Three lineage oríkì from Karin Barber's Okuku fieldwork, plus the Olúfọ́n dynasty and the Ìkòyí warrior lineage whose praise obliges the chanter to include its own dishonour.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Iṣẹ́-ìwádìí orí-pápá Karin Barber ní Òkukù, Ìpínlẹ̀ Ọ̀sun, ni orísun tí a kọ sílẹ̀ tí ó lọ́rọ̀ jùlọ fún oríkì orílẹ̀ pẹ̀lú kíkún àkópọ̀ àyíká ìṣeré tí àkójọ iṣẹ́ yìí ń lò, bẹ́ẹ̀ sì ni oriki-women-as-custodians àti oriki-poetics-and-untranslatability ti fi ọ̀pọ̀ nínú àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ hàn tẹ́lẹ̀ fún àwọn ète míràn. Fáìlì yìí ṣàfihàn oríkì ìran mẹ́ta síwájú sí i tí ó jẹ́ ti àwọn agbo-ilé Òkukù ní pàtó, ìran Ẹlẹ́mọ̀ṣọ́, ìran Òpó (Òpómúléró), àti, láti ìlú ọ̀tọ̀ kan, ìran ọba Olúfọ́n ti Ifọn-Òrolú, ó sì parí pẹ̀lú oríkì ti ìran jagunjagun Oníkòyí, èyí tí àwọn ohun èlò orísun fún 13-oral-literature/13-the-performers.md àti yoruba-rara tọ́ka sí nítorí bí ó ṣe ṣàpèjúwe ara rẹ̀ láìṣe àfipamọ́.
Igbá tó wu ìjòkun ló ń dudu idu ojé. Ó wáá wu Babalọla Ọmítọ́tan ó dudu tán ó fẹ́yín ṣẹ́kẹ́.
It was by choice that the ijokun plant became as black as lead. And by choice Babalola Omitotan became perfectly black with teeth as white as gristle.
Karin Barber ló ṣe ìtumọ̀ rẹ̀ [S1].
Ohun tí ó sọ. Àwọ̀ dídúdú tòrò àti eyín funfun gbingbin, tí a tọ́ka rẹ̀ sí baba-ńlá kan tí a dárúkọ, Babalọla Ọmítọ́tan, ni a kò gbé kalẹ̀ bí àwọn àbùdá àbáláyé tí a jogún láìròtẹ́lẹ̀ láti ara ẹ̀dá, bí kò ṣe gẹ́gẹ́ bí àwọn ànímọ́ tí a yàn, tí a fi wé yíyàn tí ewéko kan yàn láti ṣókùnkùn.
Pàtàkì. Ìtúpalẹ̀ ti Barber fúnra rẹ̀, tí a tọ́ka sí lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ̀rọ̀ yìí, gbé e kalẹ̀ bí èyí tí ń yin ìyàtọ̀ ti àwọ̀ ara àti ti ìran baba-ńlá, ní fífi ẹwà àbínibí, ìgbéraga àti òmìnira múlẹ̀ nípa ìfiwéra mọ̀ọ́mọ̀ ṣe pẹ̀lú agbára ìṣe ti ewéko [S1]. Èyí jẹ́ àkọsílẹ̀ àpẹẹrẹ kan ti oríkì orílẹ̀ tí ó fi ìgbéraga ìran sọlẹ̀ sórí ìrísí ara ní pàtó, ẹ̀ka kan tí ó yàtọ̀ sí àwọn ẹ̀tọ́ tí a gbé karí ogun, iṣẹ́ àgbẹ̀, àti iṣẹ́ ọwọ́ tí ó wọ́pọ̀ sí i ní ibòmíràn nínú abala yìí.
Bí a ṣe ń kọ ọ́. Àwọn ìpàdé ìran, àwọn ètùtù baba-ńlá, àwọn ayẹyẹ ìsomọlórúkọ, àwọn ìsìnkú, àti oríkì òwúrọ̀ ojoojúmọ́ láti ọwọ́ àwọn aya àti àwọn ìyá, nínú ìran Ẹlẹ́mọ̀ṣọ́ ti orísun ìran Òkè-Ìlá / Òkukù [S1].
Àwọn àkíyèsí. Ìgbẹ́kẹ̀lé lórí ìwé-kíkà ti "nípa yíyàn" (dípò èyí tí ó rọrùn jù pé "ó wu X láti di") sinmi lórí bí a ṣe túmọ̀ wu; àlàyé ọ̀rọ̀ àti ìtumọ̀ tí a kó jọ gba ìtumọ̀ ti ìfẹ́-inú gbọ́ láìṣe àfihàn àyànfẹ́ mìíràn, nítorí náà àkójọ iṣẹ́ yìí ròyìn ìtumọ̀ náà bí a ṣe fún un dípò kí ó dábàá ti ara rẹ̀.
Ará ìlú Ọ̀yún, ara rí gbó mi láṣọ. Kẹ̀kẹ́ ta dùndún, aṣọ lẹ́dìdì ènìyàn. N ó bá ọ relú rẹ, ọmọ kálukú ló láṣọọ rẹ̀. Egbìnrin ńkọ́? Aṣọ òpó yín ni. Egbìnrin ńkọ́? Aṣọ òpó yín ni. Kèélekùlù láṣọ àrẹ́-pẹ́kun òpóó. Ẹnínléyò ilée yín ni wọ́n ti í rógi láṣọ.
Native of Oyun town, I'm wearing my clothes out. The spinning wheel spins merrily, cloth is the covering of people. I'll go with you to your town, child of "Everyone has their own cloth." What about egbinrin cloth? It's your post's cloth. What about egbinrin cloth? It's your post's cloth. Kelekulu is the very best of all the post's cloths. Ileyo people, it's in your family they dress up a post in cloth.
Karin Barber ló ṣe ìtumọ̀ rẹ̀, láti inú I Could Speak Until Tomorrow, ojú ìwé 93-94 àti 130 [S2].
Ohun tí ó sọ. Ìgbékalẹ̀ ègbè-àti-ìdáhùn tí a kọ́ yí àṣà kan tí ó ṣe pàtó tí kò sì wọ́pọ̀ ká: wíwọ òpó gbígbẹ́ tàbí òpó ètùtù (òpó) ní àwọn irúfẹ́ aṣọ tí a dárúkọ (egbìnrin, kèélekùlù), tí a gbé kalẹ̀ bí iṣẹ́-ọnà àti ààmì ayẹyẹ tí ń ya ìran yìí sọ́tọ̀, pẹ̀lú ẹ̀tọ́ gbogbogbòò sí iṣẹ́-ọwọ́ híhun aṣọ àti pípèsè aṣọ.
Pàtàkì. Ọ̀rọ̀ yìí dárúkọ orísun rẹ̀ gan-an ní pàtó, pẹ̀lú àwọn nọ́mbà ojú-ìwé, èyí tí ó ṣọ̀wọ́n nínú àwọn ohun èlò àkójọ yìí tí ó sì ń fúnni ní ìwọ̀n ìgbẹ́kẹ̀lé tí ó ga ju ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ orílẹ̀ nínú abala yìí lọ. Ìtumọ̀ Barber fúnra rẹ̀, tí a ròyìn lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ̀rọ̀ náà, ni pé àwòrán ìparí ti wíwé aṣọ híhun mọ́ òpó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààmì ìran tí a lè rí ní ojú àti nínú ètùtù [S1][S2], tí ó ṣe é fi wé bí ààmì ìpínlẹ̀ (coat of arms) tàbí tótẹ́mù ṣe ń ṣiṣẹ́, ṣùgbọ́n tí a fi hàn nípasẹ̀ àṣà iṣẹ́-aṣọ dípò kí ó jẹ́ nípasẹ̀ ààmì ẹranko tàbí ewéko.
Bí a ṣe ń kọ ọ́. Àwọn àkójọpọ̀ ayẹyẹ agbo-ilé, àwọn ètùtù ìran baba-ńlá, àwọn orin ìrìn-àjò ìyàwó (rárà ìyàwó), àti àwọn ètò ìsìnkú, tí àwọn aya ìran náà ń kọ ní ọ̀nà ègbè-àti-ìdáhùn, àti láti ọwọ́ àwọn obìnrin akọrin oríkì àti àwọn ìyàwó ní Òkukù [S2].
Àwọn àyípadà. Orísun náà ṣe àkọsílẹ̀ ẹ̀ka kíkún mìíràn síwájú sí i ti oríkì ti ìran kan náà yìí tí ń ròyìn aáwọ̀ àgbẹ̀ kan lórí eṣú tí ń ba oko jẹ́ ní Alé-Ọ̀yún, tí ó gbilẹ̀ dé ìdájọ́ níwájú Aláàfin ní Ọ̀yọ́, tí ó sì ń kí àwọn baba-ńlá mìíràn tí a dárúkọ bí Ọmọ Ẹrúbàmí àti Ọmọ Abímbọ́wọ́ [S2]. Ẹ̀ka yẹn kò ní àkọsílẹ̀ àdáṣe nínú àwọn ohun èlò tí ó wà fún àkójọ iṣẹ́ yìí, a sì ṣe àkíyèsí rẹ̀ dípò kí a tún un kọ.
Mọlúfọ́n Adé àwọn baba mi, Oríkondo níí mú'lé wọn sú mi í lọ, Ẹ pèlé Ọm'Olóòṣà kan Òòṣà kàn.
Molufon Ade of my fathers, Orikondo that makes going to their home never tire me, Greetings to you, child of the one and preeminent Orisa (Obatala).
Adeboye Babalola ló ṣe ìtumọ̀ rẹ̀, nínú Àwọn Oríkì Orílẹ̀ (1967) [S3].
Ohun tí ó sọ. Orúkọ ìran ọba kan, Mọlúfọ́n Adé, tí a fi orúkọ so mọ́ ibì kan, Oríkondo, tí a sì fi ìtọ́kasí kedere parí rẹ̀ pé ìran náà jẹ́ àtọmọdọ́mọ "ẹnì kan ṣoṣo tí ó sì tayọ Òrìṣà," èyí tí orísun náà túmọ̀ sí Ọbàtálá.
Pàtàkì rẹ̀. Èyí tọpa ìdánimọ̀ ìran, àtẹ̀dódrò ọba àti orísun oyè àlùfáà Ọbàtálá ti ìran Olúfọ́n ti Ifọn-Òrolú tààràtà lọ sí ọ̀dọ̀ Ilé-Ifẹ̀ àti Ọbàtálá [S3], nípa sísopọ̀ ìran ọba kan ní ìlà-oòrùn Ọ̀sun-area mọ́ olórí òrìṣà tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣẹ̀dá àti mímọ ènìyàn, tí a ṣe àlàyé rẹ̀ ní kíkún nínú 06-orisa/04-obatala.md àti 23-orisa-deep/01-obàtálá.md, èyí tí àkọsílẹ̀ yìí kò tún sọ.
Ìgbà tí a ń kọ ọ́. Àwọn ìpàdé ìlú, ayẹyẹ ìdílé, àwọn ààtò ìjókòó-orí-oyè ti Olúfọ́n, àti àwọn ìpè ní àkókò ọdún [S3].
Àwọn àkíyèsí. Kò sí àlàyé ọ̀rọ̀-sí-ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí ó wà nínú orísun tí a kójọ; a sọ èyí dípò kí a fi àlàyé tí olùkójọ fúnra rẹ̀ gbé kalẹ̀ kún un, ní ìbámu pẹ̀lú òfin àkójọ yìí lòdì sí ṣíṣe àtúnkọ ohun tí orísun kò pèsè.
Olúgbọ́n Agbe, ọkùnrin ogun lọ́tùn-ún, olè lósì, Ọmọ olóóro ẹgbẹ́ olóola. Ẹ̀ẹ́sún kì í hù nínú igbó, nínú oko tí a ro l'ẹ́ẹ́sún hù sí. Ọkùnrin ogun t'í ti ọ̀wọ̀ ọfà bọra. Gúnyándémi, àgbàlagbà tó roko rẹ̀. Rókadémi, ọmọ Erúùkú. Ta l'ó ba Ẹ̀sọ́ jà l'ẹ́yìn Ẹ̀sọ́?
Olugbon Agbe, man of war resorting to theft on the left hand side, offspring of a titled woman in the society of circumcisers. The elephant grass does not grow in the forest but in the farm clearings. Man of war carrying sheaves of arrows. Gunyandemi, an elderly man tilling his farm. Rokademi, offspring of Eruuku. Who fought against the Ẹ̀sọ́ from behind?
Tí S. Adeboye Babalola túmọ̀, nínú The Content and Form of Yoruba Ijala (1966) [S4].
Ohun tí ó sọ. Ìlà àkọ́kọ́ sọ tààràtà, láìsí àbùkù kankan tí a bò mọ́lẹ̀, pé jagunjagun yìí jẹ́ ológun lápá kan àti olè lápá kejì, èyí tí ó jẹ́ ìjẹ́wọ́ ìwà olè tí a kò pọ̀ mọ́ oríkì ogun ní ẹ̀mí kan náà. Òwe koríko ẹràn, pé ohun ọ̀gbìn náà kì í hù ní àgbo igbó àyàfi nínú oko tí a ti ro, ń ṣiṣẹ́ bí àlàyé tí ó dà bí àlọ́ nípa ibi tí àǹfààní (fún jagunjagun, bóyá ìkógun) ti ń yọjú ní tòótọ́.
Pàtàkì rẹ̀. yoruba-rara nínú 13-oral-literature gbé àkọsílẹ̀ Ẹ̀ṣọ́ Ìkòyí kan tí ó jọ mọ́ ọn kalẹ̀ (apá ọ̀rọ̀ àdámọ̀ ohùn mérú/mèrù) ó sì ṣe àtúnyẹ̀wò ojúṣe ẹ̀yà lítíréṣọ̀ náà láti má ṣe fò àwọn kókó tí kò bójú mu nínú ìtàn ìdílé dánù, kódà bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdílé náà ló san owó fún akọrin náà; àkọsílẹ̀ yìí jẹ́ oríkì ti ìdílé kan náà láti orísun mìíràn, àkójọ ìjálá ti Babalola dípò àpilẹ̀kọ Kolawole tí yoruba-rara lò, ó sì fìdí àpẹẹrẹ náà múlẹ̀ láìfìtì: a dárúkọ olè ní kedere bí a ṣe dárúkọ akin. Àwọn òǹkàwé tí wọ́n fẹ́ àtúnyẹ̀wò àdámọ̀ ohùn ti "ẹni tí ó mú ẹrú, ẹni tí ó mú ẹrù" gbọdọ̀ lọ wo yoruba-rara tààràtà dípò àkọsílẹ̀ yìí, èyí tí kò tún àtúnyẹ̀wò náà sọ.
Ìgbà tí a ń kọ ọ́. Àwọn ìpàdé ẹgbẹ́ ọdẹ (àkókò ìkọrin ìjálá), àwọn ọdún ìbílẹ̀ ti àwọn baba ńlá lọ́dọọdún títí kan àwọn ìjáde Egúngún, àti àwọn ìjókòó-orí-oyè [S4].
Àwọn àkíyèsí. Àyọkà tí a kójọ parí pẹ̀lú ìbéèrè àsọyé náà "ta ló bá Ẹ̀sọ́ jà láti ẹ̀yìn Ẹ̀sọ́?" láìsí ìdáhùn tí àkọsílẹ̀ kíkún lè pèsè; a ròyìn èyí gẹ́gẹ́ bí àkékúrú nínú ohun èlò orísun tí ó wà, èyí tí àkójọ yìí kò yanjú.
[S1] Barber, Karin, I Could Speak Until Tomorrow: Oriki, Women, and the Past in a Yoruba Town (Smithsonian Institution Press / Edinburgh University Press, 1991), analysis of the Ẹlẹ́mọ̀ṣọ́ lineage text at p. 198. [S2] Barber, Karin, I Could Speak Until Tomorrow, pp. 93-94 and 130, for the Òpómúléró lineage text. [S3] Babalola, Adeboye, Àwọn Oríkì Orílẹ̀ (Yoruba Classics, 1967), p. 16. [S4] Babalola, S. A. (Adeboye), The Content and Form of Yoruba Ijala (Oxford: Clarendon Press, 1966). https://archive.org/details/contentformofyor0000unse
Karin Barber's finding that oríkì in Okuku is held and performed mainly by women, with texts showing what that custodianship does at a wedding, at a festival, and inside a marriage.
How oríkì is built from independent units rather than narrative sequence, and the specific mechanisms, tonal, structural, and referential, that make it resist translation.
The secular chanting genre of praise, who the rárà singer is and how the performance is shaped by the audience paying for it, and the accuracy that makes rárà more than flattery.
Lineage and town-of-origin oríkì for four major Yoruba groups, including two variant texts for Ọ̀fà shown side by side rather than merged.
The complete classification of oríkì by subject, orílẹ̀ through eranko, with a worked text for each kind and the boundary cases that show the categories are not airtight.
Where oríkì with reliable Yoruba originals and named translators actually lives in print, who collected it, and what is and is not digitised or open access.