Ìjàpá and the Princess Who Would Not Speak
A tortoise tale in which Ìjàpá wins half a palace by provoking a mute king's daughter into speech through a false accusation of theft, recorded by Ellis in 1894.
intromedium·
Loading…
A tortoise tale in which Ìjàpá wins half a palace by provoking a mute king's daughter into speech through a false accusation of theft, recorded by Ellis in 1894.
Ọ̀rọ̀ Yorùbá tí a fà yọ, àwọn òwe, oríkì, ẹsẹ Ifá, orí-ọ̀rọ̀ ìtumọ̀, orúkọ Odù àti àwọn orísun wà gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ yìí ti kọ wọ́n sílẹ̀, ní gbogbo èdè.
Àlọ́ kan nìyí nípa Ìjàpá àti Bola, ọmọbìnrin ọba kan tí kò lè sọ̀rọ̀ tàbí tí kò fẹ́ sọ̀rọ̀. Ìjàpá bá ọba ta tẹ́tẹ́ pé òun lè mú un sọ̀rọ̀, ó sì ṣe èyí nípa gbígbin ìgò oyin kan sí ibi tí yóò ti rí i, lẹ́yìn náà ó fẹ̀sùn kàn án pé ó jí i jí. Ìbínú ẹ̀sùn èké yìí ni ohun tí ó mú un fọhùn. A. B. Ellis gba èyí sílẹ̀ ní èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ọdún 1894 [S1], kò sì sí àkọsílẹ̀ Yorùbá rẹ̀ kankan tí olùtòjọ yìí mọ̀.
Ààtò oríṣiríṣi àlọ́, ìbẹ̀rẹ̀ Ààlọ́ o / Ààlọ̀ àti pípín àlọ́ sí àlọ́ àpamọ̀ àti àlọ́ àpagbè, ni a gbé kalẹ̀ nínú yoruba-alo. Àwọn aṣàlọ́ Ellis lo ìbẹ̀rẹ̀ tí ó yàtọ̀, tí a jíròrò nínú alo-ijapa-singing-drum, àlọ́ yìí sì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú "My alo is something about a certain king" [S1].
Ọba kan ní ọmọbìnrin kan tí ó jẹ́ odi. Orúkọ ọmọbìnrin náà ń jẹ́ Bola. Ọba ṣe gbogbo ohun tí ó lè ṣe kí ọmọbìnrin rẹ̀ lè sọ̀rọ̀, kò sì sí èyí tí ó ṣiṣẹ́, nítorí náà kò tún fi í sí àárín ìlú mọ́, ó sì rán an lọ sí oko.
Nígbà náà ni Ìjàpá, "oníwà-àrékérekè ẹgbẹ̀rún," wá sọ́dọ̀ ọba, ó sì bi í léèrè pé: kí ni ìwọ yóò fún mi bí mo bá mú kí ọmọ rẹ sọ̀rọ̀? Èmi yóò pín ilé mi sí méjì dọ́gba, ni ọba sọ, èmi yóò sì fún ọ ní ààbọ̀ kan.
Ìjàpá lọ ra ìgò oyin kan, ó gbé e lọ sí inú igbó níbi tí ọmọbìnrin náà ń gbé, ó fi í sí ilẹ̀, ó sì fi ara rẹ̀ pamọ́.
Ọmọbìnrin náà dé, ó rí ìgò oyin náà, ó sì na ọwọ́ rẹ̀ sí i.
Ìjàpá jáde láti ibi ìpamọ́ rẹ̀, ó bọ́ sí ẹ̀yìn rẹ̀, ó sì gbá a ní àtẹ́lẹwọ́ kan, ó ń ké pé: Olè! Ìwọ gangan ni ẹni tí ń jí oyin mi jẹ.
Èmi? ni ọmọbìnrin náà sọ. Èmi ló jí oyin rẹ jẹ? Èmi?
Nígbà náà ni Ìjàpá fi okùn dè é, ó sì kọrin.
A kò fi Yorùbá síbẹ̀. Ellis tẹ orin náà jáde ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, kìkì ọ̀rọ̀ ègbè orin náà ní Yorùbá [S1] nìkan ni ó dìmú.
Idiomatic English Olùtúmọ̀: A. B. Ellis
Bola jí oyin jẹ; Kayin, Kayin. Bola jẹ́ alárékérekè ayédèrú; Kayin, Kayin. Bola jẹ́ aláìlójútì olè; Kayin, Kayin.
Nígbà tí Ìjàpá sì kọ èyí, ọmọbìnrin náà fi orin dáhùn pé:
Inú igbó erin ni mo bá erin lọ; Kayin, Kayin. Inú igbó ẹfọ̀n ni mo bá ẹfọ̀n lọ; Kayin, Kayin. Ìjàpá sì wá fẹ̀sùn kàn mí pé mo jí oyin jẹ; Kayin, Kayin.
Àwọn àkíyèsí lórí ìtúmọ̀ náà. Ègbè orin náà ni Yorùbá kan ṣoṣo tí ó kù nínú àkọsílẹ̀ yìí, ó sì ń ṣe ohun kan tí àwọn ìlà Gẹ̀ẹ́sì kò lè fi hàn. Àlàyé Ellis sọ kayin di ọ̀rọ̀ ìyìn, ó sì wà ní òpin gbogbo ìlà ẹ̀sùn àti lẹ́yìn náà ní òpin gbogbo ìlà ìsẹ́nu. Ọ̀rọ̀ ìyìn ni a ń lò láti tẹnumọ́ ẹ̀sùn àbùkù àti lẹ́yìn náà ìjiyàn, èyí tí ó súnmọ́ àkójọpọ̀ orin àfègbèhùn ti oríkì ju ohunkóhun lọ nínú orin Gẹ̀ẹ́sì, àwọn akọrin méjèèjì sì ń lo ègbè orin kan náà, nítorí náà àwọn agbéorin kò gbè sẹ́yìn ẹnì kankan. Bí àwùjọ bá ń gbè é pẹ̀lú Kayin, Kayin, gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ àpagbè àlọ́ tí a ṣàpèjúwe nínú yoruba-alo ṣe fi hàn, nígbà náà àwùjọ ń kọ ọ̀rọ̀ kan náà fún àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì nínú aáwọ̀ náà. Àtúnyọ Ellis ni a gbé kalẹ̀ níhìn-ín bí tirẹ̀; olùtòjọ yìí kò tíì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ láti inú ìwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ Yorùbá ti àkókò náà, àwọn àmì ohùn tí ì bá fìdí kíkà náà múlẹ̀ kò sì sí nínú àkọsílẹ̀ rẹ̀.
Ìjàpá fa ọmọbìnrin náà lọ sẹ́yìn sí ìlú. Ó ń kọ orin tirẹ̀, ọmọbìnrin náà sì ń fi tirẹ̀ dáhùn, ní ọ̀nà yìí ni wọ́n dé iwájú ọba, ẹni tí ó ké jáde pẹ̀lú ìyàlẹ́nu pé: ọmọbìnrin mi, ẹni tí a kò gbọ́ rí pé ó sọ̀rọ̀, sọ̀rọ̀ lónìí.
Ọba pín ààfin rẹ̀ sí méjì dọ́gba, ó sì fi ààbọ̀ kan fún Ìjàpá.
Ellis parí àlọ́ náà pẹ̀lú gbólóhùn àtiwọ́nbá ti ara rẹ̀: "That is how Tortoise succeeds in everything" [S1].
Ètò rẹ̀ ni pé àìṣedéédé ló fi tipátipá mú ọ̀rọ̀ sísọ wá dípò kí inú rere tù ú dídùn. Ọba "ṣe gbogbo ohun tí ó lè ṣe" ó sì kùnà. Ohun tí ọba kò lè ṣe pẹ̀lú gbogbo ohun àmúṣe bàbá, Ìjàpá ṣe é nípa mímú kí dídákẹ́rọ́rọ́ gbówó lórí ju ọ̀rọ̀ sísọ lọ: ẹ̀sùn èké ti olè jíjà, tí a kàn ní gbangba pẹ̀lú àtẹ́lẹwọ́, fipá mú ọmọbìnrin náà láti yan láàárín dídákẹ́ rẹ̀ àti orúkọ rẹ̀. Ó yan orúkọ rẹ̀.
Ìdáhùn rẹ̀ yẹ fún kíkà pẹ̀lú àkíyèsí tòótọ́, nítorí pé kì í ṣe kíkọ̀ lásán. Ó dáhùn pẹ̀lú ibi tí òun ti wà, nínú igbó erin àti inú igbó ẹfọ̀n, èyí tí í ṣe ìpinnu lórí ipò àti ìgboyà ara rẹ̀ tí a gbé kọjú ẹ̀sùn nípa oyin. Bí a ṣe ń bára wa jiyàn aáwọ̀ ní Yorùbá nìyí dípò bí a ṣe ń ṣe é ní ti Gẹ̀ẹ́sì: kò sọ pé "Èmi kọ́ ni mo ṣe é," ó ka ẹni tí òun jẹ́ sílẹ̀, kíkà náà sì ni àlàyé ìsẹ́nu náà. Àkójọ iṣẹ́ náà sọ nípa ìmọ̀ràn tí ó wà lẹ́yìn rẹ̀ nínú owe-shame-reputation-being-seen.
Gbólóhùn ìparí Ellis, "that is how Tortoise succeeds in everything," jẹ́ ẹ̀kọ́ ìwà tí ó pẹlẹbẹ lọ́nà tí ó jọni lójú fún àlọ́ kan tí ọ̀nà alárékérekè náà jẹ́ láti dẹ́rù ba àti láti ba orúkọ ọmọbìnrin tí kò ṣe ohunkóhun jẹ́. Ṣàkíyèsí ohun tí àlọ́ náà kò ṣe: kò dá a lẹ́jọ́ rárá, ó sì gba ààbọ̀ ààfin náà mọ́ra. Èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àlọ́ tí ó fìdí kókó tí a jiyàn nínú yoruba-alo múlẹ̀ tí ó sì hàn kedere kọjá àkọsílẹ̀ òwe nínú owe-tortoise-ijapa-trickster, pé Ìjàpá kì í ṣe akọni oníwà rere, bẹ́ẹ̀ sì ni àkójọ náà kì í ṣe ètò èrè tàbí ìjìyà tí ó bá ẹ̀tọ́ mu nígbà gbogbo. Nígbà mìíràn, àrékérekè náà kàn ń ṣiṣẹ́ lásán ni.
Kíkà kejì wà tí ó ṣeé ṣe, ó sì yẹ kí a sọ ọ́ gẹ́gẹ́ bí ìtúpalẹ̀ dípò kí ó jẹ́ òtítọ́ tí kò yẹ̀. Àlọ́ náà jẹ́, ní ti gidi, ìwòsàn: ìfẹ́ bàbá àti àwọn ohun àmúṣe ìjọba kò lè dé ọ̀dọ̀ ọmọbìnrin náà, ṣùgbọ́n ìpayà dé ibẹ̀. Yálà àwọn aṣàlọ́ Yorùbá loye àlọ́ náà gẹ́gẹ́ bí ìtàn nípa ìmúnibínú fún ìwòsàn tàbí kìkì gẹ́gẹ́ bí ìtàn nípa Ìjàpá tí ó gba owó, àkọsílẹ̀ tí a wò níhìn-ín kò sọ bẹ́ẹ̀, Ellis kò sì ròyìn ohun tí àwọn aṣàlọ́ rẹ̀ rí nínú rẹ̀.
Àlọ́ yìí farahàn nínú àkójọ ojú-òpó ìtàn-sísọ-lọ́wọ́lọ́wọ́ yorubatales.com gẹ́gẹ́ bí "The Princess Who Could Not Speak" [S2]. Ojú-òpó náà ń tẹ ìtọ́kasí gbogbogbòò ojú-òpó jáde dípò sísọ orísun fún àlọ́ kọ̀ọ̀kan, nítorí náà a kò lè tọ ipa àtẹ̀jáde rẹ̀ lọ sọ́dọ̀ olùkójọ, olùsọkùn-fúnni tàbí àfihàn kan, a kò sì fa àkọsílẹ̀ kankan yọ láti inú rẹ̀ níhìn-ín. Wíwà rẹ̀ ni a kọ sílẹ̀ kìkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí pé àlọ́ náà ṣì ń tàn kálẹ̀.
Kò sí àtẹ̀jáde èdè Yorùbá kankan tí olùṣàkójọ yìí rí, bẹ́ẹ̀ sì ni kò sí àtẹ̀jáde kejì tí a gbà jọ tí ó wà fún ìfiwéra. Àkọsílẹ̀ tí a yẹ̀ wò kò sọ ohunkóhun nípa ìyàtọ̀ láàárín àwọn agbègbè.
Ìtàn pípa ní alẹ́, tí a jíròrò nínú yoruba-alo. Ìtàn yìí dá lórí orin lọ́nà tí kò wọ́pọ̀: ẹsẹ orin kíkọ pípé méjì tí ń dára wọn lóhùn, tí a gbé gba gbogbo ọ̀nà láti inú igbó títí dé ààfin. Nígbà ìṣeré, rírìn lọ sí ìlú ni apá tí a fi orin kọ, olùsọ̀tàn yóò sì máa pààrọ̀ ohùn méjì nígbà tí àwọn olùgbọ́ ń gbe orin náà.
[S1] Ellis, A. B., The Yoruba-Speaking Peoples of the Slave Coast of West Africa (London: Chapman and Hall, 1894), Chapter XIV, "Folk-Lore Tales," Tortoise Stories II, pp. 263-265; the kayin (ka-iyin) footnote at p. 264. Public domain, https://archive.org/details/b21781370. Colonial-era source, labelled as such; see alo-ellis-1894-as-a-source for how this corpus uses Ellis and where the caution applies.
[S2] Alade-Belo, Oyinkan, Yorùbá Folktales Revisited, https://yorubatales.com/. Cited here only for the presence of a tale titled "The Princess Who Could Not Speak" in its inventory. The site carries a single site-wide bibliography and no per-tale source attribution, so no individual tale on it can be traced to a collector or a performance, and nothing is quoted from it.
The evening storytelling tradition, the call-and-response frame that opens it, riddles as a separate discipline, and the Ìjàpá cycle read as a body of ethical and comic literature.
Twenty-nine Yorùbá proverbs built around Àjàpá the tortoise, the tradition's central trickster animal, presented with the original, a literal gloss, a named translation, and the situation each is spoken in.
A tortoise tale in which Ìjàpá rescues a drowning hunter's son on condition of enslaving him, hides him inside a drum that appears to sing by itself, and loses him when he drinks himself unconscious at a dance.
An aetiological tale of the buje dye-shrub, in which a woman who refused every suitor is assaulted by the tortoise and flees into the bush, and which Ellis used to adjudicate a competing published version.
What A. B. Ellis's 1894 collection contains, why its tale texts are usable, and exactly where its colonial framing has to be refused.
A tortoise tale in which Ìjàpá wins a wager by goading Erin the elephant into carrying him into town, then escapes execution by persuading the elephant that mud is more lethal than stone.