A tale in which Ajá the dog plants the leaves Ìjàpá threw in his face, grows a tree that bears agidi, and repays the insult exactly, with the tortoise killed by a falling stone when he tries the same song.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Àlọ́ kan nípa Ìjàpá àti Ajá, àwọn àgbẹ̀ tí wọ́n jẹ́ aládùúgbò, nìyí. Ìjàpá jẹ oúnjẹ rẹ̀ níwájú ajá tí ebi ń pa, ó sì ju ewé rẹ̀ sí i lójú. Ajá gbin àwọn ewé náà, wọ́n sì dàgbà di igi tí ń so irú oúnjẹ kan náà, nígbà tí ebi sì padà wá ń pa ìjàpá lẹ́yìn náà, ajá jẹ oúnjẹ níwájú rẹ̀, ó sì ṣàlàyé ìdí rẹ̀. Ìjàpá dá wá láti kọrin kí èso náà lè bọ́ lulẹ̀, ṣùgbọ́n òkúta tí ó já bọ́ pa á dípò rẹ̀. John Parkinson gbà á láti ọwọ́ àwọn olùsọ Ọ̀yọ́, a sì tẹ̀ ẹ́ jáde ní ọdún 1909 [S1].
Òun ni ẹ̀kẹta nínú àwọn àlọ́ mẹ́ta nípa ìṣẹ̀dálẹ̀ ìkarawun nínú ètò ti Parkinson fúnra rẹ̀, tí a jọ gbé yẹ̀ wò nínú alo-why-the-tortoise-shell-is-marked [S1].
Parkinson ṣe àlàyé Agidi gẹ́gẹ́ bí "àgbàdo tí a lọ̀ tí a sì kẹ́ tí a sì bọ̀, lẹ́yìn náà tí a wé sínú ewé" [S1]. Ìwéwé náà ṣe pàtàkì sí ìtàn náà: a máa ń ru oúnjẹ náà a sì máa ń jẹ ẹ́ nínú ewé tí a wé, àwọn ewé tí a jù nù yìí, kì í sì í ṣe oúnjẹ náà, ni ajá gbìn. Àlọ́ nípa igi tí ń so oúnjẹ tí a sè tí a sì wé nìkan máa ń nítumọ̀ nínú àṣà tí oúnjẹ tí a sè tí a sì wé jẹ́ ohun àdánidá láti máa ru lọ sí oko.
Ajá àti ìjàpá di ọ̀rẹ́, oko wọn sì wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara wọn [S1].
Lọ́jọ́ kan, nígbà tí wọ́n lọ sí oko wọn, ìjàpá ra agidi ó sì mú un lọ sí oko [S1]. Ajá gbàgbé láti ra kankan. Nígbà tí wọ́n dẹ́kun iṣẹ́ tán nígbẹ̀yìn láti jẹun, ebi ń pa àwọn méjèèjì, ìjàpá sì bẹ̀rẹ̀ sí í jẹ agidi rẹ̀, kò sì fún ajá ní kankan. Nígbà tí ó jẹ ẹ́ tán, ó ká àwọn ewé náà pọ̀ ó sì sọ wọ́n sí ajá lójú.
Nígbà náà ni ajá mú àwọn ewé wọ̀nyí ó sì gbìn wọ́n sí oko rẹ̀ [S1]. Lẹ́yìn àkókò díẹ̀ wọ́n hù wọ́n sì so agidi.
Ó wá ṣẹlẹ̀ lọ́jọ́ kan pé ìjàpá wá sí oko pẹ̀lú gbígbàgbé láti ra agidi [S1]. Nígbà tí wọ́n ṣiṣẹ́ tán tí àkókò láti jẹun sì dé, ajá lọ síbi àwọn ewé tí ó ti gbìn ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọrin.
A kò fi Yorùbá sílẹ̀. Parkinson tẹ orin náà jáde ní èdè Gẹ̀ẹ́sì nìkan [S1].
(A kò ṣàkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ Yorùbá nínú orísun)
The agidi of the leaf must fall on me.
Olùyípadà: olùgbòfò John Parkinson
Àkíyèsí nípa ìyípadà èdè. Kò sí Yorùbá tí ó ṣẹ́kù, a kò sì tún nǹkan kan kọ. Èdè Gẹ̀ẹ́sì náà jẹ́ ti olùgbòfò Parkinson, èyí tí a pa mọ́ sún mọ́ àwọn gbólóhùn àtilẹ̀wá gẹ́gẹ́ bí ìlànà tí olùgbàsílẹ̀ náà sọ [S1]. Ìlà náà jẹ́ àṣẹ tí a darí sí igi náà, ní irú ìrísí gírámà kan náà gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀-ìwúre àpáta Tela nínú alo-the-tortoise-and-tela, "àpáta yìí gbọdọ̀ ṣí." Àlọ́ méjì láti ọwọ́ olùgbàsílẹ̀ kan náà, agbègbè kan náà àti ìtòlẹ́sẹẹsẹ kan náà lo ìtòlẹ́sẹẹsẹ kan náà fún àṣẹ idán, èyí tí ó jẹ́ ẹ̀rí tí kò lágbára púpọ̀ ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ ojúlówó nípa ìrísí tí irú àwọn ọ̀rọ̀-ìwúre bẹ́ẹ̀ máa ń ní nígbà tí a bá ń sọ wọ́n.
Bí ó ṣe ń kọrin, bẹ́ẹ̀ ni ó bọ́ lulẹ̀ tí ó sì ṣí. Nígbà náà ni ajá jẹun, ó sì sọ ìyókù nù, kò sì fún ìjàpá ní kankan.
Bí wọ́n ṣe ń lọ sí ilé, ìjàpá sọ pé: báwo ni ìwọ, tí o jẹ́ ọ̀rẹ́ mi, kò ṣe ní àánú, tí o ń jẹun nígbà tí o mọ̀ pé ebi ń pa mí? [S1]
Bẹ́ẹ̀ ni ajá dá a lóhùn:
Ǹjẹ́ o kò rántí ìgbà tí ó kọjá nígbà tí o ju àwọn ewé náà sí mi lójú lẹ́yìn tí o ti jẹ agidi tán? Agidi tèmi jẹ́ èso láti ara àwọn ewé kan náà tí mo gbìn lẹ́yìn tí o ti ṣe èyí tán.
Nígbà náà ni ìjàpá sọ pé: kò burú, kò sí ohun tí ó burú tó bẹ́ẹ̀ nínú ìyẹn [S1]. Ṣùgbọ́n ó rò nínú ara rẹ̀ pé: èmi náà lè rí agidi náà gbà fún ara mi.
Lọ́jọ́ kan ìjàpá dá nìkan lọ sí oko, nígbà tí ó sì parí iṣẹ́ rẹ̀ tí ebi sì ń pa á, ó lọ sí oko ajá ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọrin sí èso náà, pẹ̀lú ìfẹ́ kí ó lè bọ́ lulẹ̀ [S1]. Ṣùgbọ́n agidi kankan kò bọ́ lulẹ̀. Dípò bẹ́ẹ̀, òkúta ńlá kan bọ́ lulẹ̀, ó sì fọ́ ìjàpá sí wẹ́wẹ́.
Nígbà náà ni gbogbo àwọn èèrà àti kòkòrò wá tí wọ́n sì tún un ṣe bí wọ́n ti lè ṣe mọ, ṣùgbọ́n wọn kò rí i ṣe láti pa gbogbo àpá kúrò ní ẹ̀yìn rẹ̀ níbi tí àwọn ẹ̀fọ́fọ́ náà ti dara pọ̀. Nítorí náà àwọn àpá wọ̀nyí wà títí di òní olónìí.
Ìgbésẹ̀ náà jẹ́ ẹ̀san tí ó dọ́gba gan-an, a sì to àlọ́ náà gẹ́gẹ́ bí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ méjì tí ó bára mu kí àwọn olùgbọ́ lè rí ìbáramu náà. Ní èkíní, ìjàpá ní oúnjẹ, ebi ń pa ajá, ìjàpá sì jẹun láìpín fún un. Ní èkejì, ajá ní oúnjẹ, ebi ń pa ìjàpá, ajá sì jẹun láìpín fún un. Oko kan náà, oúnjẹ kan náà, ìkọ̀jálẹ̀ kan náà. Ìyàtọ̀ kan ṣoṣo ni pé ajá ṣàlàyé ara rẹ̀ ṣùgbọ́n ìjàpá kò ṣe bẹ́ẹ̀.
Àlàyé yẹn ni kókó ẹ̀kọ́ ìwà rere náà. Ajá kò gbẹ̀san ní irú ọ̀nà kan náà kí ó wá fi síbẹ̀ lásán; ó sọ ohun tí òun ń ṣe àti ìdí rẹ̀ gan-an fún ìjàpá, èyí tí ó sọ ìwà ìkà kékeré di ẹ̀kọ́ tí a gbé kalẹ̀ fún àkọsílẹ̀. Orísun oúnjẹ ajá sì ni ẹ̀gàn náà fúnra rẹ̀: ó gbin àwọn ewé tí a sọ sí i lójú. Àkójọpọ̀ náà ṣe àkíyèsí gẹ́gẹ́ bí ìtúpalẹ̀ pé èyí jẹ́ àpèjúwe tí ó ṣe kedere gan-an fún bí a ṣe lè sọ ìpalára di ohun tí ń mú èso jáde, ó sì ń ṣe iṣẹ́ tí gbólóhùn lásán bíi "ó gbẹ̀san" kò ní lè ṣe, nítorí pé ajá kò gbẹ̀san lásán, ó gbìn ín ni.
Ìdáhùn ìjàpá ni ohun kejì tí ó yẹ fún àkíyèsí. Ó sọ pé "kò burú, kò sí ohun tí ó burú tó bẹ́ẹ̀ nínú ìyẹn," èyí tí ó jẹ́ ìfaradà, lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ó sì rò pé "èmi náà lè rí agidi náà gbà fún ara mi," èyí tí kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Ó ti loye ẹ̀dùn ọkàn náà kò sì kọ́ ẹ̀kọ́ kankan láti inú rẹ̀ yàtọ̀ sí pé igi kan wà tí ó tọ́ láti jalè. Àkójọpọ̀ náà gba àwọn àkójọ òwe lórí èyí jọ nínú owe-gratitude-ingratitude-reciprocity.
Òkúta náà ni ìdájọ́ àlọ́ náà, a sì mú un wá láìsí ẹni tí ó sọ̀rọ̀. Kò sí ẹni tí ó mú ìjàpá, kò sí ẹni tí ó lù ú, ajá kò sì sí níbẹ̀. Igi náà kàn fún un ní òkúta dípò oúnjẹ. Fi wé àwọn àlọ́ ìkarawun yòókù, níbi tí àgbẹ̀ kan ti lù ú (alo-ijapa-and-the-rock-of-yams), ọkùnrin tí ebi ń pa fọ́ ọ (alo-the-tortoise-and-tela), tàbí àwọn ẹranko olóore-ọ̀fẹ́ tẹ̀ ẹ́ mọ́lẹ̀ láìròtẹ́lẹ̀ (alo-the-tortoise-helps-the-animals). Níhìn-ín ìjìyà náà kò ní ẹlẹ́ràn-an-ara kankan rárá, èyí tí ó mú kí ó dà bí ohun àdánidá ti ayé dípò ẹ̀san lásán: orin náà ń ṣiṣẹ́ fún ẹni tí ó gbìn, kì í sì í ṣe fún ẹni tí kò gbìn.
Kò sí ẹ̀yà èdè Yorùbá kankan àti pé kò sí àkójọpọ̀ kejì fún pàtó àlọ́ yìí tí olùkójọpọ̀ yìí rí. Ó jẹ́ àkójọ ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó yàtọ̀ sí àwọn àlọ́ ìṣẹ̀dálẹ̀ ìkarawun yòókù dípò kí ó jẹ́ ẹ̀yà mìíràn lára wọn, a sì fi àwọn mẹ́rẹ̀ẹ̀rin wéra nínú alo-why-the-tortoise-shell-is-marked.
Àlọ́ kọkànlá ti Parkinson fúnra rẹ̀, alo-the-pig-and-the-tortoise, tún fi Ìjàpá kojú ajá bákan náà, ṣùgbọ́n pẹ̀lú títò àwọn ipa ní ọ̀nà tí ó yàtọ̀: níbẹ̀ ajá jẹ́ alágbẹ̀dẹ tí ó fi ọgbọ́n borí ìjàpá, àlọ́ náà sì parí nípa ṣíṣàlàyé ìdí tí àwọn ajá fi ń sáré kiri. Bóyá àwọn olùpàlọ́ náà fòye mọ̀ pé àwọn àlọ́ ajá méjèèjì ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ara wọn kò sí nínú àkọsílẹ̀.
Ìpàlọ́ àṣálẹ́, tí a ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ̀ nínú yoruba-alo. Wọ́n kọ orin náà ní ẹ̀ẹ̀mejì, ẹ̀ẹ̀kan pẹ̀lú àṣeyọrí láti ọwọ́ ajá àti ẹ̀ẹ̀kan tí ó yọrí sí ikú láti ọwọ́ ìjàpá, àwọn olùgbọ́ yóò sì ti dara pọ̀ mọ́ ìkọrin àkọ́kọ́ náà kí wọ́n tó mọ ohun tí èkejì yóò yọrí sí. Ìgbékalẹ̀ yẹn, àwọn olùgbọ́ tí ń kọrin pẹ̀lú ẹ̀tàn tí ó fẹ́ pa olùkọrin, jẹ́ irú èyí kan náà tí ó ń ṣiṣẹ́ nínú alo-ijapa-and-erin-the-false-coronation.
[S1] Parkinson, John, "Yoruba Folk-Lore," Journal of the African Society, Vol. VIII, No. XXX (1909), pp. 165-186; Tale X, "The story of a dog and a tortoise," pp. 181-182; the agidi gloss at p. 181; the provenance statement at p. 165. Public domain, https://archive.org/details/parkinson-yoruba. Early-twentieth-century colonial-period source; see alo-parkinson-1909-as-a-source.
The evening storytelling tradition, the call-and-response frame that opens it, riddles as a separate discipline, and the Ìjàpá cycle read as a body of ethical and comic literature.
An Ọ̀yọ́ variant of the magic yam-rock tale in which the rock opens to a song rather than a command, and Ìjàpá betrays his friend by bringing the whole country to empty the store.
A tale in which Ìjàpá roasts a pig in a covered fire-trench and loses the whole carcass to a dog blacksmith who stalls him over a seventh knife, explaining why dogs keep away from tortoises.
The Yorùbá tradition holds no single account of the marks on the tortoise's shell, and this file sets the four sourced narratives side by side to show what varies and what does not.
What John Parkinson's Ọ̀yọ́ tale collection contains, why its stated provenance is unusually candid for its period, and how to read its editor's comparative footnotes.
Twenty-one Yorùbá proverbs on doing and receiving favors, the risk that kindness goes unrewarded or turns to harm, and the moral weight of ingratitude, drawn from a thinner sourced record than most themes in this corpus.