Two competing aetiologies of the leopard's markings printed consecutively by one collector, one in which Akiti the hunter's arrows leave dark marks on an invulnerable leopard, and one in which a bathing woman throws her soapy loofah at him.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Àwọn àlàyé méjì nípa àwọn àmì ara ẹkùn, tí M. I. Ogumefu tẹ̀ jáde ní tẹ̀léra ní 1929, pẹ̀lú èkejì tí a mú wọlé gẹ́gẹ́ bí "ìtàn mìíràn" [S1]. Nínú èkíní, ẹkùn jẹ egbògi àbàmì kan tí ó sọ ọ́ di aláìlèṣeéṣe léṣe, àti pé àwọn ọfà olóró ti Akiti ọdẹ fi àmì dúdú sílẹ̀ níbi gbogbo tí wọ́n bá bà láìṣe é léṣe. Nínú èkejì, ẹkùn kan tí ń rìn jẹjẹ yí ahéré ìwẹ̀ ká ni wọ́n sọ kàn-ìn-kàn-ìn tí ó kún fún ọṣẹ mọ́ lójú, láti ìgbà náà ni ara rẹ̀ sì ti ní àwọn àmì tótòtó.
A kójọ papọ̀ nítorí pé bí wọ́n ṣe tẹ̀lé ara wọn nínú àkójọ kan ṣoṣo jẹ́ kókó tí ó fani mọ́ra. alo-why-the-tortoise-shell-is-marked sọ kókó kan náà ní kíkún sí i nípa lílo àwọn ìtàn mẹ́ta nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìkarawun ti Parkinson: àṣà náà gba àwọn àlàyé ìpilẹ̀ṣẹ̀ tí ń bára wọn díje láàyè, olùkójọ sì lè tẹ méjì jáde láìṣe àtúnṣe láti mú kí wọ́n bára mu.
Nígbà kan rí, àwọ̀ ẹkùn jọ ti kìnnìún, kò sì ní àwọn àmì dúdú kankan [S1]. Ṣùgbọ́n Akiti, ọdẹ olókìkí náà, ń lé e, ó sì bẹ̀rù pé wọ́n lè pa òun.
Láti yẹra fún èyí, ó jẹ àwọn egbò igi àbàmì kan, èyí tí ó sọ ọ́ di aláìlèṣeéṣe fún èyíkéyìí nínú àwọn ohun ìjà ọdẹ náà [S1].
Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, Akiti rí i bí ó ṣe ń yọ́ gba àárín igbó kìjikìji kọjá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ta àwọn ọfà olóró rẹ̀, ẹkùn náà bọ́ [S1].
Ṣùgbọ́n níbi tí ọfà kọ̀ọ̀kan ti bà á, àmì dúdú kan yọ síbẹ̀ [S1]. Ní báyìí, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ọdẹ ṣì ń lé e, a kì í sábà mú un, ṣùgbọ́n ara rẹ̀ kún fún àwọn àmì ọfà náà, débi pé bí ó ṣe ń lọ láàárín àwọn igi, ó rí gẹ́gẹ́ bí àpèjọpọ̀ ìmọ́lẹ̀ oòrùn àti òjìji.
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn mìíràn ṣe sọ, ẹkùn ní àwọ̀ dúdú gan-an tẹ́lẹ̀rí [S1].
Ó ń rìn jẹjẹ lọ́jọ́ kan nínú agbo ilé dídára kan, nígbà tí ó ṣàkíyèsí ahéré kékeré kan tí obìnrin kan ti ń wẹ̀ [S1]. Ẹkùn náà ń rìn yí ahéré náà ká kiri, ó ń dúró de àkókò tí ó wọ̀ láti fò wọ inú ahéré náà kí ó sì pa ẹran tí ó fẹ́ jẹ, nítorí ebi ń pa á.
Ṣùgbọ́n bí ó ṣe ń kọjá ní ẹnu-ọ̀nà ahéré náà, obìnrin náà rí i, ó sì kígbe fún ẹ̀rù, ó sọ kàn-ìn-kàn-ìn rẹ̀ tí ó kún fún ọṣẹ lù ú [S1].
A kò fi Yorùbá sílẹ̀. Ogumefu tẹ àwọn ẹsẹ méjì yìí jáde ní èdè Gẹ̀ẹ́sì nìkan [S1].
Kò sí ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a pèsè nínú orísun láti ṣàlàyé.
She flung it at him and he fled, But to this day the Leopard still Is flecked with soap from foot to head!
Olùyípadà-èdè: M. I. Ogumefu
Àwọn àkíyèsí lórí ìyípadà-èdè. Kò sí Yorùbá tí ó kù tí a sì tún kò tún ohunkóhun kọ. Èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àyọkà ewì méjì péré tí Ogumefu tẹ̀ jáde níbikíbi nínú àwọn ohun èlò tí a lò nínú abala yìí, ó sì jẹ́ ewì tí ń gbè lédè Gẹ̀ẹ́sì: "fled" lòdì sí "head," èyí tí ó jẹ́ ìgbè-ohùn ti olùyípadà-èdè tàbí ti olùṣàtúnṣe, kì í ṣe ẹ̀rí ti Yorùbá. Bóyá ó ń ṣàpèjúwe ègbè orin tí a kọ, àti pé bí ó bá rí bẹ́ẹ̀ ohun tí Yorùbá jẹ́, a kò lè mọ̀. Ìjẹ́wọ́ ọ̀rọ̀-ìṣáájú náà pé àwọn orin ìtàn wọ̀nyí "kò ṣeé fi hàn ní kíkún níhìn-ín" [S1] wúlò, bẹ́ẹ̀ sì ni alo-ogumefu-1929-as-a-source ṣàgbékalẹ̀ ìṣòro náà.
Ìtàn àkọ́kọ́ jẹ́ ìtàn ọdẹ, èkejì sì jẹ́ àwàdà inú ilé, wọ́n sì yapa sí ara wọn lórí fírífí ohun gbogbo.
Àwọ̀ àkọ́kọ́ ti ẹkùn. Àwọ̀ bí ti kìnnìún láìsí àmì dúdú kankan nínú èkíní; àwọ̀ dúdú gan-an nínú èkejì. Àwọn méjèèjì kò lè jẹ́ òótọ́ lẹ́ẹ̀kan náà, Ogumefu kò sì gbìyànjú rárá láti mú kí wọ́n bára mu.
Ohun tí àwọn àmì náà jẹ́. Ibùbà ọfà lórí ara tí a kò lè pa nínú èkíní; ọṣẹ nínú èkejì.
Ohun tí ẹkùn jẹ́. Nínú èkíní ó jẹ́ ẹranko tí a ń dọdẹ rẹ̀ tí ó gbé ìgbésẹ̀ ọlọ́gbọ́n tí ó sì bọ́, ìtàn náà sì wà ní ẹ̀gbẹ́ rẹ̀: a "kì í sábà mú un," àwòrán ìparí rẹ̀ sì jẹ́ ti ìfẹ́nilójú, àwọn àmì ara rẹ̀ mú kí ó rí "gẹ́gẹ́ bí àpèjọpọ̀ ìmọ́lẹ̀ oòrùn àti òjìji" láàárín àwọn igi. Nínú èkejì, ó jẹ́ ẹranko afẹranjẹ tí ń yí ahéré kan ká níbi tí obìnrin kan ti ń wẹ̀, wọ́n sì lé e dà nù pẹ̀lú kàn-ìn-kàn-ìn tí a sọ sí i tí a sì sọ ọ́ di ẹlẹ́yà.
Ibi tí àwọn àmì náà ti wá ní ti ìwà rere. Èkíní sọ wọ́n di àkọsílẹ̀ ti ìyèbọ́, ẹ̀rí fún gbogbo ọfà tí kò rí i ṣe. Èkejì sọ wọ́n di àkọsílẹ̀ ti ìtìjú.
Àkójọ náà ṣàkíyèsí gẹ́gẹ́ bí ìtúpalẹ̀ pé ìsopọ̀ náà fún ẹkùn ní ojú méjèèjì tí àṣà náà fún un, ẹranko igbó tí ó lẹ́rù tí a kò lè pa àti alájẹkì tí ń dọ́gbàrá nínú agbo ilé, àti pé èyí ni ìwà ojú-méjì kan náà tí owe-tortoise-ijapa-trickster ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ fún Ìjàpá nínú àkọsílẹ̀ òwe. Kò sí èyíkéyìí nínú wọn tí ó jẹ́ ẹkùn tòótọ́ náà.
Àkíyèsí ìparí ìtàn àkọ́kọ́ tọ́ sí ìdúró lélórí lọ́tọ̀, nítorí pé òun ni àlàyé ìpilẹ̀ṣẹ̀ kan ṣoṣo nínú abala yìí tí ó ṣàlàyé àmì gẹ́gẹ́ bí àwọ̀ ìfarapamọ́. Àwọn ọfà tí kò pa á fi àpẹẹrẹ sílẹ̀ tí ó sọ ọ́ di ohun tí ó ṣòroó rí báyìí, nítorí náà ìgbìyànjú láti pa á tí kò yọrí sí rere ni ohun tí ń dáàbò bò ó kúrò lọ́wọ́ èyí tí ń bọ̀ lẹ́yìn. Èyí jẹ́ èrò tí ó dára ju bí ìtàn náà ṣe nílò rẹ̀ lọ, a sì sọ ọ́ nínú gbólóhùn kan ṣoṣo.
Akiti farahàn níhìn-ín gẹ́gẹ́ bí "ọdẹ olókìkí náà," tí a dárúkọ láìsí ìfáàkìlẹ̀, èyí tí ó tọ́ka sí ẹnì kan tí a retí pé kí àwọn olùgbọ́ mọ̀. Àkójọ ti Ogumefu ní ìtàn ọ̀tọ̀ nípa rẹ̀ ní ojú-ìwé 3-5 [S1], olùkójọ yìí kò sì tíì kà á, nítorí náà kò sí ohun mìíràn tí a tún sọ nípa ẹnì náà.
Wíwà rẹ̀ tọ́ sí àkọsílẹ̀ nítorí pé àwọn olú-ẹ̀dá ènìyàn tí a dárúkọ ṣọ̀wọ́n nínú àwọn ohun èlò tí abala yìí lè rí gbà. alo-the-hunter-and-the-ape-with-sixteen-tails ṣe àgbéyẹ̀wò ìtàn ọdẹ mìíràn kan ṣoṣo tí ó wà, láti ọwọ́ olùkójọ mìíràn, nínú èyí tí a kò ti dárúkọ ọdẹ náà. Àkójọ náà ṣàkíyèsí pé àtòjọ ìtàn ọdẹ lè wà nínú àwọn àkójọ èdè Yorùbá tí kò lè rí gbà, kò sì sọ ohun tí ó ju bẹ́ẹ̀ lọ.
Ọdẹ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá nínú iṣẹ́-ọnà ọ̀rọ̀ ẹnu Yorùbá ni a ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀ dáradára nínú yoruba-ijala, níwọ̀n bí ìjálá ọdẹ ti jẹ́ ẹ̀yà iṣẹ́-ọnà tirẹ̀ pẹ̀lú àwọn olùkọrin tirẹ̀.
Àwọn méjèèjì yìí fúnra wọn ni àwọn àyàtọ̀ méjì náà, olùkójọ yìí kò sì rí àlàyé kẹta kankan. Kò sí ẹ̀dà èdè Yorùbá fún èyíkéyìí nínú wọn tí a rí, bẹ́ẹ̀ sì ni kò sí èyíkéyìí nínú wọn tí ó ní olùkójọ kejì.
Ìsọ̀tàn àṣálẹ́, tí a ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀ nínú yoruba-alo. Kúkúrú ni méjèèjì. Èkejì parí pẹ̀lú ẹsẹ méjì tí ohùn wọn bára mu, èyí tí yóò jẹ́ apá tí a lè rántí jùlọ nínú ìgbékalẹ̀ tí ó sì ṣeé ṣe jùlọ láti jẹ́ ìparí tí a kọrin tàbí kà lọ́nà orin, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé orísun náà kò sọ bẹ́ẹ̀.
Ìpinnu Ogumefu láti tẹ̀ wọ́n jáde lẹ́sẹẹsẹ, pẹ̀lú "gẹ́gẹ́ bí ìtàn mìíràn" gẹ́gẹ́ bí àsopọ̀, lè fi bí ó ṣe gbà wọ́n hàn tàbí kí ó jẹ́ ètò olóòtú. Àkójọ náà ṣe àkọsílẹ̀ ètò náà, kò sì fa àṣà ìgbékalẹ̀ kankan yọ látinú rẹ̀.
[S1] Ogumefu, M. I., Yoruba Legends (London: The Sheldon Press, 1929), Tale XIX, "How Leopard Got His Spots," pp. 36-37, and Tale XX, "Another Story of Leopard's Spots," pp. 37-38; Akiti's own tale at Tale III, pp. 3-5 (not read by this compiler); the preface statement on the omitted songs at p. iii. Public domain, https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.54438. Early-twentieth-century popular collection; see alo-ogumefu-1929-as-a-source.
The evening storytelling tradition, the call-and-response frame that opens it, riddles as a separate discipline, and the Ìjàpá cycle read as a body of ethical and comic literature.
A cautionary tale in which a maiden follows a silent handsome stranger into the forest despite three warnings, and he turns out to be a leopard who hunts her back to the village.
The Yorùbá tradition holds no single account of the marks on the tortoise's shell, and this file sets the four sourced narratives side by side to show what varies and what does not.
What M. I. Ogumefu's 1929 collection offers, and the disqualifying caveat she states in her own preface: the songs of these tales have been deliberately left out.
An Ọ̀yọ́ tale in which a hunter stakes his life against a village head's on the existence of a sixteen-tailed ape, plays dead to kill it, and wins a bet the community afterwards condemns.
An aetiological tale of the buje dye-shrub, in which a woman who refused every suitor is assaulted by the tortoise and flees into the bush, and which Ellis used to adjudicate a competing published version.