọn agbára jíjìnnà lásán.
Èyí tí a ti fi hàn lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ nínú oriki-performance-and-occasions, iṣẹ́ ìṣeré Raaji Ogundiran Alao tí Adeboye Babalola gbà sílẹ̀ tí ó sì túmọ̀ rẹ̀, nínú èyí tí akéwì ti kọjú sí Ògún tààrà, tí ó bá àwọn ènìyàn tí wọ́n ń pe òrìṣà náà láìbìkítà wí, tí ó sì parí pẹ̀lú gbólóhùn náà "àwọn àdásílẹ̀ tuntun ni iṣẹ́-oòjọ́ mi pẹ̀lú Ògún mi" [S5]. A tọ́ka sí i níhìn-ín dípò kí a tún un sọ, nítorí pé ní ti ìtúpalẹ̀ ó jẹ mọ́ àṣà ìṣeré dípò àtòjọ àwọn àbùdá ti Ògún, ṣùgbọ́n olùkàwé tí ń kó gbogbo àkójọpọ̀ Ògún oríkì jọ ní láti mọ̀ pé ó wà.
Kò sí ẹyọ kan nínú àwọn ìwé wọ̀nyí tí ó jẹ́ "ojúlówó" oríkì ti Ògún. Nígbà tí a bá kà wọ́n pa pọ̀, wọ́n fi òrìṣà kan hàn tí a pè ní ó kéré tán àwọn ìpele ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ mẹ́ta: àtòjọ kíkún ti àwọn ibùjosìn àti àwọn ẹbọ, oríkì tí ó dá lórí àwọn ọ̀rọ̀ aṣòdì ti iná, ẹ̀jẹ̀ àti ìmọ̀ ọ̀pẹ, àti àtẹnumọ́ ìfọkànsìn ti ẹnì kọ̀ọ̀kan nípa àjọṣepọ̀ tímọ́tímọ́. 13-oral-literature/02-ijala.md ṣe àkọsílẹ̀ pé àkóónú ìjálá to Ògún lẹ́sẹẹsẹ lẹ́gbẹ̀ẹ́ oríkì ẹranko àti àkóónú oríkì ìran nínú iṣẹ́ ìṣeré kan ṣoṣo láìsí àìbáramu kankan; ìlànà kan náà ló ń ṣiṣẹ́ kọjá àwọn iṣẹ́ ìṣeré tí a gbà jọ ní àwọn ọ̀wọ́ ẹ̀wádún ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, láti ọwọ́ àwọn onímọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, nínú àwọn ìpele ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tí kò sì sí èyíkéyìí nínú wọn tí ó pa àwọn tókù rẹ́.
[S1] Babalola, S. A. (Adeboye), The Content and Form of Yoruba Ijala (Oxford: Clarendon Press, 1966), as reported via a performance-context source citing this text as part of the standard ìjálá repertory.
[S2] Babalola, Adeboye, The Content and Form of Yoruba Ijala (1966), as reported in a separate collections-focused citation of the same monograph. https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/abs/content-and-form-of-yoruba-ijala-by-s-a-babalola-london-oxford-university-press-1966-pp-x-395-map-70s/67EE7FD17AC3372B6B92843EB932E042
[S3] Babalola, S. A., The Content and Form of Yoruba Ijala (1966), as cited for the dual-machete passage.
[S4] Carter-Ényì, Aaron, "'Lùlù fún wọn': Oríkì in Contemporary Culture" (2018), performance by Máyọ̀wá Adéyẹmọ, University of Lagos World Voice Day, 2013. https://www.researchgate.net/publication/322646271_Lulu_fun_won_Oriki_in_Contemporary_Culture
[S5] Babalola, Adeboye (ed. Sandra T. Barnes), "A Portrait of Ogun as Reflected in Ijala Chants," in Africa's Ogun: Old World and New, 2nd ed. (Bloomington: Indiana University Press, 1997), performance recorded from Raaji Ogundiran Alao, Eripa, Osun State, as presented in oriki-performance-and-occasions.
The orisa of iron, war, hunting and the road, the massacre at Ire and its variants, Soyinka's reading of Ogun as the Yoruba tragic principle, and the occupational cult that now includes drivers and mechanics.
Ògún is the Yoruba orisa of iron, metallurgy, hunting, warfare, tool-making, and pathways, serving as the cosmic pioneer and enforcer of covenants.
The hunters' chant associated with Ògún, its vocal manner, the ìjálá artist and how he is judged, the contest setting, and what the chant does as self-portrait and as praise of animals.
The occasions on which oríkì is actually chanted, the royal awakening and market-day forms, and how payment shapes what a performer says, illustrated with texts the genre files in this section do not carry.
The complete classification of oríkì by subject, orílẹ̀ through eranko, with a worked text for each kind and the boundary cases that show the categories are not airtight.
Where oríkì with reliable Yoruba originals and named translators actually lives in print, who collected it, and what is and is not digitised or open access.